Nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát là nỗi ám ảnh của nhiều người, đặc biệt khi việc sử dụng kháng sinh lặp đi lặp lại dễ dẫn đến tình trạng kháng thuốc. Để giảm bớt gánh nặng này, nhiều người tìm đến các biện pháp thảo dược tự nhiên, trong đó có củ cải ngựa kết hợp cùng cây sen cạn.
Liệu sự kết hợp giữa củ cải ngựa và sen cạn có thực sự mang lại hiệu quả phòng ngừa nhiễm trùng đường tiết niệu hay không? Các nghiên cứu khoa học cho thấy các hoạt chất tự nhiên từ hai loại thảo mộc này có khả năng kháng khuẩn phổ rộng, hỗ trợ giảm tỷ lệ tái phát viêm đường tiết niệu không biến chứng và đã được đưa vào hướng dẫn điều trị y khoa tại một số quốc gia [1].
Cơ chế tác động của củ cải ngựa và sen cạn
Củ cải ngựa (Armoraciae rusticanae radix) và cây sen cạn (Tropaeoli majoris herba) chứa lượng lớn hợp chất glucosinolate, khi vào cơ thể sẽ chuyển hóa thành isothiocyanates (ITC), hay còn gọi là dầu mù tạt [2, 3]. Các hoạt chất dầu mù tạt này mang lại đặc tính kháng khuẩn và kháng viêm tự nhiên [1].
Một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm công bố năm 2018 đã làm sáng tỏ cơ chế tác động của hỗn hợp ITC đối với vi khuẩn E. coli gây bệnh đường tiết niệu (UPEC) [2]. Nghiên cứu này ghi nhận nồng độ ức chế tối thiểu 90% (MIC90) trung bình của ITC là 0,17 mg/ml đối với 217 chủng UPEC lâm sàng [2]. Đặc biệt, hỗn hợp ITC còn làm giảm trung bình 31,9% khả năng vi khuẩn UPEC xâm nhập vào tế bào biểu mô bàng quang người (dòng tế bào T-24) [2]. Việc ngăn vi khuẩn bám dính và chui vào trong tế bào niêm mạc giúp ngăn chặn quá trình hình thành ổ nhiễm trùng dai dẳng [2].
Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2013 thử nghiệm hỗn hợp benzyl-, allyl-, và phenylethyl-isothiocyanates theo tỷ lệ tương tự thuốc thảo dược đã được cấp phép [3]. Kết quả cho thấy hợp chất này có phổ tác động rộng trên nhiều chủng vi khuẩn và nấm, với vi khuẩn E. coli có độ nhạy cảm trung bình và nồng độ ức chế tối thiểu dao động từ 0,004% đến 0,125% thể tích [3]. Điểm đáng lưu ý là cả vi khuẩn kháng thuốc lẫn vi khuẩn không kháng thuốc đều nhạy cảm tương đương nhau trước hỗn hợp thảo dược này [3]. Một đánh giá năm 2021 cũng chỉ ra rằng nhờ cơ chế tác động đa đích, hiện tượng vi khuẩn kháng lại dầu mù tạt vẫn chưa được ghi nhận ngay cả sau thời gian dài sử dụng [1].
Các bằng chứng nghiên cứu lâm sàng nói gì?
Bên cạnh các thử nghiệm trong ống nghiệm, hiệu quả của củ cải ngựa phối hợp cùng sen cạn đã được theo dõi trong các nghiên cứu lâm sàng trên người bệnh có nguy cơ cao [1, 2].
Năm 2024, một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu được thực hiện trên 43 bệnh nhân mắc rối loạn chức năng đường tiết niệu dưới do nguyên nhân thần kinh mạn tính (NLUTD) với độ tuổi trung bình 49 tuổi và thời gian mắc bệnh trung vị 17,9 năm [4]. Những người tham gia nghiên cứu đã dùng chế phẩm từ rễ củ cải ngựa và thảo mộc sen cạn trong thời gian tối thiểu 12 tháng [4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ bệnh nhân bị nhiễm trùng tiết niệu tái phát (từ 3 đợt mỗi năm trở lên) đã giảm rõ rệt từ 58,1% xuống còn 23,3% trong quá trình dùng thảo dược [4]. Đồng thời, tỷ lệ người hoàn toàn không bị đợt nhiễm trùng nào tăng từ 14,0% lên 39,5% [4]. Số lượng đơn thuốc kháng sinh được kê cho nhóm bệnh nhân này cũng giảm đi có ý nghĩa thống kê [4]. Giới hạn của nghiên cứu này là thiết kế hồi cứu với cỡ mẫu tương đối nhỏ (43 người) [4].
Dữ liệu tổng quan năm 2021 xác nhận các nghiên cứu đã ghi nhận kết quả tích cực và độ dung nạp tốt của củ cải ngựa kết hợp sen cạn trong điều trị viêm tiết niệu không biến chứng cũng như dự phòng viêm tiết niệu tái phát [1]. Đáng chú ý, liệu pháp này đã được đưa vào khuyến cáo trong Hướng dẫn S3 của Đức về nhiễm trùng đường tiết niệu không biến chứng (mục 8.1.d.4 về dự phòng) [1].
Đối với đối tượng trẻ em, một bài tổng quan công bố năm 2009 về phòng ngừa nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát ở trẻ nhỏ đã đánh giá các can thiệp bổ trợ, trong đó có củ cải ngựa và sen cạn [5]. Bài báo nhận định các thử nghiệm can thiệp bổ sung nhìn chung cho kết quả khả quan nhưng chưa đủ mang tính kết luận chắc chắn [5]. Các tác giả khuyến cáo phụ huynh cần hiểu rõ rằng trẻ vẫn có khả năng bị tái phát đợt nhiễm khuẩn mới dù có dùng các sản phẩm này [5].
Lợi ích đối với hệ vi sinh và hệ miễn dịch
Một vấn đề lớn khi dùng kháng sinh đường uống là nguy cơ tiêu diệt vi khuẩn có lợi và phá vỡ cân bằng hệ vi sinh đường ruột. Nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng bắt chéo năm 2024 đã đánh giá tác động của hoạt chất benzyl isothiocyanate (BITC) từ sen cạn trên 30 phụ nữ khỏe mạnh dùng liều 3g mỗi ngày trong 14 ngày [6].
Kết quả cho thấy thành phần vi sinh vật đường ruột trung bình không có sự thay đổi đáng kể giữa các nhóm can thiệp [6]. Đồng thời, việc bài tiết chất này qua nước tiểu có mối tương quan chặt chẽ với tác dụng kháng khuẩn đối với E. coli [6]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự gia tăng đáng kể của hợp chất phòng vệ tự nhiên human beta defensin 1 trong nước tiểu và dịch ngưng tụ hơi thở, hỗ trợ tăng cường hàng rào miễn dịch của cơ thể [6].
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng củ cải ngựa có thể thay thế hoàn toàn kháng sinh trong mọi trường hợp viêm đường tiết niệu. Đây là quan niệm sai lầm. Các bằng chứng khoa học hiện nay chỉ ủng hộ vai trò của củ cải ngựa và sen cạn trong việc hỗ trợ điều trị và phòng ngừa viêm đường tiết niệu không biến chứng [1]. Các trường hợp nhiễm trùng nặng, nhiễm trùng có biến chứng hoặc viêm thận - bể thận vẫn bắt buộc phải tuân thủ phác đồ kháng sinh của bác sĩ [1].
Một hiểu lầm khác là cho rằng ăn trực tiếp củ cải ngựa tươi với lượng lớn trong bữa ăn hàng ngày sẽ đem lại hiệu quả tương đương các viên uống chiết xuất chuẩn hóa. Các thử nghiệm lâm sàng đều sử dụng chế phẩm tiêu chuẩn chứa hàm lượng hoạt chất cố định, được kiểm soát nồng độ và phối hợp cùng cây sen cạn [1, 2, 5].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù dầu mù tạt từ củ cải ngựa được ghi nhận có độ dung nạp tốt ở đa số người dùng, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng [1].
Trẻ em là đối tượng cần lưu ý. Mặc dù các dữ liệu ban đầu cho thấy khả quan, bằng chứng ở trẻ nhỏ vẫn chưa mang tính kết luận chắc chắn và trẻ vẫn có thể bị nhiễm trùng lại [5]. Do đó, phụ huynh không được tự ý dùng thảo dược thay thế chăm sóc y tế chuẩn khi trẻ bị sốt hay có dấu hiệu viêm tiết niệu [5].
Ngoài ra, người có tiền sử loét dạ dày tá tràng hoặc viêm đường tiêu hóa cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng, do tinh dầu cay nồng tự nhiên trong củ cải ngựa có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày. Người có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị khác cũng cần trao đổi với nhân viên y tế trước khi bổ sung.
Áp dụng thực tế như thế nào?
Để hỗ trợ hệ tiết niệu khỏe mạnh, người bệnh nên ưu tiên sử dụng các chế phẩm dạng viên chiết xuất phối hợp chuẩn hóa giữa củ cải ngựa và sen cạn đã qua kiểm định y tế theo đúng hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc bác sĩ, thay vì tự chế biến rễ tươi không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất [1, 2, 5].
Bên cạnh việc dùng thảo dược bổ trợ, các biện pháp vệ sinh và sinh hoạt thường thức vẫn đóng vai trò cốt lõi. Cần duy trì thói quen uống đủ nước mỗi ngày để tăng lưu lượng nước tiểu giúp đào thải vi khuẩn, không nhịn tiểu quá lâu và giữ vệ sinh vùng kín sạch sẽ. Khi có các dấu hiệu bất thường như tiểu buốt, tiểu rắt kéo dài, nước tiểu có máu hoặc kèm theo sốt cao, cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.
Tóm lại, sự kết hợp giữa củ cải ngựa và thảo mộc sen cạn là một giải pháp thảo dược có cơ sở khoa học vững chắc trong việc phòng ngừa viêm đường tiết niệu tái phát [1, 2]. Tuy nhiên, liệu pháp này chỉ mang tính hỗ trợ cho các trường hợp không biến chứng và không thể thay thế chỉ định y khoa khi có nhiễm trùng nặng [1].
