Nhiều người truyền tai nhau thói quen uống trà kim anh hằng ngày để kiểm soát đường huyết và ngăn ngừa biến chứng tiểu đường. Đây là loại quả thuộc chi Hoa hồng (Rosa), từ lâu đã quen thuộc trong y học cổ truyền. Việc dùng thảo dược thay nước uống mỗi ngày khiến không ít người đặt câu hỏi về hiệu quả thực sự đối với chỉ số đường máu.
Khẳng định uống trà kim anh mỗi ngày giúp hạ đường huyết là chưa có cơ sở khoa học xác thực. Hiện nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh nước hãm kim anh điều trị được bệnh tiểu đường. Bằng chứng hiện có chỉ dừng lại ở các nghiên cứu chiết xuất trong ống nghiệm hoặc thử nghiệm trên loài thực vật cùng chi Rosa [1][2][3].
Cơ chế ức chế enzym tiêu hóa tinh bột
Trong hệ tiêu hóa, hai enzym alpha-amylase và alpha-glucosidase đóng vai trò thủy phân carbohydrate phức tạp thành đường glucose đơn giản để hấp thu vào máu [4][5]. Sự gia tăng đột ngột nồng độ đường huyết sau ăn liên quan trực tiếp đến tốc độ hoạt động của hai enzym này [5]. Khi các enzym này bị ức chế, quá trình phân giải tinh bột chậm lại, giúp làm chậm tốc độ hấp thu đường qua niêm mạc ruột [3][4][5].
Nhiều giả thuyết cho rằng một số hợp chất trong các loài hoa hồng, bao gồm polysaccharide hoặc polyphenol, có thể tạo phức hợp với enzym tiêu hóa để cản trở hoạt tính của chúng [4]. Việc kìm hãm enzym đường ruột phản ánh tiềm năng hạ đường huyết trên các mô hình thử nghiệm [6]. Tuy nhiên, hoạt động này diễn ra trực tiếp trong ống nghiệm không đồng nghĩa với việc uống nước trà sẽ tạo ra hiệu quả hạ đường huyết thực tế trong cơ thể người.
Bằng chứng phòng thí nghiệm trên các loài hoa hồng
Năm 2013, một nghiên cứu sàng lọc 92 vị thuốc y học cổ truyền dùng làm thực phẩm để kiểm tra hoạt tính ức chế enzym [1]. Kết quả cho thấy 27 vị thuốc thể hiện khả năng ức chế alpha-amylase với nồng độ ức chế 50% (IC50) từ 16,0 đến 2342,2 mug/mL, và ức chế alpha-glucosidase với IC50 từ 49,0 đến 3385,5 mug/mL [1]. Trong đó, chiết xuất từ hoa hồng Rosa rugosa cùng một số thảo dược khác thể hiện hoạt tính ức chế tốt trên cả hai enzym [1]. Nghiên cứu kết luận các thảo dược này có tiềm năng làm nguyên liệu thực phẩm chỉ số đường huyết thấp, nhưng thử nghiệm mới chỉ thực hiện hoàn toàn trong ống nghiệm [1].
Năm 2018, các nhà khoa học khảo sát phân đoạn polysaccharide tan trong nước (RTFP) chiết bằng nước nóng từ quả Rosa roxburghii Tratt [2]. Phân tích cho thấy RTFP chứa 63,79 +- 0,73% carbohydrate, 14,8 +- 0,06% axit uronic và 4,10 +- 0,58% protein [2]. Thành phần monosaccharide gồm arabinose, galactose, glucose, mannose, xylose và fucose với tỷ lệ mol lần lượt là 33,8%, 37,3%, 20,7%, 1,74%, 3,43% và 2,95% [2]. Kết quả chỉ ra RTFP ức chế alpha-glucosidase theo kiểu ức chế hỗn hợp và ức chế alpha-amylase theo kiểu không cạnh tranh [2]. Dù mở ra hướng đi cho phụ gia thực phẩm, đây vẫn là nghiên cứu hóa sinh in vitro cô lập phân đoạn đường đa [2].
Đến năm 2021, nghiên cứu về hai thành phần pectic polysaccharide tinh sạch (WSRP-2a và WSRP-2b) từ phụ phẩm lai Rosa setate x Rosa rugosa ghi nhận cấu trúc chuỗi pectin không có xoắn ba, với khối lượng phân tử tương ứng là 56,8 kD và 23,9 kD [7]. Thành phần WSRP-2b thể hiện hoạt tính ức chế enzym alpha-amylase và alpha-glucosidase cao hơn phân đoạn còn lại [7]. Kết quả này tiếp tục là thử nghiệm trong phòng thí nghiệm trên phụ phẩm thực vật được chiết tách phức tạp qua sắc ký cột [7].
Năm 2017, dịch chiết methanol từ quả Rosa canina L. cũng được đánh giá hoạt tính sinh học [4]. Thử nghiệm khuếch tán trên thạch cho thấy dịch chiết methanol ức chế hoàn toàn phản ứng thủy phân tinh bột của enzym alpha-amylase [4]. Thử nghiệm định lượng ghi nhận dịch chiết đạt tỷ lệ ức chế 100% ở nồng độ 5,5 mg/mL, đạt 88,46% ở 0,011 mg/mL, đạt 40,33% ở 0,0022 mg/mL, với giá trị IC50 là 0,003 mg/mL [4]. Cơ chế được gợi ý là sự tạo phức giữa các đại phân tử như polyphenol và polysaccharide với enzym [4].
Dữ liệu in vivo trên động vật: Vẫn còn khoảng cách xa
Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã tiến hành so sánh tác động của dịch chiết methanol từ hoa Rosa damascena Mill. với thuốc ức chế acarbose trên chuột cống bình thường và chuột mắc tiểu đường [3]. Phân tích động học Lineweaver-Burk chỉ ra chiết xuất này ức chế enzym alpha-glucosidase theo kiểu không cạnh tranh [3].
Khi cho chuột uống chiết xuất ở liều lượng từ 100 đến 1000 mg/kg thể trọng, mức đường huyết sau tải đường maltose giảm rõ rệt theo mức độ phụ thuộc liều [3]. Các tác giả kết luận chiết xuất Rosa damascena có thể hạn chế hấp thu carbohydrate từ ruột [3]. Tuy nhiên, thử nghiệm này dùng dịch chiết dung môi methanol với liều lượng tính theo cân nặng trên động vật gặm nhấm, không thể phản ánh việc người bệnh uống vài tách trà ngâm nước sôi thông thường [3].
Giới hạn của bằng chứng và hiểu lầm phổ biến
Một sai lầm rất lớn là đánh đồng tác dụng ức chế enzym trong ống nghiệm với khả năng kiểm soát đường huyết của một tách trà thảo mộc. Các nghiên cứu thường sử dụng dung môi chuyên dụng như cồn methanol hoặc quy trình sắc ký để thu hồi hoạt chất tinh sạch ở nồng độ cao [2][7][3][4]. Khi tự pha trà kim anh tại nhà, dung môi chỉ là nước sôi thông thường, nhiệt độ và thời gian ngâm không chuẩn hóa, hàm lượng hoạt chất chiết xuất được là rất thấp.
Thêm vào đó, hầu hết dữ liệu hiện nay tập trung vào các loài cùng chi Rosa như Rosa rugosa, Rosa roxburghii, Rosa damascena hay Rosa canina [1][2][7][3][4]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người về quả kim anh để xác lập liều lượng điều trị. Nhiều người nhầm tưởng uống trà thảo dược có thể thay thế thuốc hạ đường huyết, dẫn đến việc tự ý bỏ phác đồ điều trị của bác sĩ và gây nguy hiểm cho tính mạng.
Tình trạng đường huyết cao kéo dài trong tế bào làm gia tăng các gốc oxy hóa phản ứng (ROS), góp phần phá hủy tế bào beta đảo tụy và gây biến chứng mạch máu [5]. Các chất chống oxy hóa tự nhiên giúp trung hòa gốc tự do [5], nhưng chúng chỉ đóng vai trò hỗ trợ lối sống chứ không thể chữa khỏi bệnh tiểu đường.
Ai nên thận trọng khi dùng trà kim anh?
Người đã được chẩn đoán mắc bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin cần đặc biệt cẩn trọng. Việc tùy tiện sử dụng lượng lớn trà thảo mộc kết hợp với thuốc điều trị có thể gây biến đổi khó lường về chỉ số đường huyết nếu không theo dõi sát sao.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên tự ý dùng nước thảo mộc đậm đặc mỗi ngày vì chưa có dữ liệu an toàn rõ ràng trên các nhóm đối tượng này. Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đường tiêu hóa cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi bổ sung bất kỳ loại trà dược liệu nào vào khẩu phần ăn uống.
Cách áp dụng thực tế an toàn
Nếu yêu thích hương vị của quả kim anh, người dùng chỉ nên xem nước hãm từ loại quả này như một thức uống giải khát lành mạnh, không đường, nhằm thay thế các loại nước ngọt công nghiệp hay đồ uống có gas. Không nên uống trà khi bụng quá đói để tránh gây xót ruột.
Liều lượng sử dụng chỉ nên dừng ở mức vừa phải, xen kẽ với nước lọc mỗi ngày. Tuyệt đối không thêm đường, mật ong hoặc chất tạo ngọt vào trà vì sẽ làm tăng nhanh lượng đường nạp vào cơ thể. Việc kiểm soát đường huyết bắt buộc phải dựa trên chế độ ăn cân bằng carbohydrate, tăng cường chất xơ, duy trì vận động thể chất đều đặn và tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn dùng thuốc của bác sĩ chuyên khoa.
Trà kim anh hay các chiết xuất từ chi Hoa hồng chỉ mới cho thấy tiềm năng sinh học sơ bộ qua các thử nghiệm enzym và động vật thí nghiệm [1][3]. Người bệnh không nên đặt kỳ vọng vào việc uống trà hằng ngày để chữa bệnh hay hạ đường huyết. Hãy chủ động thăm khám định kỳ và thảo luận cùng bác sĩ dinh dưỡng để xây dựng chế độ chăm sóc sức khỏe khoa học, an toàn nhất.
