Lời đồn dân gian về củ súng và sinh lý nam

Từ xa xưa trong ẩm thực và y học cổ truyền, củ súng (thân rễ cây hoa súng) thường được xem là món ăn bổ dưỡng, thanh mát, hỗ trợ cải thiện sức khỏe. Nhiều người truyền tai nhau rằng loại củ mọc dưới bùn này có công năng "bổ thận, tráng dương", giúp tăng cường bản lĩnh phái mạnh một cách tự nhiên. Không ít nam giới tìm mua củ súng tươi hoặc phơi khô để nấu canh, sắc nước uống với hy vọng cải thiện khả năng chăn gối.

Tuy nhiên, liệu quan niệm này có cơ sở khoa học xác thực hay chỉ dừng lại ở kinh nghiệm truyền miệng? Để trả lời thấu đáo, việc nhìn nhận dưới góc độ y học thực chứng và đối chiếu với các dữ liệu nghiên cứu dược lý là điều hết sức cần thiết.

Thực hư công dụng tráng dương từ góc nhìn khoa học

Hiện tại, chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh củ súng có tác dụng bổ thận, tráng dương hay điều trị rối loạn cương dương. Các tài liệu khoa học hiện đại hoàn toàn vắng bóng các thử nghiệm đánh giá tác động trực tiếp của thân rễ cây hoa súng đối với hệ sinh dục nam.

Các nghiên cứu dược lý thực vật về tăng cường sinh lý nam (aphrodisiac) thời gian qua chủ yếu tập trung vào các loài thảo dược khác, không phải củ súng. Do đó, việc xem củ súng như một thần dược giúp phái mạnh tăng cường sinh lực tức thì là nhận định thiếu căn cứ thực tế.

Hiểu đúng về khái niệm kích dục và bổ trợ sinh sản

Trong nghiên cứu dược lý học, một chất kích dục (aphrodisiac) được định nghĩa là tác nhân có khả năng khơi gợi hoặc gia tăng ham muốn tình dục ở một cá nhân [1]. Các loại cây thuốc có tính chất này thường được dân gian ứng dụng nhằm mục đích kiểm soát rối loạn cương dương, hỗ trợ chữa hiếm muộn, kích thích khả năng cương cứng và củng cố bản lĩnh phái mạnh [1]. Sức khỏe tình dục nam giới đóng vai trò quan trọng đối với khả năng sinh sản, liên quan mật thiết đến ham muốn, quá trình sinh tinh khỏe mạnh và chức năng cương [2].

Ở nhiều nền văn hóa, người dân có xu hướng tìm đến các thảo dược tự nhiên để đối phó với chứng bất lực hay hiếm muộn [2]. Mặc dù y học hiện đại đã đạt nhiều bước tiến trong điều trị rối loạn chức năng tình dục, thực phẩm bổ sung từ thực vật vẫn được quan tâm do tiềm năng cải thiện hoạt động sinh lý [2]. Tuy vậy, để một loại cây được công nhận hiệu quả, nó phải trải qua quá trình chiết tách hoạt chất và kiểm chứng khắt khe.

Dữ liệu dược lý: Nghiên cứu nói gì về các loại thân rễ thảo dược?

Thay vì củ súng, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá nhiều loài thực vật có củ hoặc thân rễ khác để tìm kiếm hoạt tính kích dục. Dữ liệu từ các nghiên cứu này cho thấy bức tranh phức tạp về tác động sinh học của thảo dược lên hệ sinh sản động vật.

Một nghiên cứu công bố năm 2006 đã kiểm tra tác động của dịch chiết nước nóng từ thân rễ cây Alpinia calcarata (thuộc họ Gừng Zingiberaceae) trên chuột đực [3]. Chuột được cho uống dịch chiết ở các liều 150, 250 và 500 mg/kg, sau đó hành vi tình dục được theo dõi trong 15 phút sau 3 giờ tiếp xúc chuột cái [3]. Kết quả cho thấy dịch chiết làm giảm số lượng chuột phóng tinh và kéo dài rõ rệt thời gian chờ phóng tinh [3]. Số lần leo cưỡi, thâm nhập và thời gian chờ leo cưỡi cũng bị ức chế, cho thấy hoạt tính kích dục mạnh [3]. Các thông số khác như ham muốn, độ nhạy kích thích, phong độ hay khả năng cương cứng dương vật không bị suy giảm [3]. Tuy nhiên, liều cao nhất (500 mg/kg) gây giảm nhẹ động lực tình dục trong thử nghiệm lựa chọn bạn tình và dẫn đến tình trạng giảm số lượng tinh trùng nghiêm trọng (thiểu tinh), dù khả năng thụ tinh không bị ức chế [3]. Dù vậy, liều cao nhất này lại làm tăng nhanh nồng độ testosterone huyết thanh và tần suất cương dương tự nhiên, đồng thời không gây độc tính [3].

Một đánh giá năm 2017 về củ bồng nga truật (Boesenbergia rotunda, cũng thuộc họ Gừng) ghi nhận các bộ phận lá, thân và thân rễ của loài này đều có hoạt tính kích dục [4]. Nhóm tác giả Sudwan tại Thái Lan đã cho chuột đực uống chiết xuất cồn thân rễ loài này trong 60 ngày ở các liều 0,06; 0,12 và 0,24 g/kg [4]. Kết quả ghi nhận đường kính ống sinh tinh tăng, trọng lượng tinh hoàn và túi tinh tăng, nhưng không làm thay đổi mật độ tinh trùng, nồng độ testosterone hay androstenedione huyết thanh [4].

Cũng tại Thái Lan, nghiên cứu của Yotarlai trên chuột non và chuột trưởng thành uống nước ép tươi thân rễ liều 0,06; 0,12 và 0,60 g/kg trong 30 ngày cho thấy thảo dược này giúp tăng độ di động và số lượng tinh trùng bình thường, giảm dị tật đuôi tinh trùng nhưng hiệu quả chỉ xảy ra trên chuột trưởng thành [4]. Ngoài ra, nghiên cứu tại Indonesia bổ sung thảo dược truyền thống (gồm trứng, mật ong, bồng nga truật, bạch đậu khấu và vitamin) cho bò đực giống cũng ghi nhận chất lượng tinh dịch lúc phóng tinh tốt hơn so với đối chứng [4]. Dù vậy, các bằng chứng này đều đến từ các loài thảo dược họ Gừng, hoàn toàn không đại diện cho củ súng.

Nhiều loài thực vật khác cũng được nghiên cứu cơ chế tăng sinh lý, chẳng hạn chi Ferula (họ Hoa tán) với khoảng 170 loài sở hữu nhiều hợp chất trị liệu tiềm năng [2]. Các đánh giá ghi nhận nhiều loài Ferula từng được dùng trong y học dân gian để kích thích ham muốn, hỗ trợ sinh tinh và các nghiên cứu gần đây đã bước đầu chứng thực tác dụng này [2]. Tương tự, cây Bạch tật lê (Tribulus terrestris) cũng được nghiên cứu kỹ lưỡng [5]. Trước đây, người ta tin rằng Bạch tật lê tăng ham muốn do nâng nồng độ testosterone, nhưng quan điểm này hiện bị xem là lỗi thời [5].

Trên thực tế, phân tích hóa thực vật và dược lý cho thấy Bạch tật lê đóng vai trò hỗ trợ rối loạn cương dương và cải thiện ham muốn [5]. Chuột đực ăn chế độ bổ sung Bạch tật lê liều 300 mg/kg trong 8 tuần cho thấy hiệu quả tăng cường hành vi và chức năng tình dục thông qua tăng nồng độ testosterone và điều hòa con đường tín hiệu NF-kappaB, Nrf2/HO-1 [5]. Thảo dược này cũng làm tăng một số hormone sinh dục trên linh trưởng, thỏ và chuột, giúp ích trong các trường hợp rối loạn cương dương từ nhẹ đến trung bình nhờ thành phần protodioscin [5]. Phân đoạn furostenol glycoside của loài này (TT-FG) tiêm dưới da cho chuột cống bị thiến ở liều 5, 10 và 25 mg/kg mỗi ngày cũng thể hiện đặc tính kích dục sau 1, 7 và 14 ngày [5].

Một loài cây khác phổ biến ở Tây và Trung Phi là Carpolobia (gồm hơn 14 loài) cũng được người dân bản địa dùng làm que nhai từ thân và rễ để tăng cường chức năng sinh lý nam, cải thiện khả năng cương và chữa vô sinh [1]. Rễ và lá cây chứa nhiều hợp chất như terpenoid, polyphenol và saponin triterpenoid [1]. Tuy nhiên, tương tự như các loài trên, đây là những cây thuốc chuyên biệt, không liên quan đến củ hoa súng tại Việt Nam.

Hiểu lầm thường gặp và khoảng trống thử nghiệm lâm sàng

Sai lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là suy diễn đặc tính của một vài loại thân rễ thảo dược sang củ súng. Thấy các loài củ như bồng nga truật hay gừng có tác dụng kích thích trên động vật, nhiều người vội vàng gán ghép công dụng này cho củ súng.

Cần nhấn mạnh rằng, việc thiếu hụt hoàn toàn các nghiên cứu dược lý và thử nghiệm lâm sàng trên người khiến củ súng không thể được coi là biện pháp can thiệp cho chức năng sinh lý. Ngay cả với những thảo dược đã có nghiên cứu như Alpinia calcarata, việc dịch chiết gây thiểu tinh (giảm số lượng tinh trùng) ở chuột đực [3] cũng là lời cảnh báo rằng các chiết xuất thảo dược tự nhiên chưa chắc đã an toàn trọn vẹn cho khả năng sinh sản nếu không được kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt.

Bên cạnh đó, sức khỏe sinh sản nam giới còn chịu tác động từ môi trường. Nghiên cứu năm 2021 cảnh báo việc tiếp xúc với thuốc trừ sâu neonicotinoid (cụ thể là thiamethoxam ở nồng độ thực tế 20 ng/g) đã làm suy giảm chất lượng và số lượng tinh trùng, giảm 32% tỷ lệ giao phối thành công ở ong đực [6]. Ong chúa giao phối với con đực phơi nhiễm hóa chất này bị giảm tới 50% tổng số tinh trùng sống [6]. Điều này cho thấy lối sống lành mạnh, tránh xa độc chất môi trường mới là yếu tố nền tảng bảo vệ sức khỏe sinh sản, thay vì tìm kiếm giải pháp từ những kinh nghiệm dân gian chưa được kiểm chứng.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Củ súng thông thường là một nguyên liệu thực phẩm an toàn trong các bữa ăn gia đình. Tuy nhiên, một số đối tượng cần đặc biệt lưu ý:

  • Người đang mắc các bệnh lý nam khoa mạn tính (rối loạn cương dương, suy giảm sinh dục, vô sinh - hiếm muộn): Không nên tự ý dùng củ súng thay thế các phác đồ điều trị y khoa đã được chứng minh hiệu quả.
  • Người có hệ tiêu hóa kém, hay bị đầy bụng, lạnh bụng: Củ súng có tính mát, chứa nhiều tinh bột và chất xơ, ăn quá nhiều có thể gây khó tiêu.
  • Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng củ súng dưới dạng các bài thuốc ngâm rượu hoặc cô đặc liều cao để tránh tương tác bất lợi.

Cách áp dụng củ súng vào đời sống thực tế

Nếu yêu thích củ súng, người tiêu dùng nên tiếp cận nó như một loại thực phẩm thanh đạm, lành mạnh trong thực đơn hàng ngày thay vì xem như thuốc kích dục:

  • Chế biến món ăn: Củ súng có thể gọt vỏ, rửa sạch bùn đất, dùng để nấu canh chua, hầm sườn non, nấu chè hoặc luộc chín. Đây là nguồn cung cấp tinh bột, khoáng chất và chất xơ dồi dào cho cơ thể.
  • Lượng dùng: Nên ăn với lượng vừa phải, cân đối trong chế độ ăn đa dạng các nhóm chất. Tránh lạm dụng ăn liên tục nhiều ngày hoặc uống các loại rượu ngâm không rõ nguồn gốc.
  • Kết hợp lối sống: Để nâng cao sinh lực nam giới, hãy duy trì chế độ sinh hoạt khoa học gồm tập thể dục đều đặn, ngủ đủ giấc, giảm bớt căng thẳng và hạn chế rượu bia, thuốc lá.

Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe phái mạnh

Củ súng là một thực phẩm bổ dưỡng, thanh mát trong ẩm thực truyền thống nhưng không có bằng chứng khoa học nào cho thấy củ súng có công dụng "bổ thận, tráng dương" ở người. Nam giới không nên đặt kỳ vọng điều trị bệnh lý sinh lý vào loại củ này. Khi gặp các vấn đề về sức khỏe sinh sản hoặc suy giảm ham muốn, giải pháp an toàn và hiệu quả nhất là đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được bác sĩ thăm khám và tư vấn điều trị phù hợp.