Đắp lá muống biển trị viêm da, mụn nhọt: rủi ro nhiễm trùng thứ phát

Nhiều vùng ven biển nước ta lưu truyền mẹo vặt hái lá muống biển tươi, giã nát rồi đắp trực tiếp lên vùng da nổi mụn nhọt, lở loét hoặc viêm ngứa để làm dịu cơn đau. Không ít người tin rằng thảo dược mọc tự nhiên ngoài bờ cát luôn lành tính, có thể thay thế thuốc kháng sinh và thuốc bôi da thông thường.

Tuy nhiên, thói quen tự ý đắp lá muống biển tươi lên vùng da bị tổn thương tiềm ẩn rủi ro rất lớn về nhiễm trùng thứ phát và kích ứng tại chỗ. Mặc dù chiết xuất từ loài cây này đã được ghi nhận có một số đặc tính sinh học trong phòng thí nghiệm, việc dùng lá tươi giã thô ngoài đời thực lại là câu chuyện hoàn toàn khác, có thể biến vết xước nhỏ thành ổ mủ hoại tử nghiêm trọng.

Muống biển trong y học dân gian và thói quen đắp lá tươi

Cây muống biển (tên khoa học là Ipomoea pes-caprae, thuộc họ Bìm bìm Convolvulaceae) là loài thực vật bò lan quen thuộc trên các bãi cát duyên hải nhiệt đới. Trong dân gian, loài cây này thường được dùng để hỗ trợ cải thiện tình trạng sưng tấy do sứa cắn, mụn nhọt, viêm da mẩn ngứa và đau nhức xương khớp. Nhờ đặc tính dễ tìm và sức sống mãnh liệt, muống biển trở thành cứu cánh tức thời của nhiều ngư dân mỗi khi gặp các chấn thương phần mềm ngoài da.

Người dân thường hái lá bánh tẻ, rửa sơ bằng nước lã rồi giã nát, đắp bã trực tiếp lên vùng da viêm, thậm chí đắp kín các nốt mụn đang sưng tấy hoặc vết thương hở miệng. Hành động này xuất phát từ niềm tin cho rằng các chất nhựa và tinh chất tươi trong lá sẽ nhanh chóng hút mủ, làm khô dịch tiết và dập tắt ổ sưng đỏ.

Thực tế, ranh giới giữa kinh nghiệm dân gian và việc tự trị bệnh thiếu cơ sở khoa học rất mong manh. Khi hàng rào biểu mô của da đã bị phá vỡ do mụn bọc, viêm loét, bất kỳ dị vật nào tiếp xúc trực tiếp cũng có thể tạo điều kiện cho mầm bệnh tấn công sâu vào tổ chức dưới da, biến một tổn thương nhẹ thành biến chứng phức tạp.

Vì sao đắp lá tươi dễ gây kích ứng và nhiễm trùng thứ phát?

Hàng rào biểu bì đóng vai trò như một bức tường thành kiên cố bảo vệ cơ thể trước các tác nhân gây hại từ môi trường. Khi da bị viêm da mủ hoặc nổi mụn nhọt, cấu trúc này đã bị tổn thương nghiêm trọng, các tế bào bạch cầu đang phải tập trung cao độ tại ổ viêm để đối phó với vi khuẩn nội tại. Việc đắp bã lá tươi nghiền nát lên vết thương sẽ vô tình đưa hàng triệu vi sinh vật ngoại lai vào thẳng vùng mô lỏng lẻo.

Lá muống biển mọc sát mặt cát, thường xuyên tiếp xúc với bụi bẩn, tạp chất hữu cơ phân hủy và phân của các loài động vật hoang dã. Ngay cả khi được rửa sạch nhiều lần bằng nước muối loãng, các kẽ lá và lớp cutin phủ ngoài vẫn lưu giữ lượng lớn vi khuẩn kỵ khí và bào tử nấm mốc. Khi đắp kín bã lá lên bề mặt da, môi trường ẩm ướt và thiếu dưỡng khí được tạo ra, tạo điều kiện thuận lợi cho các chủng vi khuẩn sinh sôi, gây mưng mủ lan tỏa và hoại tử mô mềm.

Bên cạnh nguy cơ nhiễm khuẩn, nhựa tươi của cây muống biển còn chứa hỗn hợp tinh dầu, axit hữu cơ và tạp chất chưa qua tinh chế. Khi bôi trực tiếp lên vùng da đang rỉ dịch, các chất này dễ gây phản ứng quá mẫn, viêm da tiếp xúc dị ứng, khiến da nóng rát, nổi bọng nước và ngứa dữ dội. Nhiễm trùng thứ phát lúc này không chỉ làm vết thương lan rộng, lâu lành mà còn để lại sẹo lồi co rút khó hồi phục.

Khoa học nói gì về hoạt tính sinh học của muống biển?

Để hiểu tại sao muống biển được quan tâm trong nghiên cứu da liễu, các nhà khoa học đã tiến hành phân lập và tinh chế những hoạt chất tiềm năng từ lá cây. Các nghiên cứu hiện đại đã phát hiện nhiều nhóm chất có giá trị điều trị, nhưng tất cả đều được thực hiện dưới dạng chiết xuất tiêu chuẩn hóa, không đồng nghĩa với việc khuyến khích sử dụng lá cây tươi.

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành bào chế dạng gel bôi ngoài da chứa dịch chiết giàu hợp chất phenolic từ lá cây muống biển (Ipomoea pes-caprae) ^[1]. Bằng phương pháp khối phổ, các nhà khoa học đã phân tích định tính và định lượng dịch chiết cồn-nước, xác định được 18 hợp chất phenolic ^[1]. Trong đó, hàm lượng nổi bật gồm có axit chlorogenic (0,92 microgam/gam), axit neochlorogenic (6,07 microgam/gam) và axit isochlorogenic (0,80 microgam/gam) ^[1].

Công thức gel này duy trì được độ ổn định về đặc tính lý hóa trong suốt thời gian theo dõi và được đánh giá là an toàn cho điều trị tại chỗ trên động vật, hoàn toàn không gây kích ứng da ^[1]. Mặc dù gel không thể hiện hoạt tính trong mô hình gây phù tai chuột cấp tính bằng dầu croton, chế phẩm thảo dược này đã ức chế hiệu quả tình trạng phù chân do carrageenan và phù tai mạn tính do bôi dầu croton lặp lại nhiều lần ^[1]. Điều này cho thấy cơ chế tác động có thể liên quan đến việc can thiệp vào con đường kinin như bradykinin, histamine và serotonin ^[1]. Quá trình làm lành vết thương ở nhóm chuột được điều trị bằng gel muống biển diễn ra nhanh hơn so với nhóm dùng giả dược, được xác nhận qua dữ liệu mô học ^[1]. Ngoài ra, tình trạng phù nề do nọc rắn Bothrops erythromelas cũng giảm rõ rệt khi kết hợp gel với huyết thanh kháng nọc ^[1].

Nghiên cứu chuyên sâu khác vào năm 2022 tập trung đánh giá chiết xuất cồn của muống biển trên tế bào nguyên bào sợi da người (dòng tế bào CCD-986sk) nhằm tìm hiểu tiềm năng chống lão hóa da ^[2]. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) trên hai dạng dịch chiết IPC70 (chiết bằng cồn 70 độ) và IPC95 (chiết bằng cồn 95 độ) đã định danh các hợp chất bao gồm axit chlorogenic, axit ferulic, axit 3,5-di-caffeoylquinic và quercetin ^[2]. Trong đó, axit 3,5-di-caffeoylquinic là thành phần chiếm tỷ lệ chủ yếu ở cả hai phân đoạn ^[2]. Cụ thể, hàm lượng axit chlorogenic, axit ferulic, axit 3,5-di-caffeoylquinic và quercetin trong dịch chiết IPC70 lần lượt là 7,53 ± 0,286 mg/g; 6,646 ± 0,303 mg/g; 54,19 ± 3,118 mg/g và 1,072 ± 0,078 mg/g ^[2]. Ở dịch chiết IPC95, các hàm lượng tương ứng đạt 4,59 ± 0,118 mg/g; 4,398 ± 0,054 mg/g; 29,43 ± 0,23 mg/g và 0,982 ± 0,006 mg/g ^[2].

Dịch chiết IPC70 thể hiện khả năng quét gốc tự do DPPH và ABTS với giá trị IC50 lần lượt là 0,342 ± 0,021 mg/mL và 0,259 ± 0,070 mg/mL, cao hơn rõ rệt so với mẫu IPC95 (với IC50 lần lượt là 0,403 ± 0,036 mg/mL và 0,601 ± 0,057 mg/mL) ^[2]. Thử nghiệm khử sắt FRAP cũng cho thấy IPC70 đạt hoạt tính chống oxy hóa vượt trội với 170.427,67 ± 1.325,24 microM TE/g so với 53.530,40 ± 4.587,89 microM TE/g của IPC95 ^[2].

Về cơ chế chống viêm toàn thân, một công bố năm 2023 đã ứng dụng sắc ký lỏng khối phổ siêu cao áp và dược lý mạng mục tiêu để phân tích tác dụng của muống biển đối với bệnh viêm khớp dạng thấp ^[3]. Các nhà nghiên cứu đã xác định được 23 hợp chất trong dịch chiết nước của cây muống biển và tìm thấy 12 thành phần hoạt tính được hấp thu vào huyết tương của chuột thí nghiệm ^[3]. Nghiên cứu cũng theo dõi thành công sự phân bố mô của 3 thành phần hấp thu ^[3]. Kết quả phân tích dược lý mạng chỉ ra rằng khả năng điều hòa phản ứng viêm, đáp ứng miễn dịch, sự tăng sinh tế bào và quá trình chết tế bào theo chương trình (apoptosis) là những cơ chế then chốt giúp loài thảo dược này phát huy tác dụng ^[3].

Hiểm họa khôn lường từ việc tích lũy kim loại nặng

Một lý do đặc biệt quan trọng khiến việc tự ý thu hái muống biển tự nhiên trở nên nguy hiểm là khả năng tích lũy các chất độc hại từ môi trường đất của loài cây này. Cây mọc hoang dã ngoài bờ biển chịu tác động lớn từ các nguồn thải công nghiệp, rác thải trôi dạt và các biến động môi trường biển.

Một nghiên cứu thực hiện năm 2015 đã khảo sát nồng độ các kim loại nặng và á kim có thể chiết xuất bằng axit trong mẫu đất và mẫu cây muống biển tại các khu vực bị ảnh hưởng bởi thảm họa sóng thần năm 2004 tại Thái Lan ^[4]. Kết quả phân tích cho thấy hàm lượng các kim loại Cadmium (Cd), Chì (Pb), Kẽm (Zn) và Asen (As) tăng cao trong đất, đồng thời ghi nhận sự hiện diện với nồng độ lớn của Chì (Pb), Kẽm (Zn), Asen (As), Selen (Se), Crom (Cr) và Niken (Ni) trong các bộ phận của cây muống biển so với khu vực đối chứng ^[4].

Đáng chú ý, hoa của cây muống biển là nơi chứa hàm lượng kim loại nặng cao nhất, kế tiếp là lá và thân cây ^[4]. Hệ số tích lũy sinh học (BAF) chứng minh loài cây này có khả năng hút và tích tụ kim loại độc hại rất mạnh từ nền đất ô nhiễm, sau đó vận chuyển phân tán lên các bộ phận trên mặt đất ^[4]. Các tác giả nghiên cứu đã đưa ra cảnh báo rõ ràng rằng sự tồn tại của các kim loại độc tính này trong cây muống biển mọc tại vùng đất ô nhiễm là mối nguy hại lớn đối với những ai có ý định sử dụng cây để làm thuốc dân gian ^[4]. Việc giã đắp trực tiếp lá cây chứa tạp chất kim loại nặng lên vùng da tổn thương có thể dẫn đến nhiễm độc tế bào cục bộ, kích ứng da nghiêm trọng và cản trở hoàn toàn tiến trình tự liền sẹo của vết thương.

Nhìn nhận đúng giữa chiết xuất phòng thí nghiệm và lá cây giã nát

Nhiều người thường đánh đồng kết quả nghiên cứu trong phòng thí nghiệm với tác dụng của việc sử dụng cây cỏ ngoài đời sống. Đây là một sai lầm phổ biến và nguy hiểm trong tư duy trị bệnh bằng thảo mộc tự nhiên.

Khi các nhà khoa học công bố chiết xuất muống biển có khả năng kháng viêm hay kích thích lành mô, họ đã sử dụng quy trình chiết xuất cồn hoặc nước với thiết bị hiện đại, giúp cô lập các hợp chất có lợi như polyphenol, flavonoid, đồng thời loại bỏ sạch tạp chất, vi khuẩn và độc tố gây hại ^[1], ^[2]. Chế phẩm gel được thử nghiệm bôi ngoài da đã được kiểm tra nghiêm ngặt về độ tinh khiết vi sinh và kiểm soát nồng độ dược chất chuẩn xác ở mức microgam ^[1].

Ngược lại, chiếc cối giã và nắm lá muống biển hái vội ngoài bãi biển chứa vô số dị nguyên không thể kiểm soát. Không ai có thể định lượng được nồng độ hoạt chất trong một nắm lá tươi, trong khi mật độ vi nấm, bụi cát và dư lượng kim loại nặng lại ở mức báo động ^[4]. Thay vì phát huy tác dụng ức chế viêm như dạng gel chuẩn hóa, bã lá tươi sẽ nhanh chóng trở thành ổ vi khuẩn, gây bí tắc lỗ chân lông, ngăn cản dịch viêm thoát ra ngoài và kích động phản ứng viêm bùng phát dữ dội hơn.

Những ai cần tuyệt đối tránh đắp thảo mộc tươi lên da?

Trước những rủi ro rõ ràng về nhiễm trùng và độc tính, một số nhóm đối tượng có cơ địa đặc biệt nhạy cảm cần kiên quyết nói không với thói quen đắp lá tươi theo kinh nghiệm truyền miệng:

• Người có vết thương hở, vết trợt loét rỉ dịch, vết mụn nhọt đang sưng to hoặc hóa mủ: Lớp biểu mô bảo vệ đã mất đi, đắp bã thảo dược trực tiếp sẽ dẫn tới viêm mô tế bào, áp xe sâu và nhiễm trùng huyết.
• Bệnh nhân đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch: Nhóm người bệnh này có khả năng tuần hoàn ngoại vi kém và sức đề kháng suy giảm. Một tổn thương nhỏ do nhiễm trùng thứ phát từ lá cây cũng có thể tiến triển thành vết loét mạn tính khó lành, thậm chí đối mặt nguy cơ cắt cụt chi.
• Trẻ nhỏ và người có cơ địa viêm da dị ứng: Làn da của trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ rất mỏng manh, dễ hấp thu độc tính qua da. Nhựa tươi và tạp chất kim loại từ lá cây dễ dẫn đến viêm da tiếp xúc kích ứng và sốc phản vệ ^[4].
• Vùng da nhạy cảm như mặt, mắt, bộ phận sinh dục: Đắp lá cây bừa bãi tại các vị trí này dễ để lại sẹo co kéo vĩnh viễn hoặc tổn thương niêm mạc nguy hiểm.

Lời khuyên xử trí an toàn khi gặp vấn đề về da

Khi gặp tình trạng viêm da, mẩn ngứa hoặc nổi mụn nhọt, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa chuẩn mực thay vì mạo hiểm sử dụng các bài thuốc đắp tự chế chưa được kiểm chứng.

Việc đầu tiên cần làm là vệ sinh tổn thương nhẹ nhàng bằng dung dịch sát khuẩn dịu nhẹ như nước muối sinh lý 0,9%. Tuyệt đối không tự ý dùng tay cạy nặn mụn nhọt khi chưa gom cồi, không chích rạch vết thương ngoài môi trường y tế vì sẽ tạo đường dẫn cho vi khuẩn xâm nhập sâu vào tuần hoàn máu.

Đối với các nốt mụn sưng to, vết loét trợt hoặc nghi ngờ côn trùng đốt, người bệnh nên đến các cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được thăm khám. Bác sĩ sẽ kê đơn các loại thuốc bôi sát trùng, kem kháng sinh hoặc thuốc uống chống viêm đặc hiệu tùy theo giai đoạn của bệnh. Trường hợp muốn sử dụng các sản phẩm hỗ trợ có nguồn gốc thảo dược, hãy ưu tiên các chế phẩm y học cổ truyền hoặc mỹ phẩm đã được cơ quan quản lý y tế cấp phép lưu hành, nơi nguồn gốc nguyên liệu và độ an toàn vi sinh đã được bảo chứng.

Muống biển là nguồn dược liệu tự nhiên giàu tiềm năng với nhiều hoạt chất phenolic chống oxy hóa và kháng viêm đã được khoa học chứng minh trên mô hình thực nghiệm ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, việc tự ý hái lá tươi giã đắp lên vết thương hở là hành vi tiềm ẩn rủi ro rất lớn về kích ứng và nhiễm trùng thứ phát do vi khuẩn cùng kim loại nặng ^[4]. Mỗi người cần sáng suốt phân biệt giữa chế phẩm chiết xuất chuẩn hóa và thảo mộc thô, luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế để bảo vệ làn da một cách an toàn nhất.