Khúng khéng có giúp hạ men gan không? Giới hạn dữ liệu lâm sàng hiện có

Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại trà thảo mộc hoặc thực phẩm bảo vệ sức khỏe với hy vọng "hạ men gan cấp tốc" sau những đợt tiệc tùng triền miên. Cây khúng khéng (tên khoa học là Hovenia dulcis) nổi lên như một thành phần quen thuộc trong các sản phẩm giải rượu và hỗ trợ chức năng gan.

Dù các thí nghiệm trên động vật cho thấy chiết xuất khúng khéng có khả năng làm giảm các chỉ số men gan như AST và ALT, hiện vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng đầy đủ trên người để khẳng định công dụng điều trị này. Người tiêu dùng tuyệt đối không nên xem khúng khéng là giải pháp thay thế phác đồ điều trị y khoa hay tấm lá chắn để tiếp tục lạm dụng rượu bia.

Khúng khéng là gì và vì sao được chú ý?

Khúng khéng, hay còn gọi là chỉ cụ, cây kê khúng, là một loài thực vật thân gỗ thuộc họ Táo ta (Rhamnaceae), phân bố rộng rãi và có lịch sử lâu đời trong văn hóa ẩm thực cũng như y học cổ truyền ^[1]. Bộ phận thường được sử dụng phổ biến là cuống quả mọng nước có vị ngọt thanh hoặc hạt của cây ^{[2] [3]}.

Tại nhiều quốc gia Đông Bắc Á, thảo dược này được ứng dụng làm nước giải khát, giấm lên men và bài thuốc hỗ trợ các vấn đề về chuyển hóa ^{[2] [1]}. Các phân tích hóa thực vật chỉ ra rằng thành phần hoạt tính sinh học chính tạo nên giá trị của loài cây này là các chuỗi polysaccharide phức tạp ^[1].

Các nhà nghiên cứu ghi nhận nhóm polysaccharide từ khúng khéng sở hữu nhiều tiềm năng sinh học như chống oxy hóa, hỗ trợ điều hòa đường huyết, chống thoái hóa do đường hóa, giảm mệt mỏi và tăng cường điều hòa miễn dịch ^[1]. Bên cạnh đó, hoạt chất này còn thể hiện hoạt tính hỗ trợ bảo vệ cơ thể trước các tổn thương gan liên quan đến rượu bia ^[1].

Cơ chế tác động sinh học được làm sáng tỏ trong phòng thí nghiệm

Để hiểu lý do thảo mộc này được kỳ vọng trong việc hỗ trợ bảo vệ gan, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm nhằm phân tích sâu cơ chế phân tử ở cấp độ tế bào và chuyển hóa mô.

Trong một nghiên cứu công bố năm 2022 trên chuột cống mắc đái tháo đường tuýp 1, chuỗi polysaccharide tinh chế từ khúng khéng (ký hiệu là HDPs-2A) đã chứng minh khả năng can thiệp trực tiếp vào quá trình chuyển hóa glucose tại gan ^[4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng HDPs-2A làm tăng nồng độ insulin huyết tương, hạ đường huyết khi đói và nâng cao lượng glycogen dự trữ trong mô gan ^[4].

Cơ chế này diễn ra thông qua việc thúc đẩy biểu hiện của enzyme glucokinase (GK) và ức chế enzyme glucose-6-phosphatase (G6Pase), từ đó kích thích tổng hợp glycogen và ngăn chặn quá trình tân tạo đường dư thừa tại gan ^[4]. Đồng thời, hoạt chất này còn cải thiện tình trạng rối loạn mỡ máu, giảm các yếu tố gây viêm trong huyết thanh và giảm stress oxy hóa ^[4].

Bên cạnh chuyển hóa đường, chiết xuất nước từ quả khúng khéng còn tác động đến quá trình chuyển hóa mỡ thông qua con đường truyền tín hiệu AMPK ^[5]. Thử nghiệm trên tế bào tiền mỡ 3T3-L1 năm 2014 cho thấy chiết xuất quả khúng khéng ở nồng độ 100 microgram/mL ức chế sự tích tụ lipid trong tế bào theo cơ chế phụ thuộc liều lượng ^[5].

Chiết xuất này làm giảm đáng kể sự biểu hiện của các thụ thể sinh mỡ như PPAR-gamma (giảm 29,33%) và C/EBP-alpha (giảm 54,36%) ^[5]. Đồng thời, chiết xuất làm tăng mức phosphoryl hóa của AMPK-alpha thêm 43,52%, giúp kích hoạt quá trình tiêu hao năng lượng và hạn chế tích tụ mỡ ^[5].

Bằng chứng hạ men gan AST và ALT trên mô hình động vật

Mối liên hệ giữa khúng khéng và sự biến động của men gan được ghi nhận rõ nét nhất qua các mô hình chuột thí nghiệm chịu tổn thương gan do cồn.

Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã đánh giá tác động của nước ép và giấm lên men từ cuống quả khúng khéng trên chuột đực bị tổn thương gan mạn tính do rượu bia ^[2]. Chuột thí nghiệm được cho uống ethanol nồng độ 50% với liều 10 mL/kg thể trọng mỗi ngày trong suốt 6 tuần liên tục ^[2]. Kết quả sau 6 tuần cho thấy chỉ số gan, nồng độ các men gan gồm aspartate transaminase (AST), alanine transaminase (ALT) và gamma glutamyl transferase (gamma-GT) trong huyết thanh đều tăng vọt rõ rệt ^[2].

Tuy nhiên, khi cho chuột sử dụng đồng thời nước ép hoặc giấm cuống quả khúng khéng ở liều 10 mL/kg thể trọng, hoạt lực của các enzyme AST, ALT và gamma-GT đều giảm đi đáng kể ^[2]. Nồng độ triglyceride và cholesterol toàn phần trong huyết thanh cũng như mức lipid peoxy hóa tại gan giảm xuống rõ rệt ^[2]. Khảo sát mô bệnh học khẳng định cấu trúc mô gan của nhóm chuột này được cải thiện đi kèm việc gia tăng các chất chống oxy hóa nội sinh như glutathione, superoxide dismutase và catalase ^[2].

Ở một khía cạnh khác, nghiên cứu công bố năm 2010 đã kiểm tra khả năng can thiệp khi bị ngộ độc cồn cấp tính ^[3]. Chuột thí nghiệm được cho uống chiết xuất từ hạt khúng khéng (Semen Hoveniae extract - SHE) với các mức liều 150, 300 và 600 mg/kg mỗi ngày trong 4 ngày liên tục trước khi tiếp nhận một liều ethanol 60% nồng độ cao ^[3].

Đánh giá hóa sinh sau 6 giờ dùng cồn chỉ ra rằng chiết xuất hạt khúng khéng giúp làm giảm rõ rệt sự gia tăng của hai enzyme men gan ALT và AST trong huyết thanh chuột ^[3]. Chiết xuất này còn ngăn chặn sự tăng bất thường của enzyme alcohol dehydrogenase (ADH), thúc đẩy đào thải chuyển hóa cồn và tăng cường hoạt tính của hệ enzyme chống oxy hóa nội sinh như SOD, GST và GSH ^[3].

Giới hạn dữ liệu lâm sàng: Khoảng trống từ phòng thí nghiệm tới cơ thể người

Dù những con số hạ men gan AST và ALT trên động vật rất ấn tượng, giới hạn lớn nhất của khúng khéng hiện nay là sự thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người.

Các dữ liệu nghiên cứu sẵn có chỉ mới được thực hiện trên chuột nhắt trắng hoặc tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm ^{[2] [3] [5]}. Hệ tiêu hóa, hệ vi sinh đường ruột và các chu trình chuyển hóa thuốc ở cơ thể người phức tạp hơn rất nhiều so với động vật gặm nhấm.

Hiệu quả giảm men gan ghi nhận khi chuột được ép uống chiết xuất với liều lượng chuẩn hóa chưa thể chứng minh sản phẩm bày bán trên thị trường sẽ mang lại kết quả tương đương ở người bệnh ^{[2] [3]}. Đến nay, vẫn chưa có hướng dẫn y khoa chính thức nào xác định liều lượng tối ưu hay liệu trình chuẩn của khúng khéng để điều trị bệnh lý tăng men gan.

Tăng men gan thực chất là một dấu hiệu cảnh báo tế bào gan đang bị tổn thương hoặc hoại tử do nhiều nguyên nhân khác nhau như viêm gan virus B, C, gan nhiễm mỡ, độc chất hoặc tự miễn. Việc tự ý sử dụng chiết xuất thảo mộc mà không điều trị căn nguyên gốc rễ sẽ khiến bệnh tiềm ẩn tiến triển âm thầm thành xơ gan hoặc suy gan.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng khúng khéng giải độc gan

Hiểu lầm phổ biến hàng đầu là xem khúng khéng như "tấm khiên vạn năng" giúp uống rượu thoải mái mà không lo hại gan. Một số người lầm tưởng uống nước khúng khéng trước hoặc sau bữa tiệc sẽ vô hiệu hóa hoàn toàn tác hại của cồn. Thực tế, nghiên cứu chỉ ra thảo dược này hỗ trợ quá trình chuyển hóa cồn và giảm bớt căng thẳng oxy hóa tế bào ở mô hình chuột ^[3]. Nó không thể ngăn cản ethanol phá hủy niêm mạc dạ dày hay tác động tiêu cực lên hệ thần kinh trung ương.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc kê đơn. Khi xét nghiệm thấy men gan tăng cao, nhiều người tự ý mua nước sắc hoặc viên uống khúng khéng về dùng liên tục nhiều tháng. Thảo dược tự nhiên khi vào cơ thể vẫn phải trải qua quá trình giáng hóa tại gan và đào thải qua thận, nếu dùng sai cách có thể tạo thêm gánh nặng cho hệ thống lọc thải vốn đang suy yếu.

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng khúng khéng có thể "chữa khỏi" bệnh gan nhiễm mỡ. Dù chiết xuất từ quả cho thấy khả năng ức chế sinh mỡ trên dòng tế bào thực nghiệm 3T3-L1 ^[5], đây mới chỉ là cơ chế trong ống nghiệm. Không thể xem kết quả tế bào này là bằng chứng rằng một người uống khúng khéng sẽ làm tiêu biến hết lượng mỡ tích tụ trong nhu mô gan.

Báo cáo an toàn và những đối tượng cần thận trọng

Vấn đề an toàn của khúng khéng đã được Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) thẩm định chi tiết vào năm 2020 khi xem xét chiết xuất nước nóng từ quả và cuống quả như một loại thực phẩm mới ^[6].

Về khả năng gây dị ứng, sản phẩm chiết xuất chứa khoảng 1% đến 3% protein ^[6]. Dù vậy, theo số liệu ghi nhận, đã có hơn 750 triệu sản phẩm chiết xuất từ quả khúng khéng được tiêu thụ tại Hàn Quốc kể từ khi được cơ quan chức năng nước này cấp phép vào năm 2008 mà không có báo cáo về phản ứng dị ứng ^[6]. Tại các quốc gia như Trung Quốc, Nhật Bản và Brazil, loại quả này cũng được tiêu thụ rộng rãi mà không ghi nhận phản ứng dị ứng nghiêm trọng ^[6].

Thử nghiệm độc tính cấp trên chuột cho thấy một liều đơn chiết xuất hạt khúng khéng đường uống lên đến 22 g/kg không làm chuột tử vong hay xuất hiện tác dụng phụ độc hại trong 14 ngày theo dõi ^[3].

Tuy nhiên, tài liệu y khoa từng ghi nhận một trường hợp đặc biệt về nguy cơ ngộ độc gan ^[6]. Báo cáo năm 2012 mô tả một bé trai 3,6 tuổi uống nước sắc khúng khéng hằng ngày trong khoảng 1 năm và sau đó được chẩn đoán mắc bệnh viêm gan nhiễm độc nghiêm trọng đến mức phải đánh giá chỉ định ghép gan ^[6]. Dù tác giả xếp trường hợp này có khả năng liên quan đến việc uống khúng khéng, cơ quan thẩm định lưu ý rằng báo cáo ca bệnh riêng lẻ không đủ dữ liệu để khẳng định chắc chắn mối quan hệ nhân quả ^[6].

Từ các dữ liệu an toàn trên, những nhóm đối tượng sau cần hết sức thận trọng:

• Trẻ nhỏ: Tuyệt đối không tự ý cho trẻ uống nước sắc hay các chế phẩm cô đặc từ khúng khéng kéo dài ^[6].
• Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chưa có dữ liệu thử nghiệm an toàn trên nhóm đối tượng đặc biệt này.
• Bệnh nhân suy gan tiến triển hoặc xơ gan mất bù: Chức năng giải độc của gan đã suy giảm nghiêm trọng, việc tiếp nhận các hợp chất lạ có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa.
• Người có cơ địa dị ứng protein thực vật: Cần lưu ý sản phẩm có chứa một lượng protein tự nhiên ^[6].

Hướng dẫn áp dụng thực tế và chăm sóc lá gan đúng cách

Nếu bạn muốn sử dụng khúng khéng như một thức uống hỗ trợ thanh nhiệt, hãy xem nó như một loại thực phẩm bổ trợ thông thường chứ không phải thuốc chữa bệnh.

Chỉ nên sử dụng các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã qua kiểm định của cơ quan chức năng, tránh mua thảo dược khô trôi nổi dễ bị ẩm mốc hoặc tồn dư chất bảo quản. Luôn dùng với liều lượng vừa phải theo khuyến nghị của nhà sản xuất hoặc hướng dẫn của chuyên gia y tế, không sắc uống thay thế hoàn toàn nước lọc mỗi ngày.

Để hạ men gan và duy trì lá gan khỏe mạnh, các biện pháp y khoa nền tảng vẫn giữ vai trò quyết định. Biện pháp cấp thiết nhất là ngừng hoặc cắt giảm tối đa việc tiêu thụ rượu bia. Khi độc chất từ cồn ngưng nạp vào cơ thể, tế bào gan mới có điều kiện tự phục hồi.

Đồng thời, bạn cần xây dựng chế độ dinh dưỡng cân đối, hạn chế thực phẩm nhiều dầu mỡ, đường tinh luyện, tích cực vận động thể chất để ngăn ngừa gan nhiễm mỡ. Khi phát hiện men gan tăng cao qua xét nghiệm máu, hãy đến cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám, xác định chính xác nguyên nhân và có phác đồ điều trị phù hợp nhất.

Khúng khéng là một dược liệu giàu tiềm năng sinh học với các nghiên cứu bước đầu cho thấy khả năng làm dịu tổn thương gan và hạ enzyme AST, ALT trên động vật ^{[2] [3]}. Tuy nhiên, khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới điều trị thực tế trên người vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu lâm sàng chặt chẽ. Đừng quên rằng lối sống lành mạnh, hạn chế rượu bia và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ mới là chìa khóa vững chắc nhất để bảo vệ lá gan của bạn.