Củ dưa leo dại (danh pháp khoa học: Solena amplexicaulis) từ lâu đã được lưu truyền trong dân gian như một vị thuốc hỗ trợ các vấn đề về tiêu hóa, đặc biệt là đau dạ dày. Nhiều người truyền tai nhau cách đào rễ củ về sắc nước uống hoặc ngâm rượu để làm dịu các cơn đau quặn thắt do viêm loét.
Tuy nhiên, liệu dược liệu này có thực sự giúp giảm tiết acid dịch vị và chữa lành vết loét dạ dày như lời đồn? Dữ liệu khoa học thực nghiệm hiện nay cho thấy chiết xuất từ củ dưa leo dại sở hữu một số hoạt tính sinh học đáng chú ý như chống oxy hóa, kháng khuẩn và kháng viêm, nhưng vẫn chưa có bằng chứng lâm sàng trực tiếp nào chứng minh loại củ này có khả năng kháng tiết acid hay điều trị khỏi bệnh viêm loét dạ dày ở người [1].
Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về dưa leo dại
Viêm loét dạ dày - tá tràng là bệnh lý đường tiêu hóa vô cùng phổ biến tại Việt Nam, gây ra các triệu chứng khó chịu như đau rát thượng vị, ợ chua, đầy chướng và buồn nôn. Sự mất cân bằng giữa các yếu tố tấn công (acid dịch vị, men pepsin, vi khuẩn Helicobacter pylori) và các yếu tố bảo vệ (lớp chất nhầy niêm mạc, lưu lượng máu, prostaglandin) là nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tổn thương thành dạ dày.
Trước nỗi lo ngại về tác dụng phụ khi dùng thuốc ức chế acid kéo dài, không ít người bệnh tìm đến các bài thuốc dân gian từ thảo mộc thiên nhiên. Củ dưa leo dại được chú ý bởi niềm tin rằng các hợp chất tự nhiên sẽ giúp giảm đau nhanh chóng và trung hòa lượng acid thừa mà không gây hại cho cơ thể.
Thế nhưng, việc sử dụng các loại cây cỏ tự nhiên theo kinh nghiệm truyền miệng tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường. Người bệnh thường tự ý thu hái, phơi khô và đun uống đậm đặc mà không rõ thực hư các cơ chế sinh học đằng sau loại củ này ra sao.
Cơ chế tác động: Khoa học giải thích thế nào?
Để một dược liệu có thể bảo vệ dạ dày chống lại viêm loét, nó thường cần tác động qua các cơ chế chính: ức chế tiết acid dịch vị (thông qua việc ức chế bơm proton H+/K+-ATPase hoặc kháng thụ thể kích thích), trung hòa acid, chống oxy hóa niêm mạc, hoặc thúc đẩy tái tạo tế bào biểu mô.
Trong chiết xuất ethanol của củ dưa leo dại, các nhà khoa học đã tìm thấy sự hiện diện của các nhóm hoạt chất thứ cấp quan trọng gồm flavonoid, alkaloid, saponin và steroid [1]. Đây là những nhóm hợp chất thực vật kinh điển thường được biết đến với khả năng kháng viêm và trung hòa gốc tự do [1].
Khi niêm mạc đường tiêu hóa bị tấn công, phản ứng viêm bùng phát sẽ kéo theo sự tích tụ của các gốc tự do gây tổn thương mô. Khả năng chống oxy hóa mạnh và ức chế quá trình peroxy hóa lipid (quá trình mỡ bị oxy hóa phá hủy màng tế bào) được ghi nhận ở củ dưa leo dại chính là nền tảng giúp bảo vệ các mô sống khỏi nguy cơ hoại tử tế bào [1]. Bên cạnh đó, hoạt tính giảm đau và kháng viêm ở mức độ vừa phải cũng có thể giải thích lý do vì sao một số người cảm thấy dễ chịu hơn sau khi sử dụng thảo dược này trong dân gian [1].
Nghiên cứu nói gì về chiết xuất củ dưa leo dại?
Một nghiên cứu thực nghiệm được công bố vào năm 2014 đã tập trung khảo sát toàn diện các đặc tính dược lý từ chiết xuất ethanol của rễ củ cây dưa leo dại (Solena amplexicaulis) [1]. Đây là một trong những nghiên cứu khoa học cơ bản tiêu biểu nhất làm rõ thành phần và hoạt tính sinh học của bộ phận củ này [1].
Nghiên cứu được thiết kế trên các mô hình thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) kết hợp với thử nghiệm sinh học trên động vật thực nghiệm [1]. Cụ thể, các nhà nghiên cứu đã đánh giá khả năng dọn gốc tự do DPPH, hoạt tính gây độc tế bào trên ấu trùng tôm tẩm dịch (brine shrimp), hoạt tính kháng khuẩn, kháng nấm, chống đông máu, giảm đau và độc tính cấp [1].
Kết quả thực nghiệm ghi nhận:
- Chiết xuất ethanol từ củ dưa leo dại thể hiện hoạt tính chống oxy hóa xuất sắc qua thử nghiệm bắt gốc tự do DPPH [1]. Khả năng khử oxy hóa của dịch chiết được đánh giá là tương đương với chất chuẩn acid ascorbic (vitamin C) [1].
- Dịch chiết có khả năng ức chế peroxy hóa lipid ở mức độ vừa phải, đồng thời thể hiện khả năng tạo phức chelat kim loại và bảo vệ cơ thể trước các tác nhân gây căng thẳng oxy hóa [1].
- Hoạt tính kháng khuẩn cho thấy hiệu quả tốt hơn trên các chủng vi khuẩn gram âm [1]. Trong thử nghiệm kháng nấm, dịch chiết ức chế tối đa tới 79,31% đối với chủng nấm Aspergillus ochraceus và đạt mức ức chế thấp nhất 44,2% đối với chủng Rhizopus oryzae, với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) dao động trong khoảng từ 1500 đến 3000 mcg/ml [1].
- Về mặt giảm đau và kháng viêm: Chiết xuất củ dưa leo dại cho thấy hoạt tính chống cảm thụ đau (antinociceptive) và kháng viêm ở mức độ vừa phải [1]. Tuy nhiên, mức độ ức chế giảm đau của dịch chiết này vẫn kém hơn so với thuốc giảm đau kháng viêm tiêu chuẩn là natri diclofenac [1].
- Ngoài ra, nghiên cứu còn ghi nhận hoạt tính làm tan huyết khối ở mức vừa phải và đặc tính hỗ trợ chống đái tháo đường của dịch chiết này [1].
Giới hạn lớn nhất của nghiên cứu này là hoàn toàn chưa tiến hành mô hình đo lường sự thay đổi nồng độ acid dịch vị dạ dày (như mô hình thắt môn vị ở động vật) và cũng không thực hiện thử nghiệm trên bệnh nhân viêm loét dạ dày thực tế [1]. Do đó, việc suy diễn rằng củ dưa leo dại có tác dụng "kháng tiết acid" hay "chữa lành ổ loét" là chưa có cơ sở khoa học xác thực [1].
Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng hiện có
Từ các phát hiện thực nghiệm, lợi ích sinh học rõ ràng nhất của chiết xuất củ dưa leo dại nằm ở khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ và ức chế các gốc tự do gây hại mô [1]. Những đặc tính này trên lý thuyết có thể hỗ trợ cơ thể giảm bớt gánh nặng stress oxy hóa toàn thân cũng như tại vị trí tổn thương [1].
Bên cạnh đó, khả năng ức chế vi khuẩn gram âm mở ra tiềm năng nghiên cứu sâu hơn về tính kháng khuẩn [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu chưa từng thử nghiệm trực tiếp dịch chiết này trên vi khuẩn Helicobacter pylori (tác nhân hàng đầu gây loét dạ dày), vì vậy không thể khẳng định thảo dược này có thể diệt được vi khuẩn gây hại dạ dày.
Quan trọng hơn, toàn bộ dữ liệu chỉ dừng lại ở mức chiết xuất thô trong phòng thí nghiệm và trên động vật thực nghiệm [1]. Y học hiện đại chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người để xác định hiệu quả thực tế cũng như độ an toàn khi người bệnh viêm loét dạ dày sử dụng củ dưa leo dại [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng củ dưa leo dại
Một trong những sai lầm phổ biến nhất là đánh đồng hoạt tính "kháng viêm, giảm đau" với khả năng "chữa lành vết loét dạ dày". Cần lưu ý rằng việc giảm đau tạm thời nhờ các hợp chất tự nhiên có thể làm che lấp triệu chứng nguy hiểm của bệnh viêm loét đang tiến triển [1]. Nếu vết loét không được can thiệp y tế đúng cách, tổn thương có thể ăn sâu vào các lớp niêm mạc dẫn tới xuất huyết tiêu hóa hoặc thủng dạ dày.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn lành tính, uống bao nhiêu cũng được". Trong nghiên cứu năm 2014, thử nghiệm sinh học cho thấy chiết xuất củ dưa leo dại có hoạt tính gây độc tế bào trên ấu trùng tôm với giá trị LC50 là 44,677 mcg/ml [1].
Đặc biệt, thử nghiệm độc tính cấp trên chuột bạch Thụy Sĩ (Swiss albino) đã xác định chiết xuất này có độc tính ở mức độ vừa phải, với giá trị liều gây chết 50% cá thể chuột (LD50 sau 24 giờ) là 81,47 mg/kg thể trọng [1]. Điều này chứng minh rằng việc tự ý đun sắc đậm đặc hoặc sử dụng rễ củ này với liều lượng cao hoàn toàn có thể gây ngộ độc và gây nguy hiểm cho gan, thận hoặc tính mạng người dùng [1].
Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?
Do nghiên cứu đã xác định chiết xuất củ dưa leo dại có mức độ độc tính nhất định trên động vật gặm nhấm, người tiêu dùng cần hết sức cẩn trọng [1]:
- Người mắc bệnh viêm loét dạ dày cấp tính hoặc xuất huyết tiêu hóa: Tuyệt đối không tự ý uống nước sắc hoặc rượu ngâm từ củ dưa leo dại để tự chữa trị tại nhà thay cho phác đồ của bác sĩ chuyên khoa [1].
- Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào trên nhóm đối tượng đặc biệt này; độc tính tế bào của dược liệu có thể ảnh hưởng xấu đến thai nhi và trẻ nhỏ [1].
- Trẻ em và người cao tuổi có chức năng gan, thận suy giảm: Không nên sử dụng các bài thuốc truyền miệng không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất và độc tính cấp [1].
- Người đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan hoặc thuốc chống đông: Do chiết xuất có chứa alkaloid, steroid và hoạt tính làm tan huyết khối mức độ vừa, việc phối hợp không theo hướng dẫn y khoa có thể gây tương tác thuốc nguy hiểm [1].
Cách tiếp cận thực tế và lời khuyên sử dụng
Cho đến thời điểm hiện tại, củ dưa leo dại chỉ nên được xem như một đối tượng nghiên cứu tiềm năng cho ngành dược liệu học trong tương lai chứ chưa phải là một chế phẩm điều trị đã được phê duyệt [1]. Nghiên cứu không cung cấp liều lượng an toàn hoặc công thức chế biến thích hợp cho việc điều trị bệnh dạ dày ở người [1].
Nếu bạn đang gặp phải các vấn đề về dạ dày, giải pháp an toàn và khoa học nhất là:
- Đi khám chuyên khoa tiêu hóa để được nội soi, chẩn đoán chính xác nguyên nhân (xác định có nhiễm khuẩn H. pylori hay không) và dùng thuốc đúng chỉ định.
- Duy trì chế độ ăn uống lành mạnh: Ăn đúng giờ, không bỏ bữa, hạn chế các món quá cay, quá chua, thực phẩm nhiều dầu mỡ và kiêng rượu bia, thuốc lá.
- Giữ tinh thần thoải mái, ngủ đủ giấc vì căng thẳng thần kinh là yếu tố hàng đầu kích thích dạ dày tăng tiết acid.
- Trường hợp muốn sử dụng bất kỳ thảo dược hỗ trợ nào, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn để tránh nguy cơ tương tác bất lợi hoặc ngộ độc liều lượng.
Củ dưa leo dại sở hữu những hoạt tính sinh học thú vị như chống oxy hóa, kháng khuẩn và kháng viêm trong phòng thí nghiệm [1]. Song, đây không phải là "thần dược" giúp kháng tiết acid hay chữa khỏi viêm loét dạ dày [1]. Người bệnh không nên tự ý dùng các bài thuốc dân gian chưa được kiểm chứng lâm sàng để bảo vệ sức khỏe và tính mạng của bản thân.
