Sau những buổi tiệc tùng tiếp khách, nhiều người truyền tai nhau các loại trà thảo mộc hay viên uống chiết xuất từ dâu dây (còn gọi là chè dây, thuộc họ nho Ampelopsis) với lời đồn đại như một "thần dược" giúp uống mãi không say, giải độc cồn tức thì và bảo vệ lá gan tuyệt đối. Sự xuất hiện dày đặc của các sản phẩm này trên thị trường thực phẩm bảo vệ sức khỏe khiến không ít người tin rằng thảo dược có thể hóa giải hoàn toàn tác hại của rượu bia.
Tuy nhiên, khoa học hiện đại lại vẽ nên một bức tranh hoàn toàn khác biệt. Bằng chứng thực nghiệm cho thấy hoạt chất chính trong dâu dây không hề làm tăng tốc độ đào thải cồn trong máu như nhiều người lầm tưởng, và ranh giới giữa việc hỗ trợ tế bào giảm bớt tổn thương oxy hóa với tin đồn giải độc cấp tốc là rất lớn.
Dâu dây và hoạt chất dihydromyricetin là gì?
Dâu dây (đặc biệt là loài Ampelopsis grossedentata) là cây thuốc và thực phẩm truyền thống được sử dụng từ hàng trăm năm trước [1]. Trong y học dân gian, cây này thường được dùng dưới dạng trà để hỗ trợ hạ sốt, giảm ho, đau họng hoặc viêm gan vàng da [2]. Đến năm 1940, hoạt chất ampelopsin lần đầu tiên được phân lập, và các nghiên cứu sau này xác định đây chính là dihydromyricetin (DHM), một hợp chất thuộc nhóm flavonoid phong phú nhất trong cây [3], [2].
Nhiều loài thực vật khác như Hovenia dulcis cũng chứa lượng lớn DHM trong hạt và quả, vốn được biết đến trong y học cổ truyền nhờ khả năng chống lại tình trạng say rượu [3], [4]. Flavonoid này thu hút sự chú ý của giới y khoa nhờ các đặc tính sinh học đa dạng như chống oxy hóa, kháng viêm và điều hòa chuyển hóa lipid, glucose [2]. Chính những ghi chép từ thảo dược đã mở đường cho hàng loạt nghiên cứu tìm hiểu xem liệu DHM có thực sự giải được cồn hay không.
Khoa học làm rõ: Có giải rượu tức thì như lời đồn?
Nhiều người lầm tưởng uống dâu dây sẽ kích hoạt gan làm việc nhanh hơn để tống khứ cồn ra khỏi cơ thể ngay trong đêm tiệc. Thế nhưng, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2020 đã kiểm tra trực tiếp tác động của dihydromyricetin đối với quá trình chuyển hóa rượu ở mức độ phân tử [5]. Các nhà khoa học đã đo lường hoạt tính của enzym alcohol dehydrogenase (ADH) – enzym chủ chốt chịu trách nhiệm phân giải ethanol tại gan – cả trên ống nghiệm (in vitro) và trên cơ thể sống (in vivo) [5].
Kết quả cho thấy DHM hoàn toàn không làm thay đổi hoạt tính cũng như sự biểu hiện của enzym ADH [5]. Khi thử nghiệm trên chuột được bổ sung một liều hoặc nhiều liều ethanol kèm theo DHM, tốc độ đào thải cồn trong máu ở cơ thể sống không hề có sự khác biệt [5]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng tác dụng được kỳ vọng của DHM trong việc đẩy nhanh chuyển hóa rượu là không có cơ sở thực tế [5]. Nói cách khác, dâu dây không thể giúp bạn tỉnh táo thần tốc hay làm nồng độ cồn trong máu giảm nhanh hơn sau khi uống rượu.
Cơ chế tác động thực sự: Giảm tổn thương oxy hóa và thụ thể não
Dù không can thiệp vào tốc độ chuyển hóa cồn, dihydromyricetin vẫn thể hiện những tác động sinh học đáng chú ý đối với tế bào và hệ thần kinh. Trong thí nghiệm trên tế bào gan cô lập từ chuột nhiễm độc cồn, DHM đã chứng minh khả năng làm giảm nồng độ các gốc tự do ROS/RNS (chất gây stress oxy hóa) theo liều lượng phụ thuộc [5]. Việc trung hòa các gốc oxy hóa tự do này giúp bảo vệ màng tế bào trước sự phá hủy của cồn [5], [2].
Bên cạnh đó, tác động giảm cảm giác say xỉn có thể liên quan trực tiếp đến hệ thần kinh trung ương thay vì chuyển hóa ở gan. Một nghiên cứu năm 2021 trên chuột C57BL/6J cho thấy tiêm phúc mạc DHM (50 mg/kg) trước khi cho chuột uống ethanol (5 g/kg) đã làm giảm đáng kể hiện tượng mất phản xạ thăng bằng do cồn gây ra [6]. Thử nghiệm điện sinh lý xác định DHM tăng cường hoạt động của thụ thể GABAA (tiểu đơn vị alpha5beta3gamma2) thêm 43,2% [6]. Cồn gây ức chế thần kinh thông qua thụ thể GABA, và việc DHM tương tác với thụ thể này có thể giúp giải thích tại sao thảo dược giúp giảm bớt một số triệu chứng say, dù cồn vẫn còn nguyên trong máu [3], [6].
Bằng chứng nghiên cứu trên tổn thương gan mạn tính và mỡ máu
Ngoài các tác động cấp tính, các nhà khoa học đã tìm hiểu vai trò của DHM đối với bệnh lý gan do rượu và không do rượu. Một nghiên cứu năm 2023 trên chuột cái C57BL/6J (12 con mỗi nhóm) áp dụng chế độ ăn lỏng chứa 5% ethanol trong 5 tuần, trong đó chuột được cho uống ethanol 2 tuần để hình thành bệnh lý gan trước khi bổ sung DHM nồng độ 6 mg/mL [4]. Kết quả cho thấy DHM cải thiện rõ rệt men gan AST/ALT, giảm mỡ máu (LDL/VLDL, cholesterol toàn phần, triglyceride) và kích hoạt quá trình tự thực mỡ (lipophagy) qua tương tác giữa các protein p62/SQSTM-1, LC3B và PLIN-1 [4].
Trên chuột túi (hamster) ăn chế độ giàu chất béo, nghiên cứu chuyển hóa năm 2020 cho thấy chiết xuất Ampelopsis grossedentata và DHM giúp kiểm soát thể trọng, hạ cholesterol toàn phần và triglyceride, đồng thời ức chế tích tụ các hạt mỡ trong mô gan nhờ thúc đẩy quá trình oxy hóa axit béo [7].
Đặc biệt, dữ liệu lâm sàng trên người cũng đã được ghi nhận ở nhóm bệnh nhân gan nhiễm mỡ không do rượu. Một thử nghiệm mù đôi có đối chứng năm 2015 trên 60 bệnh nhân trưởng thành dùng 2 viên nang DHM (150 mg) hoặc giả dược, uống 2 lần mỗi ngày trong suốt 3 tháng [1]. Kết quả cho thấy nhóm dùng DHM giảm đáng kể nồng độ men gan (ALT, AST, GGT), đường huyết, LDL-cholesterol, apolipoprotein B, chỉ số kháng insulin (HOMA-IR), đồng thời giảm các chất gây viêm như TNF-alpha, cytokeratin-18 và FGF-21 [1].
Rào cản sinh khả dụng: Giới hạn lớn của dâu dây
Dù cho thấy nhiều tiềm năng sinh học, rào cản lớn nhất ngăn cản DHM phát huy tác dụng lâm sàng chính là độ hấp thu kém [6], [2]. Bản chất phân tử phân cực cao khiến hoạt chất này rất khó hòa tan và hấp thu qua đường tiêu hóa [2]. Ở nhiệt độ phòng 25 độ C, độ tan của DHM chỉ đạt khoảng 0,2 mg/mL và tăng lên 0,9 mg/mL khi nhiệt độ lên 37 độ C [2].
Nghiên cứu trên chuột năm 2021 xác định diện tích dưới đường cong nồng độ-thời gian (AUC) trong huyết thanh sau khi uống DHM (50 mg/kg) rất thấp, chỉ đạt 2,5 microM x h ở chuột đực và 0,7 microM x h ở chuột cái [6]. Khi dùng đường tiêm phúc mạc, độ phơi nhiễm này tăng vọt lần lượt 23,8 lần ở chuột đực và 7,2 lần ở chuột cái [6]. Do hấp thu qua đường uống kém và bị đào thải nhanh chóng, thời gian tác dụng chống say xỉn của DHM rất ngắn ngủi [6]. Người tiêu dùng nếu chỉ uống trà dâu dây thông thường sẽ tiếp nhận lượng hoạt chất hấp thu vào máu rất hạn chế.
Những hiểu lầm tai hại khi dùng dâu dây giải rượu
Hiểu lầm nguy hiểm nhất là cho rằng uống dâu dây sẽ giúp "thổi không lên cồn" khi lái xe. Nghiên cứu thực tế khẳng định DHM không thúc đẩy gan phân giải ethanol nhanh hơn [5]. Cồn vẫn tồn tại trong máu và hơi thở với tốc độ bán thải sinh học tự nhiên của cơ thể.
Một sai lầm phổ biến khác là xem dâu dây như "tấm khiên" bảo vệ gan tuyệt đối để tiếp tục dung nạp bia rượu mất kiểm soát. Dù DHM hỗ trợ giảm phản ứng viêm và gốc tự do trong mô hình động vật [5], [4], việc liên tục nạp cồn nồng độ cao vượt quá khả năng bù trừ của tế bào gan vẫn dẫn tới xơ hóa và tổn thương nghiêm trọng.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu lâm sàng kiểm chứng bằng viên uống chuẩn hóa hiện chủ yếu tập trung trên nhóm bệnh nhân gan nhiễm mỡ không do rượu [1]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn khẳng định trà dâu dây uống trực tiếp có thể đảo ngược hoàn toàn độc tính cấp tính của cồn trên người say rượu.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người có bệnh lý nền về gan mức độ nặng hoặc suy giảm chức năng gan do rượu cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi tự ý dùng các chế phẩm cô đặc từ dâu dây, không thể dùng thảo dược thay thế phác đồ y khoa [4].
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú không nên tự ý dùng các sản phẩm chiết xuất đậm đặc từ dâu dây hay DHM do chưa có đầy đủ dữ liệu an toàn trên nhóm đối tượng đặc thù này.
Người đang dùng các thuốc điều trị chuyển hóa, hạ đường huyết hoặc thuốc an thần cần cẩn trọng. Do DHM có hoạt tính điều hòa chuyển hóa glucose [1] và tương tác với thụ thể thần kinh GABAA [6], việc tự ý kết hợp có thể gây tương tác thuốc không mong muốn.
Cách ứng dụng thực tế an toàn và đúng mực
Nếu muốn sử dụng dâu dây như một loại thảo mộc hỗ trợ sức khỏe hàng ngày, bạn có thể dùng lá khô hãm với nước sôi như các loại trà thảo mộc thông thường để tận dụng nguồn flavonoid chống oxy hóa tự nhiên [2]. Nước trà ấm cũng hỗ trợ bổ sung nước cho cơ thể, giảm bớt tình trạng mất nước sau khi vận động hay sinh hoạt hàng ngày.
Tuy nhiên, người tiêu dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải và không nên phụ thuộc vào các chế phẩm bổ sung để uống nhiều rượu bia hơn. Khi chọn mua các sản phẩm chứa chiết xuất dâu dây hay dihydromyricetin, cần chọn sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và trao đổi với chuyên gia y tế về liều lượng phù hợp với thể trạng.
Dâu dây và hoạt chất dihydromyricetin thực sự sở hữu các đặc tính chống oxy hóa, kháng viêm và bảo vệ tế bào gan nhất định trong các mô hình nghiên cứu khoa học [5], [1], [4]. Tuy nhiên, thảo dược này hoàn toàn không có khả năng làm tăng tốc độ phân giải cồn hay giúp bạn giải độc rượu tức thì [5]. Lối sống điều độ, hạn chế tối đa việc lạm dụng rượu bia và duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng vẫn là phương pháp khoa học, bền vững nhất để bảo vệ lá gan.