Mụn lẹo ở bờ mi là tình trạng sưng viêm phổ biến khiến nhiều người khó chịu, cộm rát và tự tìm kiếm các mẹo dân gian truyền miệng để chữa trị. Trong số đó, đắp lá cây lẹo mắt (còn gọi là bọ mẩy, trâm phỏng hoặc tên khoa học là Colubrina asiatica) lên vùng mi mắt bị đau là thói quen của không ít người. Tuy nhiên, hành động tưởng như vô hại này lại tiềm ẩn mối nguy hiểm khôn lường cho thị lực.
Đắp lá tươi trực tiếp lên mắt bị lẹo hoàn toàn không có bằng chứng khoa học chứng minh hiệu quả, ngược lại có thể gây loét giác mạc nghiêm trọng và mù lòa. Bờ mi và bề mặt nhãn cầu là cấu trúc vô cùng nhạy cảm; việc tự ý áp các loại lá chưa qua kiểm nghiệm vô trùng tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập vào mô mắt.
Thói quen truyền miệng và hiểu lầm về cây lẹo mắt
Trong dân gian, cây lẹo mắt thường được hái tươi, giã nát rồi đắp trực tiếp lên nốt mụn lẹo với hy vọng "hút mủ" hay làm tiêu viêm nhanh chóng. Nhiều người tin rằng thảo mộc tự nhiên luôn lành tính và không gây tác dụng phụ như các loại thuốc tra mắt chứa kháng sinh.
Thực tế, mụn lẹo bản chất là ổ viêm nhiễm cấp tính ở chân lông mi hoặc tuyến bã nhờn của mi mắt. Khi đắp bã lá tươi ẩm ướt lên vùng da này, môi trường bít tắc và thiếu vệ sinh sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho các mầm bệnh ngoại lai phát triển bùng phát. Bệnh nhân không những không khỏi lẹo mà còn đối mặt với nguy cơ viêm nhiễm lan rộng vào giác mạc.
Thành phần hóa học của cây Colubrina asiatica
Cây lẹo mắt (Colubrina asiatica) đã thu hút sự chú ý của các nhà hóa học thực vật, nhưng các nghiên cứu hiện tại chỉ dừng lại ở việc phân lập hoạt chất trong phòng thí nghiệm. Một nghiên cứu công bố năm 2000 đã phân lập được ba hợp chất glycoside jujubogenin mới từ lá cây Colubrina asiatica, gồm 3''-O-acetylcolubrin, 3'',2''-O-diacetylcolubrin và 3''-O-acetyl-6''-O-trans-crotonylcolubrin, cùng các chất đã biết như colubrin, rutin và kaempferol 3-O-rutinoside [1].
Trước đó, một nghiên cứu vào năm 1983 cũng đã phân lập và xác định cấu trúc của hai saponin từ lá cây này là colubrinoside và colubrin [2]. Trên mô hình thực nghiệm, hai hợp chất saponin này thể hiện khả năng ức chế vận động tự phát ở chuột ngay cả ở liều thấp (1 mg/kg), đồng thời đối kháng với amphetamine và hiệp đồng tác dụng với chlordiazepoxide [2].
Các bộ phận khác của cây cũng được khảo sát về thành phần hóa học. Nghiên cứu năm 2018 trên cành cây Colubrina asiatica đã tách chiết được 16 hợp chất, gồm 6 acid triterpene, 5 steroid, 1 dẫn xuất acid benzoic, 2 peptide, 1 sesquiterpenoid và 1 dẫn xuất jujubogenin [3]. Trong số đó, hai hợp chất cho thấy hoạt tính chống sốt rét đối kháng ký sinh trùng Plasmodium falciparum, một hợp chất có hoạt tính kháng vi khuẩn lao (Mycobacterium), và một số chất thể hiện độc tính tế bào yếu trên các dòng tế bào ung thư [3]. Tương tự, một nghiên cứu năm 2020 trên rễ cây đã tìm thấy hai triterpenoid mới có hoạt tính kháng ký sinh trùng sốt rét và kháng vi khuẩn lao Mycobacterium tuberculosis ở nồng độ ức chế tối thiểu 6,25 microg/mL [4].
Khoảng trống lớn giữa nghiên cứu phòng thí nghiệm và điều trị mắt
Toàn bộ các bằng chứng khoa học hiện có về cây lẹo mắt (Colubrina asiatica) chỉ giới hạn ở việc phân lập phân tử và thử nghiệm in vitro (ống nghiệm) hoặc trên chuột đối với hệ thần kinh trung ương [1], [2], [3], [4]. Hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh việc đắp lá cây này có thể chữa khỏi mụn lẹo ở mi mắt.
Nghiên cứu kháng khuẩn từ rễ hoặc cành cây chỉ nhắm vào vi khuẩn lao hoặc ký sinh trùng sốt rét trong ống nghiệm, không đại diện cho các chủng vi khuẩn thường gặp gây viêm nhiễm ở mắt [3], [4]. Đắp lá cây tươi chưa qua chiết xuất, tinh chế và tiệt trùng lên vùng mắt không mang lại nồng độ hoạt chất trị liệu chuẩn xác, mà chỉ đưa trực tiếp tạp chất và vi sinh vật gây hại vào mô tổn thương.
Hiểm họa nhiễm khuẩn và viêm loét giác mạc
Mối nguy hiểm lớn nhất của việc đắp lá cây tươi là đưa vi khuẩn vào mắt, đặc biệt là vi khuẩn gram âm nguy hiểm như trực khuẩn mủ xanh (Pseudomonas aeruginosa). Một nghiên cứu năm 2024 đánh giá nguy cơ vi sinh định lượng đã cảnh báo nhiễm trùng mắt do P. aeruginosa có thể dẫn đến các hậu quả sức khỏe nghiêm trọng, bao gồm suy giảm thị lực vĩnh viễn hoặc phải phẫu thuật khoét bỏ nhãn cầu [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng nguy cơ nhiễm trùng mắt từ các sản phẩm nhiễm khuẩn dao động từ 10^-1 đến 10^-4, trong đó nồng độ vi khuẩn là yếu tố ảnh hưởng lớn nhất đến mức độ rủi ro sức khỏe [5].
Giác mạc khi bị trầy xước hoặc tiếp xúc với nguồn vi khuẩn gram âm rất dễ bị loét thủng. Một báo cáo lâm sàng ghi nhận 13 trường hợp loét giác mạc do vi khuẩn gram âm ở những người cao tuổi không còn thủy tinh thể có đeo kính áp tròng [6]. Sự chậm trễ trong việc tháo kính hoặc loại bỏ nguồn kích thích khi xuất hiện triệu chứng đau, đỏ mắt hay giảm thị lực làm gia tăng đáng kể nguy cơ nhiễm trùng nghiêm trọng [6]. Khi đắp bã lá, bề mặt thô ráp của vụn lá có thể cọ xát gây xước biểu mô giác mạc, mở đường cho vi khuẩn xâm nhập sâu vào giác mạc.
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Tất cả mọi người đều không nên tự ý đắp bất kỳ loại lá cây nào lên mắt. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng đối mặt với nguy cơ biến chứng mù lòa cao hơn nếu mắc phải sai lầm này:
Người đang đeo kính áp tròng, bởi bề mặt giác mạc của người dùng kính áp tròng rất nhạy cảm và dễ tổn thương [6]. Người cao tuổi, người có bệnh nền tiểu đường hoặc suy giảm miễn dịch, do khả năng chống đỡ nhiễm trùng của mắt suy yếu [6]. Trẻ nhỏ, vì giác mạc của trẻ rất mỏng manh và trẻ khó phối hợp điều trị khi bị loét giác mạc. Người đã có tổn thương giác mạc từ trước hoặc đang bị viêm kết mạc kết hợp.
Áp dụng thực tế: Xử trí mụn lẹo an toàn, khoa học
Mụn lẹo thông thường có thể tự cải thiện nếu được chăm sóc đúng cách tại nhà mà không cần can thiệp bằng các biện pháp dân gian rủi ro.
Thay vì đắp lá, người bệnh nên chườm ấm mi mắt bằng khăn sạch nhúng nước ấm trong khoảng 10-15 phút, mỗi ngày thực hiện 3-4 lần để giúp giãn nở các tuyến bã nhờn, làm tan dịch tắc nghẽn và giảm sưng đau. Tuyệt đối không tự ý nặn, chích hoặc bóp nốt lẹo vì có thể đẩy nhiễm trùng lan rộng vào hốc mắt. Vệ sinh bờ mi nhẹ nhàng bằng gạc y tế vô trùng hoặc dung dịch rửa mắt chuyên dụng theo hướng dẫn.
Nếu nốt lẹo sưng to, gây đau dữ dội, cản trở tầm nhìn, hoặc không thuyên giảm sau 48-72 giờ, người bệnh cần đến khám tại chuyên khoa Mắt để được bác sĩ chỉ định thuốc nhỏ kháng sinh phù hợp hoặc thực hiện thủ thuật chích rạch vô trùng. Khi dùng các dung dịch nhỏ mắt, cần sử dụng sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, ưu tiên loại đơn liều dùng một lần hoặc có chất bảo quản chống nhiễm khuẩn đạt chuẩn để ngăn chặn vi khuẩn gây hại phát triển [5].
Thói quen đắp lá cây lẹo mắt là phương pháp chưa có căn cứ khoa học và tiềm ẩn nguy cơ viêm loét giác mạc nặng nề [5], [6]. Bảo vệ đôi mắt đòi hỏi sự cẩn trọng và tuân thủ các nguyên tắc y khoa đã được kiểm chứng. Khi gặp các vấn đề bất thường ở mắt, thăm khám bác sĩ chuyên khoa là lựa chọn an toàn nhất cho thị lực của bạn.