Đang uống thuốc an thần: Vì sao cần lưu ý liều lượng chanh dây?

Nhiều người có thói quen uống một ly nước chanh dây để giải nhiệt, thư giãn tinh thần sau ngày làm việc căng thẳng. Khi gặp tình trạng mất ngủ hoặc âu lo, thức uống này càng được ưu tiên lựa chọn vì quan niệm thực phẩm tự nhiên luôn lành tính.

Tuy nhiên, với người đang điều trị bằng thuốc an thần, sự kết hợp tưởng như vô hại này lại tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe đáng lưu tâm. Hoạt chất tự nhiên trong cây chanh dây có khả năng tăng cường tác dụng ức chế thần kinh trung ương của thuốc, gây buồn ngủ quá mức và giảm khả năng tỉnh táo.

Tác động cộng hưởng lên hệ thần kinh trung ương

Axit gamma-aminobutyric (GABA) là chất dẫn truyền thần kinh ức chế chính trong não bộ, có nhiệm vụ ngăn chặn các tín hiệu kích thích và làm giảm hoạt động của hệ thần kinh ^[1]. Khi gắn vào thụ thể GABA trên tế bào thần kinh, GABA tạo ra hiệu ứng làm dịu, giảm cảm giác lo âu, căng thẳng và sợ hãi ^[1]. Phần lớn các thuốc an thần kê đơn nhóm benzodiazepine hoạt động dựa trên cơ chế tác động lên thụ thể GABA này ^[2].

Các chiết xuất từ chi chanh dây (Passiflora) cũng tác động trực tiếp hoặc gián tiếp lên hệ thống truyền dẫn GABA [3, 8]. Khi dùng đồng thời chanh dây với thuốc an thần, hai tác nhân cùng thúc đẩy quá trình ức chế thần kinh qua con đường thụ thể GABA [1, 4]. Sự phối hợp này tạo nên hiện tượng hiệp đồng, khiến tác dụng an thần, gây ngủ tăng lên gấp nhiều lần, tương tự hiện tượng các chất đồng vận thụ thể GABA làm gia tăng tác dụng ức chế của các chất ức chế thần kinh khác ^[3].

Các nghiên cứu nói gì về hoạt tính an thần của chanh dây?

Tác dụng an thần và giảm lo âu của các loài thuộc chi chanh dây (Passiflora) đã được ghi nhận qua nhiều thử nghiệm lâm sàng và tiền lâm sàng.

Tại một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi đối chứng, các nhà nghiên cứu đã so sánh hiệu quả giữa chiết xuất Passiflora incarnata và thuốc an thần oxazepam ^[2]. Nghiên cứu tiến hành trên 36 bệnh nhân ngoại trú mắc chứng rối loạn lo âu lan tỏa, chia làm hai nhóm: 18 người dùng dịch chiết Passiflora incarnata liều 45 giọt/ngày kết hợp viên giả dược, 18 người dùng viên nén oxazepam liều 30 mg/ngày kết hợp dung dịch nhỏ giọt giả dược trong 4 tuần ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất Passiflora kiểm soát chứng rối loạn lo âu với hiệu lực tương đương viên uống oxazepam 30 mg/ngày ^[2]. Cây Passiflora incarnata cũng được Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) liệt kê là thảo dược an thần an toàn ^[2].

Ở một nghiên cứu lâm sàng khác đánh giá tác động tiền phẫu trên bệnh nhân phẫu thuật chương trình, việc sử dụng Passiflora incarnata làm giảm điểm số lo âu và tăng điểm số an thần rõ rệt trên thang đo Ramsey (p = 0,001) ^[4]. Điểm số kiểm tra chức năng nhận thức số - ký hiệu (DSST) có sự khác biệt rõ rệt tại thời điểm 1 giờ trước phẫu thuật (p = 0,04) và lúc rời phòng mổ (p = 0,007) ^[4].

Ở mức độ thực nghiệm trên động vật, nghiên cứu năm 2020 trên chuột sử dụng bột chiết xuất từ lá và quả Passiflora incarnata (tỷ lệ 8:2 theo khối lượng) ^[5]. Thử nghiệm cho thấy nồng độ chiết xuất 6 mcg/ml làm giảm thụ thể GABA sau 6 giờ ^[5]. Khi cho chuột uống liều đơn 500 mg/kg hoặc liều lặp lại 250 mg/kg, thời gian bất động và thời gian nhắm mí mắt tăng lên đáng kể, đồng thời nồng độ hormone melatonin trong máu cũng gia tăng sau điều trị ^[5].

Một nghiên cứu mù đôi đối chứng năm 2007 trên 44 chuột cống đực Sprague-Dawley đã kiểm tra hoạt chất chrysin chiết xuất từ Passiflora qua thử nghiệm mê cung chữ thập trên cao (EPM) ^[6]. Tiêm phúc mạc chrysin liều 2 mg/kg mang lại hiệu ứng giải lo âu tương tự midazolam liều 1,5 mg/kg, dù ở mức độ thấp hơn ^[6]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2018 trên loài chanh dây Passiflora quadrangularis chỉ ra rằng dịch chiết nước từ lá có hoạt tính an thần qua con đường GABAergic nhờ các dẫn xuất flavonoid, trong đó vitexin-2''-O-xyloside là thành phần chính thể hiện tác dụng làm dịu khi cho chuột uống ^[7].

Cơ chế hoạt chất và giới hạn của bằng chứng

Mặc dù hiệu ứng ức chế thần kinh đã rõ ràng, thành phần hoạt chất thực sự tạo nên tác dụng của Passiflora incarnata vẫn chưa được xác định hoàn toàn ^[8]. Các phân tích sắc ký bản mỏng (TLC) và sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS) không tìm thấy hợp chất benzoflavone (BZF) từng được cho là hoạt chất chính ^[8].

Hoạt tính sinh học của chi chanh dây nhiều khả năng đến từ sự hiệp đồng giữa nhiều thành phần bên trong dịch chiết, chẳng hạn sự kết hợp giữa phân tử GABA tự nhiên với các hợp chất hỗ trợ thấm qua màng tế bào, cùng sự điều biến dương tính của flavonoid lên thụ thể GABAA ^[8]. Hiện tại, cơ chế tác động chính xác của các loại thảo mộc lên phân nhóm thụ thể GABA trong điều trị mất ngủ vẫn chưa được hiểu tường tận ^[1]. Do đó, người bệnh không thể tự tính toán lượng hoạt chất khi sử dụng các dạng nước ép hoặc chiết xuất thô tại nhà.

Hiểu lầm thường gặp về chanh dây

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên hoàn toàn không có hoạt tính dược lý mạnh như thuốc tây nên có thể dùng bao nhiêu tùy thích. Thực tế, dịch chiết thực vật tác động trực tiếp lên cùng thụ thể thần kinh mà thuốc an thần tác động [1, 4]. Không ít chế phẩm Passiflora incarnata được sản xuất dưới dạng thuốc giọt 500 mg hoặc siro 700 mg/5 mL ^[2].

Quan niệm uống nước chanh dây đậm đặc để tăng tác dụng ngủ ngon khi đang dùng thuốc điều trị tâm thần là sai lầm nguy hiểm. Sự cộng hưởng giữa thảo mộc và thuốc không mang lại giấc ngủ sinh lý chất lượng hơn mà làm tăng mức độ ức chế thần kinh trung ương quá mức [1, 2].

Ai nên thận trọng khi dùng chanh dây?

Người đang được bác sĩ kê đơn thuốc an thần, thuốc bình thần nhóm benzodiazepine (như oxazepam, diazepam) hoặc các dẫn xuất tác động qua thụ thể GABA cần đặc biệt thận trọng [1, 4]. Việc nạp thêm chanh dây dễ làm tăng tác dụng an thần ngoài ý muốn [1, 6].

Những người chuẩn bị phẫu thuật có can thiệp thuốc gây mê, gây ngủ cũng cần lưu ý vì dịch chiết Passiflora làm tăng điểm số an thần và thay đổi nhận thức ^[4]. Ngoài ra, những người làm công việc đòi hỏi tập trung cao độ như vận hành máy móc, lái xe nếu sử dụng chanh dây kèm các thuốc điều trị lo âu có thể bị suy giảm phản xạ do thời gian bất động và an thần tăng lên [5, 6].

Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống

Người đang dùng thuốc an thần không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối chanh dây trong khẩu phần ăn uống, nhưng cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn:

• Liều lượng: Chỉ nên dùng ở dạng thực phẩm với lượng vừa phải, uống loãng nửa quả đến một quả mỗi lần, không sử dụng nước cốt đậm đặc liên tục nhiều ngày.
• Thời điểm: Tránh dùng chanh dây cùng lúc hoặc quá gần thời điểm uống thuốc an thần; nên giãn cách thời gian sử dụng ít nhất vài giờ.
• Không tự ý dùng dịch chiết cô đặc: Tuyệt đối không kết hợp các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe chứa dịch chiết Passiflora liều cao (dạng viên nang, siro, giọt cô đặc) với thuốc an thần kê đơn trừ khi có chỉ định của bác sĩ ^[2].
• Thảo luận y khoa: Luôn thông báo với bác sĩ điều trị về tất cả các loại thảo dược, đồ uống bổ trợ bạn đang dùng hàng ngày để tránh tương tác bất lợi.

Chanh dây là loại trái cây bổ dưỡng với nhiều công dụng thư giãn tự nhiên. Tuy nhiên, khi đang trong phác đồ dùng thuốc an thần, sự cẩn trọng về liều lượng và cách dùng là yếu tố quyết định để bảo vệ an toàn cho hệ thần kinh.