Củ cốt cắn (còn gọi là ráng thận, mây ráng, cây móng trâu, tên khoa học Nephrolepis cordifolia) từ lâu đã xuất hiện trong kho tàng kinh nghiệm dân gian vùng trung du và miền núi nước ta. Nhiều người truyền tai nhau đào củ mọng nước của loài cây này về sắc uống hoặc ngâm rượu nhằm bồi bổ sức khỏe, thanh nhiệt và làm chậm quá trình lão hóa. Trước những lời đồn thổi về nguồn hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên dồi dào, không ít người đặt câu hỏi liệu khoa học hiện đại đã chứng minh được những gì trong củ cốt cắn.
Câu trả lời là: loài dương xỉ Nephrolepis cordifolia có chứa một số hợp chất sinh học tiềm năng như các chất bay hơi và terpene, đồng thời bước đầu thể hiện hoạt tính sinh học trong các thử nghiệm phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học về cây cốt cắn hiện nay hầu như chỉ dừng lại ở mức thử nghiệm ống nghiệm (in vitro) hoặc mô phỏng trên máy tính (in silico), chưa từng có thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người để xác nhận khả năng chống oxy hóa hay chữa bệnh.
Củ cốt cắn và góc nhìn khoa học hiện đại
Cây cốt cắn thường mọc hoang dã bám trên các vách đá, thân cây rừng hoặc sườn đồi ẩm ướt, nổi bật với hệ rễ tạo thành những củ hình trứng nhỏ mọng nước. Trong y học dân gian ở một số địa phương thuộc Đông Bắc Ấn Độ hay các vùng núi châu Á, người dân bản địa thường dùng các bộ phận của cây để giải khát hoặc làm thuốc hỗ trợ sức khỏe [1]. Sự quan tâm này đã thúc đẩy các nhà nghiên cứu tìm hiểu thành phần hóa thực vật của cây cốt cắn để kiểm chứng các kinh nghiệm truyền miệng.
Mặc dù được thu hái củ nhiều trong đời sống, các công trình nghiên cứu hiện đại về loài dương xỉ này lại tập trung phần lớn vào các bộ phận trên mặt đất như lá chét hoặc các dạng chiết xuất lỏng [2] [1]. Các nhà khoa học muốn xác định xem cấu trúc sinh học và các phân tử ẩn chứa trong cây có thực sự đem lại giá trị dược liệu như lời đồn hay không [2].
Một vấn đề thường gặp trong việc tìm kiếm tài liệu là người tiêu dùng dễ nhầm lẫn tên khoa học. Tên loài "cordifolia" (nghĩa là hình tim) xuất hiện ở nhiều loài cây khác nhau, dẫn đến việc nhiều thông tin trên mạng tự ý gán ghép tác dụng chống oxy hóa hay bảo vệ gan của các loài thực vật khác sang củ cốt cắn. Điều này khiến giá trị thực sự của cây cốt cắn bị phóng đại quá mức so với những gì giới khoa học thực sự công bố.
Các chất sinh học tìm thấy trong cây cốt cắn
Để trả lời câu hỏi cây cốt cắn chứa chất gì, các nhà nghiên cứu đã sử dụng các kỹ thuật tách chiết và phân tích hiện đại trên mẫu thực vật. Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã tiến hành phân tích sâu về thành phần hóa thực vật từ dịch chưng cất (hydrosol) của loài Nephrolepis cordifolia [2]. Kết quả phân tích sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) đã ghi nhận sự hiện diện của 6 hợp chất thực vật bay hơi [2].
Trong số các chất được phát hiện, methyl-9-eicosenoate là hoạt chất dễ bay hơi nhất với thời gian lưu (RT) đạt 36,76 [2]. Bên cạnh đó, nghiên cứu ghi nhận sự có mặt của 2,3-Dihydrobenzofuran, một cấu tử hoạt tính sinh học bay hơi quan trọng với thời gian lưu 21,35 [2]. Phân tích quang phổ hồng ngoại biến đổi Fourier (FTIR) trên mẫu hydrosol này cũng đã xác nhận sự tồn tại của nhóm chức aldehydic C-H [2].
Bên cạnh các chất bay hơi, một nghiên cứu khác công bố năm 2025 trên dịch chiết cồn ethanol từ lá cây Nephrolepis cordifolia đã tập trung sàng lọc các hợp chất chuyển hóa thứ cấp [1]. Qua phân tích, các nhà khoa học đã nhận diện được sự xuất hiện nổi bật của hợp chất fernene thuộc nhóm triterpenoid [1]. Đây là một trong những thành phần cốt lõi tạo nên các tương tác sinh học đáng chú ý của loài dương xỉ này trong các mô hình thử nghiệm [1].
Nghiên cứu nói gì về tiềm năng sinh học và chống oxy hóa?
Để làm rõ tiềm năng thực tế của các hoạt chất trên, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm hoạt tính sinh học qua từng công trình cụ thể trong điều kiện phòng thí nghiệm.
Nghiên cứu công bố năm 2025 về dịch chiết hydrosol của Nephrolepis cordifolia đã kiểm tra khả năng ức chế vi sinh vật gây ngộ độc và làm hỏng thực phẩm [2]. Nghiên cứu tiến hành quan sát hình thái tế bào biểu bì lá và bào tử dưới kính hiển vi quang học lẫn kính hiển vi điện tử quét (SEM) [2]. Bào tử của cây có dạng hình elip với tỷ lệ trục cực/trục xích đạo là 0,89 và cấu trúc bề mặt ngoài dạng mụn cóc điển hình [2].
Khi đánh giá khả năng kháng khuẩn, dịch hydrosol của cây cốt cắn cho thấy khả năng ức chế cả vi khuẩn Gram dương và Gram âm gây hư hỏng thực phẩm [2]. Đáng chú ý, dịch chiết tỏ ra hiệu quả hơn rõ rệt đối với nhóm vi khuẩn Gram dương với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) thấp ở mức 50 microgam/ml [2]. Kết quả này chỉ ra tiềm năng của dịch chiết cây trong việc ứng dụng làm chất kháng khuẩn bảo quản thực phẩm, nhưng chưa cung cấp bằng chứng trực tiếp về chỉ số quét gốc tự do chống oxy hóa trong ống nghiệm [2].
Một công trình khoa học khác công bố năm 2025 đã đi sâu tìm hiểu cơ chế tác động của dịch chiết lá Nephrolepis cordifolia đối với các enzyme liên quan đến chuyển hóa đường [1]. Nghiên cứu sử dụng phương pháp mô phỏng gắn kết phân tử (docking in-silico) và động lực học phân tử để khảo sát khả năng liên kết của các chất với hai enzyme alpha-amylase và alpha-glucosidase [1]. Kết quả docking chỉ ra rằng fernene là chất cho giá trị gắn kết tốt nhất với cả hai enzyme này [1]. Mô phỏng động lực học phân tử xác nhận fernene liên kết rất ổn định với enzyme và sở hữu các đặc tính dược động học (ADMET) thuận lợi [1].
Đồng thời, thử nghiệm ống nghiệm (in vitro) cho thấy dịch chiết ethanol của lá Nephrolepis cordifolia có khả năng làm giảm hoạt tính của cả hai enzyme alpha-amylase và alpha-glucosidase [1]. Việc ức chế hai enzyme này vốn được xem là cơ chế hỗ trợ kiểm soát đường huyết sau ăn, mở ra định hướng nghiên cứu sâu hơn về tiềm năng hỗ trợ tiểu đường [1]. Tuy nhiên, các phân tích này mới được tiến hành trên lá trong mô hình tính toán và ống nghiệm, chưa chứng minh được hoạt tính chống oxy hóa trực tiếp của củ cốt cắn trên cơ thể sống [1].
Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng
Những phát hiện từ các công trình nghiên cứu trên đã đóng góp thêm mảnh ghép khoa học giá trị về loài Nephrolepis cordifolia [2] [1]. Khả năng kháng khuẩn thực phẩm ở nồng độ 50 microgam/ml và khả năng ức chế các enzyme chuyển hóa carbohydrate trong phòng thí nghiệm cho thấy tiềm năng khai thác của cây [2] [1].
Dẫu vậy, khoảng trống nghiên cứu hiện tại vẫn còn rất lớn. Toàn bộ các thử nghiệm mới chỉ được thực hiện trên lá chét hoặc dịch chưng cất, chứ chưa có công trình nào trong các tài liệu trên phân tích độc lập về thành phần củ cốt cắn [2] [1]. Quan trọng hơn, dữ liệu hoàn toàn là thử nghiệm in vitro và mô phỏng in silico [2] [1]. Trong khoa học thực nghiệm, một chất có thể ức chế vi khuẩn hay tương tác tốt với enzyme trong ống nghiệm nhưng khi vào cơ thể qua đường uống lại có thể bị dịch tiêu hóa phân hủy hoặc không thể hấp thu vào máu.
Do đó, các bằng chứng hiện có chỉ mang tính chất định hướng nghiên cứu tiền lâm sàng [1]. Người tiêu dùng không thể xem đây là bằng chứng khẳng định củ cốt cắn có khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ hay bảo vệ tế bào người trước các gốc tự do.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng củ cốt cắn
Một hiểu lầm rất phổ biến là nhiều người tin rằng củ cốt cắn có thể "quét sạch gốc tự do", làm chậm lão hóa thần kỳ và chữa khỏi bệnh đái tháo đường. Lời đồn này xuất phát từ việc suy diễn kết quả ức chế enzyme alpha-amylase và alpha-glucosidase trong ống nghiệm thành thuốc hạ đường huyết trên người [1]. Trên thực tế, chưa có bất kỳ phác đồ y khoa nào công nhận củ cốt cắn là thuốc điều trị bệnh tiểu đường hay chất chống oxy hóa trị liệu.
Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng các loài thực vật có cùng tên chi hoặc tên loài. Một số người tìm đọc tài liệu thấy các loài cây có tên khoa học đuôi "cordifolia" có tác dụng chống oxy hóa hay bảo vệ gan liền vội vàng áp đặt công dụng đó cho cây cốt cắn (Nephrolepis cordifolia). Đây là sự nhầm lẫn thực vật học nghiêm trọng, dễ dẫn đến việc dùng sai cây thuốc và gây ngộ độc.
Ngoài ra, quan niệm "cây cỏ tự nhiên đào từ rừng về thì hoàn toàn vô hại" cũng tiềm ẩn rủi ro lớn. Các loài dương xỉ mọc hoang dã có thể tích tụ kim loại nặng từ đất đá hoặc lẫn nấm mốc độc hại nếu không được làm sạch và sơ chế đúng cách. Việc tự ý đào củ về ngâm rượu nồng độ cao để uống trường kỳ có thể gây gánh nặng cho gan và thận thay vì đem lại lợi ích chống oxy hóa.
Những ai cần thận trọng khi tiếp cận?
Do cây cốt cắn (Nephrolepis cordifolia) chưa trải qua các thử nghiệm an toàn độc tính toàn diện trên người, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng:
- Người mắc bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết: Dịch chiết cây đã thể hiện khả năng ức chế enzyme phân giải đường trong ống nghiệm [1]. Việc tự ý dùng chung củ cốt cắn với thuốc điều trị có thể tạo ra tương tác không kiểm soát. Người bệnh tuyệt đối không bỏ thuốc điều trị để dùng củ cốt cắn.
- Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào khẳng định độ an toàn của các hoạt chất như fernene hay các dẫn xuất bay hơi đối với sự phát triển của thai nhi và trẻ sơ sinh [2] [1]. Nhóm đối tượng này cần tránh sử dụng các loại nước sắc thảo dược chưa rõ nguồn gốc.
- Người có tiền sử dị ứng hoặc bệnh nền gan, thận: Việc nạp các chất chiết xuất chưa qua tinh chế có thể kích hoạt phản ứng quá mẫn hoặc làm tăng tải chuyển hóa bài tiết của cơ thể. Bất kỳ ai có bệnh lý mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.
Gợi ý tiếp cận và sử dụng đúng mực trong đời sống
Nếu bạn bắt gặp củ cốt cắn trong đời sống hoặc muốn trải nghiệm theo tập quán địa phương, hãy duy trì cách tiếp cận thận trọng và khoa học.
Về cách dùng, nếu sử dụng theo kinh nghiệm dân gian, chỉ nên dùng với lượng vừa phải dạng nấu nước uống thanh nhiệt thông thường, không lạm dụng uống thay nước lọc cả ngày. Khi thu hái, cần rửa sạch lớp đất cát bám ngoài vỏ củ, nấu chín kỹ để loại bỏ vi sinh vật gây hại ngoài tự nhiên. Tránh ngâm rượu quá đậm đặc hoặc pha trộn bừa bãi với các loại rễ cây rừng không rõ nguồn gốc.
Nếu mục tiêu của bạn là bổ sung chất chống oxy hóa để bảo vệ tế bào và chống lão hóa, giải pháp an toàn và hiệu quả nhất đã được khoa học chứng minh là xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng. Hãy ưu tiên các loại rau xanh, củ quả tươi giàu vitamin C, vitamin E và các nhóm sắc tố tự nhiên đã được kiểm chứng rõ ràng. Hãy luôn nhớ rằng thảo dược tự nhiên chỉ mang tính hỗ trợ và không thể thay thế lời khuyên cũng như phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa.
Tóm lại, cây cốt cắn (Nephrolepis cordifolia) là loài thực vật thú vị sở hữu một số hợp chất sinh học như fernene hay các chất bay hơi với tiềm năng kháng khuẩn và ức chế enzyme trong ống nghiệm [2] [1]. Tuy nhiên, tiềm năng chống oxy hóa của củ cốt cắn vẫn là một câu hỏi mở cần thêm nhiều nghiên cứu khoa học chuyên sâu chứng minh. Người tiêu dùng nên giữ cái nhìn tỉnh táo, không vội tin vào các công dụng thần thánh hóa để bảo vệ sức khỏe bản thân một cách an toàn nhất.
