Đau rát vùng thượng vị, ợ chua hay cảm giác cồn cào sau bữa ăn là nỗi ám ảnh thường trực của nhiều người mắc bệnh lý dạ dày. Trong dân gian và y học cổ truyền, đảng sâm bắc từ lâu đã được xem như một vị thuốc bồi bổ tiêu hóa quen thuộc [1]. Gần đây, nhiều người tìm mua loại thảo dược này với hy vọng làm lành ổ loét và phục hồi niêm mạc dạ dày.

Liệu đảng sâm bắc có thực sự mang lại hiệu quả bảo vệ dạ dày như lời đồn? Các nghiên cứu khoa học tiền lâm sàng gần đây đã bắt đầu làm sáng tỏ tiềm năng của loài dược liệu này, đặc biệt là nhóm hoạt chất polysaccharide và fructan dạng inulin. Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu hiện nay mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và mô hình động vật, chưa thể xem là giải pháp thay thế phác đồ điều trị y khoa.

Cơ chế tác động đến niêm mạc đường tiêu hóa

Để hiểu cách vị thuốc này bảo vệ dạ dày, các nhà khoa học đã tập trung phân tích các thành phần hóa học chính trong củ [1]. Rễ đảng sâm bắc chứa nhiều hợp chất quý, nổi bật là polysaccharide, alkaloid, phenylpropanoid, triterpene và polyacetylene [1]. Trong số đó, các chuỗi đường đa (polysaccharide và fructan) đóng vai trò then chốt trong việc tương tác với bề mặt niêm mạc ống tiêu hóa [1].

Cơ chế bảo vệ của đảng sâm hoạt động thông qua việc giảm bớt các tác nhân tấn công và tăng cường hàng rào tự vệ tại chỗ [1, 5]. Chiết xuất từ vị thuốc này có khả năng làm giảm tiết dịch vị acid và men pepsin – hai yếu tố chính gây bào mòn lớp lót dạ dày khi mất cân bằng [2]. Đồng thời, chiết xuất còn hỗ trợ ức chế nhu động co bóp và sự tống đẩy bất thường của dạ dày - ruột, giúp các mô tổn thương có thời gian hồi phục [2].

Ở cấp độ tế bào, các hoạt chất trong đảng sâm giúp thúc đẩy các yếu tố bảo vệ nội sinh [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng thảo dược này kích hoạt giải phóng prostaglandin E2 (PGE2) – phân tử tín hiệu quan trọng giúp điều hòa lưu lượng máu và kích thích sản xuất chất nhầy che phủ niêm mạc [3]. Đi cùng với đó là khả năng dập tắt các phản ứng viêm mô và chống lại hiện tượng stress oxy hóa gây chết tế bào [2, 5].

Chi tiết các bằng chứng khoa học tiền lâm sàng

Bằng chứng thực nghiệm đầu tiên về khả năng kháng loét của đảng sâm được ghi nhận từ một nghiên cứu năm 1997 [2]. Các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm chiết xuất đảng sâm bắc (Codonopsis pilosula) trên 5 mô hình chuột cống bị gây loét dạ dày thực nghiệm [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất đạt hiệu quả cao trong việc làm giảm tổn thương đối với các vết loét do căng thẳng (stress), do acid acetic và do chất kiềm sodium hydroxide [2]. Dù vậy, thảo dược này lại thể hiện rất ít tác dụng đáng kể trên các vết loét hình thành do thắt môn vị hoặc do thuốc giảm đau kháng viêm indomethacin [2]. Giới hạn của nghiên cứu này là chưa bóc tách cụ thể hoạt chất đơn lẻ nào tạo nên tác dụng [2].

Bước sang năm 2017, một nghiên cứu đột phá đã phân lập thành công một loại fructan dạng inulin mang tên CP-A từ rễ đảng sâm bắc [1]. Cấu trúc phân tử của CP-A được xác định qua phân tích khối phổ MS và phổ cộng hưởng từ hạt nhân NMR là liên kết (2->1)-beta-D-fructofuranose [1]. Khi thử nghiệm trên mô hình chuột cống bị gây loét dạ dày cấp tính bằng ethanol (cồn tuyệt đối), hoạt chất CP-A ở liều 50 mg/kg đã giúp cải thiện đáng kể điểm tổn thương mô dạ dày (mức tổn thương hạ xuống mức 1 theo thang đo Lacy, tương đương với nhóm đối chứng dùng thuốc chuẩn, trong khi nhóm bệnh không điều trị ở mức tổn thương 3) [1]. Thang đo Guth cũng xác nhận chỉ số loét niêm mạc ở cả hai nhóm chuột dùng CP-A liều 25 mg/kg và 50 mg/kg đều giảm có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) [1]. Hoạt chất này làm tăng hoạt tính các enzyme chống oxy hóa nội sinh gồm superoxide dismutase (SOD) và glutathione peroxidase (GSH-Px), đồng thời làm giảm nồng độ malondialdehyde (MDA), nitric oxide (NO) và hoạt tính enzyme gây viêm myeloperoxidase (MPO) trong mô dạ dày tùy thuộc vào liều lượng [1].

Đến năm 2025, một nghiên cứu quy mô tiến hành đánh giá chiết xuất cồn của 3 loài thuộc chi Đảng sâm gồm C. pilosula, C. pilosula var. modesta (CPM) và C. tangshen trên chuột cống bị loét dạ dày do cồn [4]. Chuột được cho uống chiết xuất mỗi ngày một lần với các mức liều 3, 9 và 18 g/kg trong 7 ngày liên tục trước khi gây loét [4]. Kết quả chỉ ra việc dùng thảo dược trước đó đã cải thiện tổn thương dạ dày và hạ thấp chỉ số loét, trong đó loài CPM đem lại hiệu quả vượt trội nhất [4]. Quá trình này kích thích hoạt tính SOD, GSH-Px và làm giảm MDA mô dạ dày, đồng thời điều hòa nồng độ chất trung gian gây viêm như interleukin-6 (IL-6) [4]. Nghiên cứu cũng phân lập và xác nhận hai hoạt chất tangshenoside I và lobetyolin đóng vai trò trực tiếp trong việc tạo ra hiệu lực bảo vệ này [4].

Ngoài chiết xuất thông thường, một công trình công bố năm 2024 đã đánh giá tác dụng của đảng sâm lên men bằng vi khuẩn Lactobacillus plantarum [3]. Thí nghiệm chia 64 chuột cống SD ngẫu nhiên thành 8 nhóm (8 con/nhóm) gồm nhóm đối chứng bình thường, nhóm mô hình gây loét bằng cồn tuyệt đối, nhóm dùng omeprazole, nhóm men vi sinh, nhóm dùng đảng sâm chưa lên men và 3 nhóm dùng đảng sâm lên men theo liều thấp, trung bình, cao [3]. Kết quả ghi nhận đảng sâm lên men làm giảm rõ rệt diện tích ổ loét, tăng tỷ lệ ức chế tổn thương niêm mạc, gia tăng nồng độ SOD, catalase (CAT), GSH, NO và hạ thấp MDA [3]. Đặc biệt, chế phẩm này làm tăng mạnh nồng độ PGE2 huyết thanh và ức chế các chất gây viêm như TNF-alpha, IL-1beta và MPO [3]. Về mặt hệ vi sinh, việc bổ sung đảng sâm lên men giúp phục hồi độ cân bằng đường ruột bị phá hủy bởi cồn, thông qua việc làm tăng tỷ lệ vi khuẩn ngành Bacteroidetes và giảm tỷ lệ chi vi khuẩn Allobaculum [3].

Không dừng lại ở mô hình loét cấp, nghiên cứu năm 2020 trên chuột lão hóa do tiêm D-galactose cho thấy chiết xuất đảng sâm ở liều trung bình và liều cao có thể đảo ngược hiện tượng teo niêm mạc và suy thoái tuyến đáy vị [5]. Thảo dược này giúp duy trì hình thái các tuyến tiêu hóa nguyên vẹn, cải thiện khả năng hấp thu chất dinh dưỡng D-xylose và tăng tiết các hormone điều hòa tiêu hóa như motilin (MTL) và vasoactive intestinal peptide (VIP) [5].

Ý nghĩa và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Các bằng chứng khoa học cho thấy đảng sâm bắc chứa nhiều hoạt chất sinh học thực sự có tiềm năng bảo vệ dạ dày. Điểm cộng lớn của các nghiên cứu là đã chỉ ra được đích danh một số hợp chất chịu trách nhiệm như polysaccharide fructan CP-A, tangshenoside I và lobetyolin [2, 3]. Các hoạt chất này tấn công vào nhiều khâu: vừa dập tắt viêm, chống gốc tự do oxy hóa, vừa kích thích tăng tiết PGE2 để củng cố màng nhầy tự nhiên bảo vệ dạ dày [2, 3, 5].

Dù vậy, người tiêu dùng cần nhìn nhận giới hạn rất lớn của các dữ liệu này: tất cả đều được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột cống, chuột nhắt) trong các điều kiện gây bệnh nhân tạo bằng cồn, acid hoặc tiêm hóa chất [1, 2, 3, 5, 6]. Cho đến nay, chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên cơ thể người để khẳng định liều lượng điều trị an toàn, mức độ hiệu quả thực tế và khả năng dung nạp của bệnh nhân đau dạ dày. Hơn nữa, việc sử dụng các dạng chiết xuất cô đặc hoặc hoạt chất tinh khiết trong phòng thí nghiệm hoàn toàn khác với việc sắc củ đảng sâm thô để uống tại nhà.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng đảng sâm bắc

Một sai lầm rất phổ biến là xem đảng sâm như một loại "thần dược chữa khỏi hoàn toàn bệnh đau dạ dày". Rất nhiều bệnh nhân tự ý ngưng các loại thuốc kháng acid, thuốc ức chế bơm proton (PPI) hoặc kháng sinh diệt trừ vi khuẩn Helicobacter pylori do bác sĩ kê đơn để chuyển hẳn sang dùng nước sắc đảng sâm. Điều này vô cùng nguy hiểm vì thảo dược không thể tiêu diệt vi khuẩn H. pylori gây loét và chưa được chứng minh có thể thay thế thuốc tân dược trong việc cắt cơn đau cấp tính hay cầm máu dạ dày.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "thảo dược tự nhiên dùng càng nhiều càng tốt". Ngay trong các nghiên cứu trên chuột, các mức liều khác nhau mang lại đáp ứng sinh học khác nhau và các vết loét do nguyên nhân như indomethacin lại hầu như không đáp ứng với đảng sâm [1, 2, 3]. Việc tự ý sắc nước đảng sâm quá đậm đặc hoặc lạm dụng kéo dài có thể gây đầy trướng, rối loạn tiêu hóa và tạo thêm gánh nặng chuyển hóa cho cơ thể.

Ai nên thận trọng khi muốn sử dụng?

Người bệnh đang có các triệu chứng dạ dày cấp tính như đau quặn dữ dội, nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc nghi ngờ thủng dạ dày tuyệt đối không được tự ý dùng thảo dược mà phải đến ngay bệnh viện cấp cứu.

Những bệnh nhân có bệnh nền phức tạp như đái tháo đường, tim mạch, suy gan hoặc đang chuẩn bị phẫu thuật cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng. Vì dữ liệu nghiên cứu về tính an toàn của đảng sâm đối với phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú và trẻ nhỏ hiện chưa có trên người, các nhóm đối tượng nhạy cảm này không nên tự ý sử dụng.

Người đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan hoặc các thuốc chống đông máu cũng cần thận trọng vì các thành phần trong dược liệu có thể gây tương tác ngoài ý muốn làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu.

Gợi ý cách áp dụng vào thực tế

Nếu muốn bổ sung đảng sâm bắc vào chế độ chăm sóc sức khỏe, người tiêu dùng chỉ nên xem đây là biện pháp hỗ trợ phục hồi, không dùng để thay thế thuốc chữa bệnh.

  • Cách dùng phổ biến: Có thể sử dụng đảng sâm bắc khô dưới dạng hãm trà nhẹ uống trong ngày hoặc đem nấu canh, hầm cháo cùng các loại thực phẩm bổ dưỡng. Khi dùng, chỉ nên duy trì ở lượng vừa phải, không nấu nước quá đặc.
  • Thời điểm dùng: Nên dùng sau bữa ăn chính khoảng 30 phút đến 1 tiếng, tránh uống khi bụng đang quá đói vì có thể gây cồn cào nhẹ ở những người có cơ địa dạ dày quá mẫn cảm.
  • Kết hợp lối sống: Để bảo vệ niêm mạc dạ dày toàn diện, việc dùng thảo dược phải đi kèm với việc bỏ rượu bia, hạn chế đồ ăn cay nóng, nhiều dầu mỡ, ngủ đủ giấc và giải tỏa căng thẳng stress [2].

Lời kết

Các dữ liệu nghiên cứu tiền lâm sàng hiện đại đã bước đầu làm rõ giá trị của đảng sâm bắc và các hợp chất polysaccharide trong việc giảm viêm, chống oxy hóa và hỗ trợ bảo vệ niêm mạc dạ dày [2, 3, 5]. Tuy nhiên, từ mô hình phòng thí nghiệm trên chuột đến việc ứng dụng làm thuốc điều trị cho con người vẫn còn một khoảng cách rất xa. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, tuân thủ phác đồ điều trị chuẩn của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa và luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược nào vào quá trình chăm sóc sức khỏe của mình.