Băn khoăn khi kết hợp thuốc tiểu đường với hoài sơn
Nhiều người mắc bệnh đái tháo đường thường có thói quen tìm kiếm các loại dược liệu tự nhiên với mong muốn hỗ trợ kiểm soát đường huyết tốt hơn. Hoài sơn (củ mài) là một vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền, thường được truyền tai nhau về công dụng bổ tỳ vị và hạ đường huyết. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp dược liệu này khi đang dùng thuốc điều trị tiểu đường, đặc biệt là insulin hoặc nhóm sulfonylurea, có thực sự an toàn hay tiềm ẩn rủi ro khôn lường?
Câu trả lời ngắn gọn: Người bệnh đang điều trị bằng insulin hoặc sulfonylurea không nên tự ý dùng thêm hoài sơn hoặc các chiết xuất từ hoài sơn khi chưa có chỉ định và giám sát của bác sĩ. Sự cộng gộp tác dụng hạ đường huyết có thể đẩy người bệnh vào tình trạng hạ đường huyết quá mức vô cùng nguy hiểm.
Cơ chế tác động và nguy cơ tương tác tiềm ẩn
Tương tác thuốc được định nghĩa là hiện tượng hai hoặc nhiều thuốc (hoặc hoạt chất) tương tác với nhau làm thay đổi hiệu quả hoặc độc tính của một trong các chất được dùng [1]. Kết quả của tương tác có thể làm tăng hoặc giảm hiệu lực điều trị, dẫn đến những tác động lâm sàng khó lường trước [1]. Các tương tác thuốc điều trị tiểu đường thường được phân chia thành tương tác dược động học hoặc tương tác dược lực học [6, 7].
Đối với nhóm thuốc hạ đường huyết như sulfonylurea hay meglitinide, rất nhiều chất khi dùng cùng có thể làm tăng cường tác dụng hạ đường huyết và đẩy cao nguy cơ tụt đường huyết [2]. Trong khi đó, các nghiên cứu bước đầu cho thấy một số thành phần trong hoài sơn cũng có hoạt tính sinh học làm giảm glucose máu [3]. Nếu kết hợp một dược liệu có hoạt tính hạ đường huyết cùng các thuốc điều trị vốn đã kích thích bài tiết insulin mạnh hoặc tiêm insulin trực tiếp, nguy cơ tụt đường huyết đột ngột sẽ gia tăng đáng kể.
Nghiên cứu khoa học nói gì về hoài sơn và tương tác thuốc?
Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người để đánh giá tương tác giữa hoài sơn và các thuốc điều trị tiểu đường thông dụng như insulin hay sulfonylurea. Tuy nhiên, các bằng chứng tiền lâm sàng và nghiên cứu tương tác thuốc đã đưa ra nhiều cảnh báo rõ ràng.
Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã phân lập một polysaccharide ký hiệu là DOTP-80 từ rễ hoài sơn (Dioscorea opposita Thunb) [3]. Nghiên cứu tiến hành trên mô hình chuột cống và chuột nhắt bị gây tiểu đường bằng alloxan [3]. Kết quả cho thấy liều cao DOTP-80 (400 mg/kg) thể hiện hoạt tính hạ đường huyết mạnh mẽ, đồng thời làm tăng hoạt độ enzyme chống oxy hóa (SOD) ở chuột nhắt và kích thích tăng cường tiêu thụ glucose ở chuột cống [3]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới chỉ dừng lại ở mô hình động vật gặm nhấm, chưa được kiểm chứng lâm sàng trên cơ thể người bệnh tiểu đường [3].
Về mặt tương tác thuốc hạ đường huyết trên lâm sàng, các nghiên cứu đã ghi nhận tỷ lệ tương tác đáng kể. Một nghiên cứu cắt ngang mô tả năm 2021 tại một trung tâm y tế tuyến ba thực hiện trên các bệnh nhân đái tháo đường có bệnh lý mắc kèm [1]. Kết quả ghi nhận có tới 44,1% bệnh nhân xảy ra tương tác giữa thuốc hạ đường huyết và các thuốc điều trị bệnh lý khác [1]. Trong số 44,1% bệnh nhân đó, phần lớn là tương tác đơn lẻ giữa một thuốc hạ đường huyết với một thuốc khác (chiếm 37,8%) [1]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh phần lớn các tương tác quan sát được cần có sự theo dõi chặt chẽ trên lâm sàng và có thể cần điều chỉnh liều dùng [1].
Một nghiên cứu khác năm 2012 thực hiện tại khoa Thận của một bệnh viện tuyến ba ở Nam Ấn Độ đã đánh giá 474 tương tác thuốc tiềm tàng ở bệnh nhân suy thận [4]. Khi phân loại theo hậu quả, nghiên cứu ghi nhận 67 trường hợp (chiếm 14,14%) có thể dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết hoặc tăng đường huyết [4]. Trong số 67 tương tác ảnh hưởng đến đường huyết này, có tới 30 trường hợp (44,8%) liên quan đến việc kết hợp thuốc chẹn beta với insulin hoặc thuốc hạ đường huyết đường uống [4].
Nguy cơ tụt đường huyết khi phối hợp thuốc kích thích bài tiết insulin cũng được chỉ rõ trong các báo cáo lâm sàng khác. Một nghiên cứu bệnh chứng lồng ghép dựa trên cộng đồng năm 2019 đã khảo sát tương tác giữa repaglinide và clopidogrel ở các bệnh nhân nhập viện hoặc cấp cứu vì hạ đường huyết [5]. Kết quả phân tích cho thấy việc dùng đồng thời repaglinide và clopidogrel làm tăng nguy cơ hạ đường huyết so với việc chỉ dùng repaglinide đơn độc, với tỷ suất chênh hiệu chỉnh (adjusted OR) là 2,42 (khoảng tin cậy 95%: 1,75 - 3,35) [5].
Một báo cáo ca bệnh năm 2022 cũng ghi nhận trường hợp hạ đường huyết khi dùng đồng thời sulfonylurea (glimepiride) với clopidogrel [6]. Tác giả giải thích sự tương tác cạnh tranh ức chế qua enzym CYP2C9 có thể làm tăng cường tác dụng dược lực học của sulfonylurea, dẫn đến gia tăng biến cố hạ đường huyết ở bệnh nhân đái tháo đường type 2 [6].
Rủi ro nghiêm trọng từ việc hạ đường huyết quá mức
Nhiều người bệnh thường chỉ lo sợ đường huyết tăng cao mà xem nhẹ mối nguy hiểm của hạ đường huyết. Trên thực tế, hạ đường huyết cấp tính và mạn tính có thể gây ra những hậu quả nặng nề đối với hệ tim mạch [6].
Các nghiên cứu quan sát đã chỉ ra rằng hạ đường huyết làm gia tăng nguy cơ biến cố tim mạch bất lợi và tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân ở bệnh nhân đái tháo đường [6]. Ở những bệnh nhân tiểu đường đã có bệnh mạch máu từ trước, tình trạng hạ đường huyết có thể dẫn tới nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ do thiếu máu cục bộ [6]. Hạ đường huyết gây ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng tim, làm kéo dài khoảng QTc và xuất hiện rối loạn nhịp tim (như nhịp tim chậm), từ đó có thể dẫn đến đột tử do tim [6].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị bệnh
Một hiểu lầm hết sức phổ biến là suy nghĩ "thảo dược có nguồn gốc thiên nhiên thì hoàn toàn lành tính, dùng thêm không bổ cũng không gây hại". Quan niệm này rất nguy hiểm đối với bệnh nhân mạn tính đang phải duy trì thuốc tây y mỗi ngày.
Như nghiên cứu đã chỉ ra, các hợp chất tự nhiên như polysaccharide trong hoài sơn có hoạt tính sinh học kích thích tiêu thụ glucose và hạ đường huyết rõ rệt trên động vật thí nghiệm [3]. Khi kết hợp tùy tiện một vị thuốc có tác dụng hạ đường cùng với insulin hoặc sulfonylurea (nhóm thuốc vốn kích thích tụy tiết insulin), hiệu ứng cộng dồn có thể xảy ra và đẩy chỉ số đường huyết xuống dưới ngưỡng an toàn rất nhanh chóng.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Những nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối tránh việc tự ý dùng hoài sơn dưới dạng dược liệu cô đặc hoặc thực phẩm chức năng hỗ trợ tiểu đường khi chưa có tư vấn y khoa:
Người đang điều trị bằng insulin hoặc các thuốc kích thích tiết insulin nhóm sulfonylurea (như glimepiride, glibenclamide) và meglitinide (như repaglinide), do nguy cơ tương tác cộng dồn gây hạ đường huyết nghiêm trọng [3, 4, 6].
Người cao tuổi mắc đái tháo đường có nhiều bệnh lý mắc kèm như tăng huyết áp, bệnh tim mạch hoặc suy giảm chức năng thận, chức năng gan [1, 2, 6]. Người bệnh đã có tổn thương mạch máu lâu năm cần tránh tối đa các cơn hạ đường huyết tái phát để bảo vệ tim mạch [6].
Hiện tại, chưa có nghiên cứu đánh giá tính an toàn và tương tác của hoài sơn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em; các dữ liệu thực nghiệm về hoạt tính hạ đường huyết mới chỉ được ghi nhận trên mô hình động vật thí nghiệm [3].
Áp dụng thực tế an toàn cho người bệnh
Để vừa đảm bảo an toàn vừa kiểm soát tốt bệnh đái tháo đường, người bệnh nên tuân thủ các nguyên tắc sau:
Nếu muốn dùng hoài sơn như một món ăn thông thường (như nấu canh củ mài), người bệnh chỉ nên dùng với lượng vừa phải và coi đây là một phần của tổng lượng carbohydrate trong khẩu phần ăn hàng ngày. Tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc sắc, bột củ mài liều cao hoặc viên uống chiết xuất từ hoài sơn nhằm mục đích "hạ đường huyết" khi đang dùng thuốc chỉ định.
Luôn thông báo cho bác sĩ điều trị biết về tất cả các loại thảo dược, thuốc đông y hoặc thực phẩm chức năng mà mình dự định sử dụng. Nếu bác sĩ đồng ý cho sử dụng phối hợp, cần có kế hoạch theo dõi sát sao chỉ số đường huyết mao mạch tại nhà để kịp thời phát hiện sớm các dấu hiệu tụt đường huyết và điều chỉnh liều thuốc khi cần thiết [1].
Người bệnh và người nhà cần nắm rõ các triệu chứng cảnh báo hạ đường huyết sớm như vã mồ hôi, run tay chân, hồi hộp, tim đập nhanh, hoa mắt, chóng mặt để xử trí kịp thời bằng cách uống ngay nước đường hoặc ăn nhẹ.
Lời khuyên cân bằng
Hoài sơn là một dược liệu quý trong y học cổ truyền và bước đầu cho thấy tiềm năng hạ đường huyết trên các mô hình nghiên cứu động vật. Dẫu vậy, việc tự ý kết hợp dược liệu này với các thuốc tây y như insulin hay sulfonylurea tiềm ẩn nguy cơ hạ đường huyết quá mức và gây hại cho hệ tim mạch. Người bệnh cần thảo luận kỹ với bác sĩ chuyên khoa nội tiết trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào, tuân thủ đơn thuốc được kê và duy trì lối sống lành mạnh để kiểm soát bệnh an toàn.
