Nhiều phụ nữ bước vào giai đoạn mãn kinh thường tìm đến các thảo dược tự nhiên với mong muốn giảm bốc hỏa, cải thiện giấc ngủ và bảo vệ xương khớp. Trong số các sản phẩm bổ sung phổ biến trên thị trường, Black Cohosh (thường gọi là chiết xuất thăng ma đen) được quảng bá rộng rãi như một giải pháp cứu cánh cho sức khỏe xương của phái nữ.
Tuy nhiên, bằng chứng khoa học thực tế cho thấy chiết xuất Black Cohosh dùng đơn độc không mang lại hiệu quả cải thiện mật độ khoáng xương (BMD) [1]. Dù được bán dưới dạng thực phẩm bổ sung hỗ trợ triệu chứng vận mạch, việc kỳ vọng thảo dược này thay thế thuốc điều trị loãng xương là điều hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học [1].
Cơ chế loãng xương thời kỳ mãn kinh
Xương trong cơ thể liên tục trải qua chu trình tái cấu trúc, bao gồm quá trình phân hủy xương cũ và tạo lập mô xương mới. Mật độ khoáng xương giảm nhanh trong những năm đầu ngay sau khi mãn kinh do suy giảm đột ngột nồng độ estrogen [2]. Hormone estrogen tác động qua các thụ thể ER-alpha và ER-beta, giữ vai trò quan trọng đối với sự phát triển và trưởng thành của khung xương [2].
Sự thiếu hụt estrogen gây ảnh hưởng trực tiếp đến mô xương và thúc đẩy tốc độ mất xương diễn ra nhanh chóng [2]. Tốc độ mất xương đạt mức cao nhất trong 5 năm đầu tiên kể từ khi bắt đầu mãn kinh [3]. Theo thời gian, lượng xương mất đi không được bù đắp kịp thời sẽ dẫn đến giảm khối lượng và mật độ xương, khiến xương trở nên giòn, dễ gãy [4].
Mặc dù một số giả thuyết kỳ vọng các hoạt chất thảo dược có thể bắt chước estrogen tác động lên tế bào xương, các thử nghiệm thực tế lại không cho kết quả khả quan đối với Black Cohosh [1]. Thảo dược này có thể hỗ trợ phần nào các cơn bốc hỏa do vận mạch, nhưng tác động đồng hóa hay kích thích tạo xương trực tiếp thì chưa được chứng minh [1].
Nghiên cứu nói gì về Black Cohosh và mật độ xương?
Để kiểm tra tác động bảo vệ xương cũng như tương tác dược lực học, một nghiên cứu công bố năm 2024 đã được thực hiện trên mô hình động vật [1]. Các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm trên chuột cống trắng giống cái Sprague-Dawley 6 tháng tuổi bị cắt bỏ buồng trứng cả hai bên (để mô phỏng tình trạng suy giảm nội tiết tố nữ mãn kinh) hoặc phẫu thuật giả lập [1].
Các cá thể chuột được điều trị liên tục trong 24 tuần với một trong các nhóm: nhóm chứng giả dược, ethinyl estradiol, thuốc chống loãng xương risedronate, chiết xuất Black Cohosh đơn độc, hoặc kết hợp risedronate cùng chiết xuất Black Cohosh ở liều thấp hoặc liều cao [1]. Mật độ khoáng xương (BMD) tại xương đùi, xương chày và đốt sống thắt lưng được đo định kỳ bằng phương pháp đo hấp thụ tia X năng lượng kép (DEXA) vào các tuần thứ 0, 8, 16 và 24 [1].
Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng liều cao risedronate làm tăng đáng kể mật độ khoáng xương ở xương đùi và các đốt sống [1]. Ngược lại, chiết xuất Black Cohosh dùng đơn độc hoàn toàn không có tác động đáng kể nào lên mật độ khoáng xương [1]. Khi kết hợp thảo dược này với thuốc risedronate, hiệu quả ghi nhận được cũng chỉ ở mức tối thiểu so với việc dùng thuốc đơn thuần [1]. Điểm khả quan duy nhất là Black Cohosh không gây ảnh hưởng tiêu cực hay làm giảm đặc tính tăng mật độ xương của hoạt chất risedronate [1].
Các yếu tố quyết định mật độ xương thực tế
Thay vì phụ thuộc vào các sản phẩm bổ sung chưa rõ hiệu quả, phụ nữ cần hiểu rõ các yếu tố cốt lõi chi phối mật độ xương sau mãn kinh. Một phân tích lý thuyết mô phỏng quá trình tái cấu trúc xương bằng mô hình máy tính năm 2003 cho thấy mật độ xương đỉnh (peak BMD) tại thời điểm trưởng thành của bộ xương là yếu tố chi phối lớn nhất [5].
Theo tính toán của mô hình này, việc tăng 10% mật độ xương đỉnh có thể trì hoãn sự khởi phát của loãng xương tới 13 năm [5]. Trong khi đó, việc thay đổi 10% độ tuổi mãn kinh hoặc tốc độ mất xương không do mãn kinh chỉ giúp trì hoãn bệnh khoảng 2 năm [5]. Do đó, việc xây dựng mật độ khoáng xương vững chắc ngay từ giai đoạn thanh niên đóng vai trò quyết định [5].
Ngoài ra, số năm sinh sản (tính bằng tuổi mãn kinh trừ đi tuổi có kinh lần đầu) cũng có mối tương quan thuận mật thiết với mật độ khoáng xương tại mọi vị trí [6]. Nghiên cứu năm 1993 trên 555 phụ nữ từ 60 đến 89 tuổi cho thấy những người mãn kinh sớm hoặc có số năm sinh sản ít nhất sở hữu mật độ xương thấp hơn đáng kể ở cổ tay, xương quay, cột sống thắt lưng và khớp háng [6]. Tổng số năm sinh sản giải thích sự biến thiên của mật độ xương rõ hơn so với việc chỉ xét riêng tuổi có kinh hay tuổi mãn kinh [6].
Phụ nữ trải qua giai đoạn mãn kinh tự nhiên sớm hoặc phẫu thuật cắt bỏ hai buồng trứng đều đối mặt với nguy cơ sụt giảm mật độ xương và gãy xương do loãng xương cao hơn [7]. Sau 20 năm mãn kinh, có khoảng 50% đến 60% phụ nữ có giá trị mật độ và hàm lượng khoáng xương cột sống thắt lưng rơi xuống dưới phân vị thứ 90 của nhóm bệnh nhân gãy xương đốt sống, được xem như tình trạng loãng xương không triệu chứng [3].
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược ngừa loãng xương
Một trong những sai lầm phổ biến nhất là đánh đồng việc "giảm triệu chứng mãn kinh" với việc "ngừa loãng xương". Nhiều người thấy Black Cohosh làm dịu các cơn bốc hỏa thì tin rằng xương cũng đang được bảo vệ [1]. Thực tế, cơ chế vận mạch hoàn toàn khác biệt với sự chuyển hóa khoáng chất của khung xương [1].
Một ngộ nhận khác là xem thảo dược có thể thay thế thuốc kê đơn ức chế tiêu xương như bisphosphonate (chẳng hạn như risedronate) [1]. Dữ liệu thực nghiệm xác nhận chiết xuất Black Cohosh dùng đơn độc không có tác dụng lên mật độ xương, trong khi risedronate làm tăng rõ rệt mật độ xương đùi và đốt sống [1].
Ngoài ra, nhiều người chủ quan cho rằng bản thân không có triệu chứng đau nhức thì xương vẫn khỏe mạnh. Tình trạng loãng xương tiến triển âm thầm, nhiều trường hợp chỉ được phát hiện khi đã xảy ra gãy xương [3, 5].
Ai nên đặc biệt thận trọng với loãng xương?
Phụ nữ có thời gian tiếp xúc với estrogen ngắn hơn bình thường là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất. Điều này bao gồm những người mãn kinh sớm hoặc phải cắt bỏ buồng trứng [4, 6]. Phụ nữ mãn kinh sớm được khuyến nghị nên tiến hành đo mật độ xương trong vòng 10 năm sau khi mãn kinh để phát hiện sớm tình trạng giảm mật độ xương hoặc loãng xương, từ đó bắt đầu liệu pháp chống tiêu xương thích hợp [7].
Việc sử dụng một số loại thuốc kéo dài cũng làm suy yếu cấu trúc xương nghiêm trọng. Nghiên cứu cắt ngang trên 422 phụ nữ sau mãn kinh tại Bệnh viện Đại học bang Lagos (LASUTH) ghi nhận tỷ lệ loãng xương là 15,1% và thiếu xương là 30,6% [4]. Đáng chú ý, tiền sử sử dụng steroid đường uống có mối liên quan có ý nghĩa thống kê với sự phát triển của bệnh loãng xương (P < 0,05) [4].
Bên cạnh đó, các thói quen sinh hoạt bất lợi như hút thuốc lá, tiêu thụ rượu bia quá mức cùng với thời gian kéo dài của giai đoạn mãn kinh cũng là những yếu tố ảnh hưởng đáng kể đến nguy cơ mắc bệnh [2]. Những phụ nữ có bệnh nền, đang điều trị thuốc ức chế miễn dịch hoặc nhóm thuốc corticosteroid bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được tầm soát kỹ lưỡng [4].
Áp dụng thực tế để bảo vệ xương sau mãn kinh
Đối với việc sử dụng Black Cohosh, dữ liệu khoa học cho thấy thảo dược này không gây tương tác tiêu cực lên hiệu quả làm tăng mật độ xương của thuốc risedronate khi dùng phối hợp [1]. Tuy nhiên, vì thảo dược không tự tạo ra lợi ích cho xương, người dùng không nên kỳ vọng mục tiêu chống loãng xương từ sản phẩm này [1]. Người đang điều trị bất kỳ bệnh lý nào cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi phối hợp thêm thảo dược.
Để bảo vệ hệ cơ xương khớp vững chắc sau mãn kinh, các biện pháp can thiệp khoa học đã được công nhận cần được ưu tiên hàng đầu:
Thực hiện tầm soát mật độ xương định kỳ bằng phương pháp DEXA tại các cơ sở y tế theo khuyến cáo để phát hiện sớm tình trạng suy giảm khoáng chất ở xương [3, 5]. Việc phòng ngừa và can thiệp nên được khởi động càng sớm càng tốt ngay từ khi bắt đầu bước vào giai đoạn mãn kinh [3].
Duy trì lối sống năng động, tránh xa khói thuốc lá và hạn chế bia rượu [2]. Kết hợp chế độ dinh dưỡng giàu canxi, tiếp xúc ánh nắng tự nhiên hoặc bổ sung vitamin D theo hướng dẫn của nhân viên y tế để tối ưu hóa quá trình khoáng hóa xương. Khi đã được chẩn đoán thiếu xương hoặc loãng xương, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa thay vì tự ý dùng thực phẩm chức năng [1, 4].
Lời khuyên cho phái nữ
Chiết xuất Black Cohosh không mang lại hiệu quả bảo vệ hay làm tăng mật độ khoáng xương ở phụ nữ mãn kinh [1]. Chăm sóc xương khớp là một hành trình dài hạn đòi hỏi sự kết hợp giữa lối sống lành mạnh, tầm soát y tế định kỳ và điều trị đúng phác đồ khi có chỉ định [3, 5].
Chị em phụ nữ cần tỉnh táo trước các thông tin quảng cáo thảo dược thổi phồng, luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để có giải pháp bảo vệ sức khỏe hệ xương an toàn và khoa học nhất.
