Nhiều người có thói quen hái các loại lá cây quanh nhà giã nát đắp lên da khi bị mẩn ngứa, mụn nhọt hoặc sưng viêm vì tin rằng thảo mộc tự nhiên lành tính. Trong số đó, cây Thunbergia alata (dân gian thường gọi là cây mắt huyền hoặc khiên ngưu hoa) được truyền tai là có tác dụng xoa dịu các vết mẩn và bệnh ngoài da.

Tuy nhiên, việc tự ý đắp lá cây tươi trực tiếp lên vùng da đang tổn thương tiềm ẩn nguy cơ viêm da tiếp xúc nặng, nhiễm trùng thứ phát thay vì mang lại hiệu quả chữa lành. Các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy loài cây này mới chỉ được khảo sát sơ bộ về tính kháng viêm ở quy mô tế bào cô lập, chưa từng có thử nghiệm lâm sàng xác nhận tính an toàn hay hiệu quả đắp ngoài da trên người.

Nguồn gốc kinh nghiệm dân gian và mối nguy tiềm ẩn

Thunbergia alata thuộc họ Ô rô (Acanthaceae), vốn là loài cây dây leo có hoa đẹp thường trồng làm cảnh [1, 2]. Trong y học bản địa tại một số quốc gia Đông Phi như Uganda và Kenya, loài cây này từng được dùng theo kinh nghiệm dân gian để hỗ trợ điều trị các chứng viêm nhiễm như sốt, ho và tiêu chảy [1].

Bên cạnh đó, một số loài cùng chi như Thunbergia grandiflora từng được dùng chữa đau mắt nhẹ hoặc vết cắn, Thunbergia coccinea dùng trong các vấn đề đau bụng, kiết lỵ, hay Thunbergia laurifolia được dùng trong kinh nghiệm cổ truyền Thái Lan [2]. Dù vậy, phần lớn các kinh nghiệm này liên quan đến đường uống hoặc chế biến đặc thù, không đồng nghĩa với việc đắp lá tươi trực tiếp lên da là an toàn [1, 2].

Việc tự ý nghiền nát lá tươi đắp lên các vết thương hở, da chàm hoặc vùng viêm da cơ địa rất dễ dẫn tới viêm da tiếp xúc kích ứng. Nhựa cây tươi, tạp chất, vi khuẩn và các hợp chất chưa được chuẩn hóa có thể phá hủy hàng rào bảo vệ da, khiến tổn thương lan rộng và khó điều trị hơn.

Khoa học nói gì về đặc tính chống viêm của cây?

Để làm rõ cơ chế tác động, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2016 đã đánh giá tác dụng kháng viêm của chiết xuất methanol từ lá Thunbergia alata trên tế bào đại thực bào RAW 264.7 của chuột được kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS) [1].

Kết quả ghi nhận chiết xuất methanol ở nồng độ không gây độc tế bào (nhỏ hơn hoặc bằng 300 microg/ml) đã ức chế quá trình sản sinh oxit nitric (NO) thông qua việc điều hòa phiên mã enzyme tổng hợp iNOS theo cơ chế phụ thuộc liều lượng [1]. Chiết xuất này cũng làm giảm sản sinh interleukin (IL)-6, đồng thời làm giảm biểu hiện mRNA của các cytokine tiền viêm bao gồm IL-6 và IL-1beta [1].

Các tác giả quan sát thấy sự sụt giảm này đi kèm với việc giảm phosphoryl hóa tín hiệu ERK và STAT3 trong tế bào [1]. Tuy nhiên, chiết xuất không làm thay đổi biểu hiện của enzyme COX-2 (chịu trách nhiệm tạo prostaglandin E2), không tác động lên yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), cũng không ảnh hưởng đến NF-kappaB hay các đường truyền p38, JNK [1].

Kết quả trên cho thấy chiết xuất lá cây có tính kháng viêm chọn lọc trên tế bào thực nghiệm [1]. Dù vậy, đây chỉ là thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) trên tế bào chuột, sử dụng dung môi methanol để tinh chế hoạt chất, hoàn toàn khác với việc dùng lá cây tươi đắp trực tiếp lên da người [1].

Bằng chứng khoa học và những khoảng trống lớn

Nghiên cứu về chiết xuất lá Thunbergia alata mới dừng lại ở mức mô hình nuôi cấy đại thực bào cô lập trong phòng thí nghiệm [1]. Các nhà nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng trước đó chưa từng có công trình nghiên cứu hệ thống nào làm sáng tỏ tác dụng chống viêm cũng như cơ chế chính xác của loài cây này [1].

Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người kiểm tra việc sử dụng bôi hoặc đắp lá cây ngoài da. Hiệu quả kháng viêm trên đĩa nuôi cấy không phản ánh khả năng hấp thu qua lớp sừng biểu bì của người. Hơn nữa, liều lượng an toàn đối với da sống vẫn chưa được xác định.

Bên cạnh đó, việc nhận dạng nhầm các loài trong chi Thunbergia cũng là một nguy cơ lớn. Một nghiên cứu năm 2022 về giải phẫu lá chi Thunbergia chỉ ra rằng việc định danh thực vật đóng vai trò quan trọng nhằm tránh thu hái nhầm lẫn dược liệu thô dẫn đến rủi ro sức khỏe [2]. Người dân khi hái lá trong tự nhiên rất dễ nhầm lẫn giữa các loài thân leo có hình dáng tương tự nhau.

Nguy cơ tổn thương da khi tự ý đắp thảo dược tươi

Các bệnh lý da liễu như viêm da cơ địa, chàm hay vảy nến vốn là bệnh mạn tính, đặc trưng bởi tình trạng hàng rào bảo vệ da bị suy giảm và dễ kích ứng. Việc tự ý đắp lá cây tươi chưa qua khử trùng khiến da tiếp xúc với lượng lớn tạp chất cơ học, nấm mốc và vi khuẩn bám ngoài môi trường.

Khi tiếp xúc trực tiếp, các hoạt chất không rõ nồng độ trong lá tươi có thể gây phản ứng quá mẫn, dẫn đến viêm da tiếp xúc dị ứng. Người bệnh có thể xuất hiện cảm giác bỏng rát, mẩn đỏ diện rộng, nổi mụn nước, rỉ dịch và thậm chí là nhiễm trùng mủ nghiêm trọng.

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì không chứa độc tính. Trên thực tế, ngay cả những loài cây có hoạt tính sinh học tốt cũng cần trải qua các bước chiết tách chuẩn hóa, loại bỏ độc chất và thử nghiệm an toàn trước khi được bào chế thành dạng bôi ngoài da.

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Những người đang mắc bệnh da liễu mạn tính như viêm da dị ứng, viêm da tiếp xúc, vảy nến tuyệt đối không nên đắp lá tươi lên vùng da tổn thương. Hàng rào biểu bì đang viêm rách sẽ tạo điều kiện cho dị nguyên xâm nhập sâu hơn vào tuần hoàn.

Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có làn da mỏng manh, nhạy cảm hơn người lớn rất nhiều. Việc tự ý hái lá đắp hoặc tắm cho trẻ khi chưa có chỉ định y khoa có thể gây nhiễm trùng huyết hoặc kích ứng nghiêm trọng.

Người có cơ địa dị ứng, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú cũng là nhóm đối tượng không nên mạo hiểm thử nghiệm các bài thuốc dân gian chưa qua kiểm chứng. Nếu da đang có dấu hiệu trầy xước, chảy mủ, loét sâu, việc đưa dị vật và lá cây vào vết thương là điều tối kỵ.

Lời khuyên chăm sóc da an toàn

Khi gặp các vấn đề ngoài da kéo dài, sưng đỏ hoặc ngứa ngáy dữ dội, người bệnh nên đến các cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được thăm khám và chẩn đoán chính xác nguyên nhân.

Thay vì tự tìm kiếm các loại lá cây để đắp, hãy ưu tiên các biện pháp chăm sóc da cơ bản đã được y học kiểm chứng. Giữ vệ sinh thân thể bằng nước sạch, sử dụng các sản phẩm dưỡng ẩm dịu nhẹ không chứa hương liệu để phục hồi màng bảo vệ da.

Uống đủ nước mỗi ngày, duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối và ngủ đủ giấc giúp tăng cường sức đề kháng tự nhiên của cơ thể. Nếu có ý định sử dụng bất kỳ bài thuốc hỗ trợ thảo dược nào, hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế trước khi thực hiện.

Kinh nghiệm dân gian châu Phi ghi nhận tiềm năng kháng viêm của Thunbergia alata, nhưng khoa học hiện nay mới chỉ xác nhận bước đầu trên tế bào thực nghiệm mà chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người [1]. Người dân không nên mạo hiểm tự đắp lá cây tươi lên da để tránh nguy cơ viêm da tiếp xúc và bội nhiễm. Hãy lựa chọn giải pháp y khoa an toàn và lắng nghe hướng dẫn từ bác sĩ chuyên môn để bảo vệ làn da của mình.