Nỗi lo triệu chứng mãn kinh và tâm lý "càng nhiều càng tốt"
Bước vào giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh, nhiều phụ nữ phải đối mặt với những cơn bốc hỏa, vã mồ hôi ban đêm, mất ngủ và thay đổi tâm trạng thất thường [2, 8]. Để vượt qua giai đoạn này, liệu pháp hormone thay thế (HRT) thường được chỉ định nhằm bù đắp lượng nội tiết tố sụt giảm [2, 8]. Tuy nhiên, nhiều người vẫn gặp triệu chứng dai dẳng hoặc lo ngại tác dụng phụ lâu dài của thuốc tổng hợp nên tìm kiếm thêm các sản phẩm thảo dược tự nhiên [2, 6].
Một câu hỏi rất phổ biến trên các diễn đàn sức khỏe là: Liệu đang dùng HRT có thể uống thêm Black Cohosh (chiết xuất từ cây Actaea racemosa hoặc Cimicifuga racemosa) để tăng hiệu quả hay không? Tâm lý kết hợp "đông tây y" hay dùng thêm thảo dược lành tính để dứt điểm cơn bốc hỏa khiến không ít chị em tự ý mua viên uống bổ sung về dùng song song với đơn thuốc của bác sĩ.
Thực tế y khoa cho thấy, câu trả lời dứt khoát là không nên tự ý phối hợp hai phương pháp này. Việc sử dụng đồng thời một liệu pháp hormone y khoa mạnh mẽ với một chiết xuất thảo mộc có hoạt tính sinh học phức tạp như Black Cohosh tiềm ẩn nhiều rủi ro về tương tác, quá liều và gây nhiễu loạn phản ứng nội tiết trong cơ thể [2, 4].
Bản chất của Black Cohosh: Giải pháp thay thế chứ không phải chất cộng gộp
Black Cohosh đã được sử dụng tại Mỹ và các nước châu Âu trong hơn một thế kỷ qua như một phương thuốc dân gian điều trị các rối loạn phụ khoa [2, 4]. Trong y văn thế giới, Black Cohosh vốn được xếp vào nhóm liệu pháp bổ sung, được nghiên cứu và phát triển để làm giải pháp thay thế cho HRT chứ không phải chất dùng kèm [1, 2, 3].
Khi các cảnh báo về rủi ro sức khỏe lâu dài của liệu pháp hormone tổng hợp xuất hiện, Black Cohosh trở thành lựa chọn ưu tiên cho những người không thể hoặc không muốn can thiệp nội tiết tố [2, 3, 6]. Mục đích ra đời và nghiên cứu của loại thảo dược này là thế chỗ cho HRT ở một nhóm đối tượng nhất định, do đó việc kết hợp cả hai cùng lúc đi ngược lại định hướng điều trị ban đầu [2, 3].
Liều lượng tiêu chuẩn được nghiên cứu lâm sàng của chiết xuất Black Cohosh dao động từ 40 đến 80 mg mỗi ngày [1]. Để nhận thấy sự cải thiện đối với các triệu chứng vận mạch, người bệnh thường phải kiên trì sử dụng liên tục trong ít nhất 4 đến 12 tuần [1].
Xung đột cơ chế: Bức tranh phức tạp giữa estrogen và thụ thể
Nguyên nhân cốt lõi khiến các chuyên gia cảnh báo việc kết hợp nằm ở cơ chế tác động chưa thống nhất và có phần đối kháng của Black Cohosh. Nhiều nghiên cứu trước đây từng cho rằng Black Cohosh chứa isoflavonone formononetin tạo ra tác động giống estrogen, nhưng một phân tích năm 2002 trên 13 quần thể cây tại miền đông nước Mỹ cùng các sản phẩm thương mại như Remifemin và CimiPure đã bác bỏ điều này vì không tìm thấy formononetin hay ononin [2].
Hiện nay, các giả thuyết khoa học nhận định Black Cohosh hoạt động như một chất điều hòa thụ thể estrogen chọn lọc (SERM), tác động qua con đường dẫn truyền thần kinh serotonin (5-HT), chống oxy hóa và kháng viêm [3]. Điều đáng lưu ý là tác dụng nội tiết của thảo dược này còn gây tranh cãi: các dữ liệu cho thấy dịch chiết Black Cohosh có thể biểu hiện hoạt tính kháng estrogen (anti-estrogenic) [2, 4].
Khi một người đang dùng HRT để bổ sung estrogen mà lại uống thêm thảo dược có tính chất điều hòa hoặc kháng thụ thể estrogen, hai chất này có thể cạnh tranh trực tiếp trên các thụ thể tế bào [2, 4]. Tình trạng xung đột này dễ làm suy giảm hiệu lực kiểm soát triệu chứng của HRT, khiến các biểu hiện bốc hỏa, khô teo âm đạo trở nên thất thường hơn [4, 8]. Ngoài ra, việc tác động đồng thời vào hệ thống thụ thể hormone và các chất dẫn truyền thần kinh trung ương như dopamin và serotonin có thể gây ra những rối loạn tâm lý khó lường [1, 4].
Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả và an toàn của Black Cohosh?
Để đánh giá tính xác thực của loại thảo dược này, giới y khoa đã thực hiện nhiều công trình nghiên cứu độc lập qua các giai đoạn khác nhau:
Một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2008 đã tra cứu 5 cơ sở dữ liệu lớn gồm Medline, Embase, Amed, Phytobase và Cochrane Library, chọn lọc ra 6 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) mù đôi trên 1.112 phụ nữ tiền mãn kinh và mãn kinh [4]. Kết quả cho thấy bằng chứng từ các thử nghiệm này không chứng minh được hiệu quả đồng nhất của Black Cohosh trong việc giảm triệu chứng mãn kinh, mặc dù không thể loại trừ khả năng có lợi ích ở phụ nữ tiền mãn kinh [4]. Các tác giả kết luận hiệu quả của Black Cohosh vẫn chưa chắc chắn và cần thêm các thử nghiệm chặt chẽ [4].
Đến năm 2012, một đánh giá tổng quan hệ thống khác quy mô hơn đã tìm kiếm trên hàng loạt cơ sở dữ liệu quốc tế và chọn lọc được 16 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với tổng cộng 2.027 phụ nữ [5]. Báo cáo ghi nhận rằng các phát hiện về hiệu quả lâm sàng của Black Cohosh cho đến nay vẫn không nhất quán [5].
Về mặt an toàn, các thử nghiệm lâm sàng đã quan sát thấy nhiều phản ứng bất lợi khi sử dụng Black Cohosh đơn thuần, bao gồm buồn nôn, nôn mửa, đau đầu, chóng mặt, đau tức ngực và tăng cân [1]. Nguy hiểm hơn, một báo cáo ca bệnh năm 2021 đã ghi nhận trường hợp bệnh nhân xuất hiện cơn hưng cảm cấp tính liên quan đến việc uống Black Cohosh, nhiều khả năng bắt nguồn từ tác động dược lý tâm thần của thảo dược này lên các thụ thể serotonergic và dopaminergic [6].
Nguy cơ tiềm ẩn trên mô tuyến vú và các bệnh lý đặc thù
Mối liên hệ giữa Black Cohosh và các khối u phụ khoa cũng là vấn đề cần thận trọng cao độ. Năm 2004, một nghiên cứu trên mô hình khối u ung thư biểu mô tuyến nội mạc tử cung RUCA-I ở chuột khi kết hợp chiết xuất Black Cohosh với tamoxifen ghi nhận thảo dược này không làm tăng sự phát triển hay di căn của khối u nguyên phát [7]. Tuy nhiên, các nghiên cứu lâm sàng đã chỉ ra Black Cohosh không mang lại hiệu quả điều trị các triệu chứng mãn kinh ở những bệnh nhân ung thư vú đang dùng tamoxifen [1].
Đặc biệt, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2008 trên mô hình chuột chuyển gen MMTV-neu (tương đồng với ung thư vú dương tính với HER2) sử dụng liều Black Cohosh tương đương mức khuyến cáo 40 mg/ngày ở người cho thấy: dù không làm thay đổi tỷ lệ khởi phát khối u vú ban đầu, Black Cohosh lại làm gia tăng đáng kể tỷ lệ di căn ung thư sang phổi ở các cá thể mang khối u so với chế độ ăn đối chứng [8]. Dữ liệu này nhấn mạnh sự cần thiết phải cẩn trọng tuyệt đối, không nên sử dụng thảo dược này kéo dài khi chưa rõ tình trạng mô vú [8].
Mặt khác, một nghiên cứu bệnh - chứng trên 949 bệnh nhân ung thư vú và 1.524 người không mắc bệnh cho thấy việc dùng Black Cohosh có liên quan đến việc giảm tỷ lệ mắc ung thư vú ở nhóm người dùng HRT nhờ đặc tính kháng estrogen và chống tăng sinh [3]. Sự mâu thuẫn giữa các kết quả nghiên cứu in vivo và dịch tễ học càng củng cố quan điểm rằng dược tính của thảo dược này tác động rất đa chiều, việc tự ý phối hợp với thuốc nội tiết tố ngoại sinh là hành động mạo hiểm [4, 7].
Những ai tuyệt đối phải thận trọng?
Dựa trên các bằng chứng lâm sàng hiện có, những đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và tránh tự ý sử dụng Black Cohosh:
- Phụ nữ đang dùng HRT hoặc các thuốc điều trị nội tiết khác: Nguy cơ xung đột cơ chế thụ thể và làm biến đổi nồng độ hormone [2, 4].
- Người có tiền sử rối loạn tâm thần: Bệnh nhân có tiền sử trầm cảm đơn cực hoặc rối loạn lưỡng cực phải hết sức cẩn trọng do Black Cohosh tác động lên thụ thể serotonin và dopamine, có thể kích hoạt cơn hưng cảm [6].
- Phụ nữ có tiền sử hoặc nguy cơ cao mắc bệnh lý tuyến vú: Nguy cơ thúc đẩy di căn tế bào u vú sang cơ quan khác [8].
- Trẻ em, phụ nữ mang thai và phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú: Tuyệt đối không sử dụng do những tác động tiềm tàng của thảo dược lên hormone giới tính [1].
Lời khuyên thực tế và kết luận
Nếu đang điều trị bằng liệu pháp hormone thay thế mà các triệu chứng mãn kinh như bốc hỏa, mất ngủ hay khô rát vẫn không thuyên giảm, người bệnh không nên tự ý mua thêm Black Cohosh hay bất kỳ chế phẩm thảo dược nào để uống chồng chéo [2, 8]. Thay vào đó, bạn cần tái khám để bác sĩ chuyên khoa phụ khoa đánh giá lại liều lượng, dạng dùng của HRT hoặc tìm nguyên nhân khác.
Trong đời sống hàng ngày, thay vì lạm dụng nhiều loại thuốc cùng lúc, phụ nữ mãn kinh nên duy trì chế độ dinh dưỡng giàu chất xơ, uống đủ nước, hạn chế đồ uống có cồn và caffeine, kết hợp tập thể dục nhẹ nhàng để hỗ trợ điều hòa thân nhiệt. Khi có ý định sử dụng bất kỳ thực phẩm bảo vệ sức khỏe nào, việc mang sản phẩm đến hỏi ý kiến bác sĩ điều trị là nguyên tắc then chốt giúp tránh các tương tác nguy hiểm cho sức khỏe.
