Dầu hạt lưu ly trị viêm khớp dạng thấp: Bằng chứng lâm sàng nói gì?

Đau nhức dai dẳng, sưng cứng khớp vào buổi sáng là nỗi ám ảnh hàng ngày của những người mắc bệnh viêm khớp dạng thấp. Nhiều người bệnh thường tìm kiếm các giải pháp bổ trợ từ thảo dược tự nhiên với mong muốn giảm bớt sự phụ thuộc vào thuốc giảm đau thông thường. Trong số đó, dầu hạt lưu ly được quảng bá rộng rãi nhờ chứa hàm lượng cao axit béo thiết yếu gamma-linolenic acid (GLA).

Liệu dầu hạt lưu ly có thực sự làm giảm viêm, dịu cơn đau khớp như lời đồn, hay đây chỉ là hiệu ứng tâm lý nhất thời? Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người cho thấy loại dầu này có hoạt tính sinh học rõ rệt, mang lại lợi ích hỗ trợ điều trị bệnh, nhưng vẫn tồn tại những rủi ro sức khỏe không thể xem nhẹ.

Cơ chế chống viêm của GLA dưới góc nhìn khoa học

Viêm khớp dạng thấp là bệnh lý tự miễn đặc trưng bởi phản ứng viêm bất thường và tổn thương phá hủy mô khớp ^[1]. Trong quá trình này, các chất trung gian gây viêm như prostaglandin, leukotriene và cytokine đóng vai trò cốt lõi gây sưng đau và bào mòn khớp [1, 8]. GLA có trong hạt cây lưu ly là một axit béo thiết yếu thuộc nhóm omega-6 có khả năng can thiệp vào chuỗi phản ứng miễn dịch này [2, 4].

Khi đi vào cơ thể, GLA chuyển hóa thành chất chuyển hóa đầu tiên là axit dihomo-gamma-linolenic (DGLA) ^[2]. Việc bổ sung dầu hạt lưu ly làm gia tăng tỷ lệ DGLA trong tế bào đơn nhân máu tuần hoàn, đồng thời làm tăng tỷ lệ DGLA so với axit arachidonic ^[2]. Sự dịch chuyển này làm giảm đáng kể sự sản sinh các eicosanoid gây viêm mạnh từ bạch cầu đơn nhân bị kích thích, bao gồm prostaglandin E2, leukotriene B4 và leukotriene C4 ^[2].

Bên cạnh đó, GLA trong dầu lưu ly còn có thể tác động thông qua việc làm tăng nồng độ prostaglandin E, dẫn đến tăng adenosine monophosphate vòng (cAMP) ^[3]. Nồng độ cAMP tăng cao sẽ ức chế quá trình tổng hợp yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) – một chất trung gian trung tâm thúc đẩy quá trình viêm và phá hủy khớp xương ^[3]. Ngoài ra, việc dùng đường uống 2,4 g GLA từ dầu lưu ly còn ghi nhận khả năng ức chế sự tăng sinh của tế bào lympho T hoạt hóa qua thụ thể tế bào T, một tế bào miễn dịch quan trọng trong việc lan truyền tổn thương mô khớp ^[4].

Bằng chứng lâm sàng từ các thử nghiệm ngẫu nhiên

Tác dụng của dầu hạt lưu ly trên người bệnh viêm khớp dạng thấp đã được đánh giá qua nhiều thử nghiệm lâm sàng thực nghiệm có đối chứng.

Một nghiên cứu mở không đối chứng tiến hành bổ sung dầu hạt lưu ly (9 viên mỗi ngày, cung cấp 1,1 g GLA/ngày) trong 12 tuần cho 7 người bình thường và 7 bệnh nhân viêm khớp dạng thấp đang hoạt động ^[2]. Kết quả cho thấy tỷ lệ DGLA trong tế bào đơn nhân tăng lên, đồng thời 6 trên 7 bệnh nhân viêm khớp dạng thấp ghi nhận cải thiện lâm sàng rõ rệt ^[2]. Dù vậy, hạn chế của nghiên cứu là cỡ mẫu quá nhỏ và không có nhóm đối chứng dùng giả dược ^[2].

Để có đánh giá chuẩn xác hơn, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên, đối chứng với giả dược kéo dài 24 tuần đã được thực hiện tại phòng khám khớp của một bệnh viện đại học trên 37 bệnh nhân viêm khớp dạng thấp có viêm màng hoạt dịch hoạt động ^[5]. Người tham gia được phân ngẫu nhiên dùng 1,4 g GLA mỗi ngày chiết xuất từ dầu hạt lưu ly hoặc dùng dầu hạt bông làm giả dược ^[5].

Kết quả sau 24 tuần cho thấy nhóm dùng GLA đạt được sự suy giảm có ý nghĩa lâm sàng về các dấu hiệu và triệu chứng bệnh so với nhóm dùng giả dược ^[5]. Cụ thể, GLA giúp giảm 36% số lượng khớp đau, giảm 45% điểm đau khớp, giảm 28% số lượng khớp sưng và giảm 41% điểm sưng khớp ^[5]. Ngược lại, nhóm dùng giả dược không ghi nhận bất kỳ sự cải thiện nào, thậm chí tình trạng bệnh còn xấu đi ^[5]. Tỷ lệ đáp ứng lâm sàng tổng thể (cải thiện rõ ở 4 tiêu chí đánh giá) ở nhóm dùng dầu lưu ly cao hơn hẳn nhóm giả dược ^[5].

Lợi ích lâu dài của dầu hạt lưu ly tiếp tục được chứng minh trong một thử nghiệm lâm sàng mù đôi kéo dài 18 tháng ^[1]. Nghiên cứu so sánh hiệu quả giữa dầu hạt lưu ly giàu GLA, dầu cá giàu EPA/DHA và sự kết hợp của cả hai loại dầu trên bệnh nhân viêm khớp dạng thấp ^[1]. Kết quả cho thấy cả 3 nhóm đều đạt được mức giảm hoạt tính bệnh tương đương nhau ^[1]. Tại thời điểm 9 tháng, điểm hoạt tính bệnh DAS28 giảm 1,33 điểm ở nhóm dùng dầu lưu ly đơn lẻ (nhóm dầu cá giảm 1,56 điểm; nhóm kết hợp giảm 1,18 điểm) ^[1]. Điểm đánh giá hoạt tính bệnh lâm sàng (CDAI) của nhóm dầu lưu ly giảm 11,20 điểm ^[1]. Các cải thiện này tiếp tục được duy trì bền vững cho đến tháng thứ 18 ^[1]. Đáng chú ý, bệnh nhân tham gia thử nghiệm đã giảm sử dụng thuốc chống thấp khớp làm thay đổi tiến triển bệnh (DMARD) kết hợp với thuốc kháng TNF ở mức độ lớn hơn so với nhóm đối chứng từ sổ bộ bệnh nhân ^[1].

Tổng hợp bằng chứng từ tổng quan hệ thống Cochrane với 7 nghiên cứu cho thấy việc bổ sung GLA từ dầu hoa anh thảo, dầu hạt lý chua đen hoặc dầu hạt lưu ly giúp giảm cường độ đau đáng kể (chênh lệch trung bình giảm 32,83 điểm trên thang đo đau 100 điểm) và cải thiện tình trạng khuyết tật chức năng (giảm 15,75%) ^[6].

Tác động tích cực lên mỡ máu ở bệnh nhân khớp

Bệnh nhân viêm khớp dạng thấp phải đối mặt với nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch cao gấp 1,5 đến 3,0 lần so với dân số chung, tương đương với bệnh nhân đái tháo đường ^[7]. Tình trạng viêm mạn tính làm gia tăng các cytokine viêm trong máu, dẫn tới rối loạn chuyển hóa lipid và thúc đẩy xơ vữa động mạch ^[7].

Nghiên cứu lâm sàng mù đôi kéo dài 18 tháng đánh giá tác động của dầu hạt lưu ly và dầu cá trên hồ sơ lipid máu của người bệnh viêm khớp dạng thấp ghi nhận kết quả rất hứa hẹn ^[7]. Các nhóm điều trị bằng dầu thảo dược hoặc dầu cá đều cải thiện hồ sơ lipid tương đương nhau tại thời điểm 9 tháng và duy trì tới 18 tháng ^[7]. Khi phân tích gộp, các liệu pháp này làm giảm đáng kể mức cholesterol toàn phần, giảm cholesterol xấu LDL, giảm triglyceride, đồng thời làm tăng cholesterol tốt HDL và cải thiện chỉ số xơ vữa động mạch ^[7]. Đây là lợi ích gia tăng có giá trị lớn đối với việc bảo vệ tim mạch cho người bệnh viêm khớp ^[7].

Hiểu lầm thường gặp về dầu hạt lưu ly

Nhiều người lầm tưởng rằng dầu hạt lưu ly là thuốc chữa dứt điểm bệnh viêm khớp dạng thấp hoặc có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị đặc hiệu. Thực tế, tại các quốc gia như Mỹ, GLA không được phê duyệt để điều trị bất kỳ tình trạng bệnh lý nào và không được xem là liệu pháp điều trị bệnh thay thế ^[5]. Dầu hạt lưu ly chỉ đóng vai trò là liệu pháp hỗ trợ nhằm kiểm soát triệu chứng sưng đau và giảm bớt gánh nặng dùng thuốc giảm viêm [2, 3].

Một hiểu lầm khác là có thể phối hợp bừa bãi dầu hạt lưu ly với các loại thuốc kháng viêm khác. Về mặt hóa sinh, tác dụng giảm hoạt tính bệnh của dầu lưu ly có thể thông qua việc tăng prostaglandin E để gián tiếp ức chế TNF-alpha ^[3]. Do đó, việc dùng đồng thời các thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) - vốn có cơ chế ức chế tổng hợp prostaglandin - có xu hướng làm triệt tiêu hoặc suy giảm hiệu quả của dầu hạt lưu ly ^[3].

Hơn nữa, liều lượng dầu lưu ly hay GLA trong các sản phẩm thương mại thông thường thường thấp hơn nhiều so với mức liều được sử dụng trong các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ^[5]. Vì vậy, việc tự ý mua các sản phẩm dầu lưu ly không rõ nồng độ có thể không đem lại hiệu quả kháng viêm như kỳ vọng ^[5].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù thử nghiệm lâm sàng 24 tuần cho thấy GLA dung nạp tốt và không có bệnh nhân nào phải ngừng dùng vì tác dụng phụ ^[5], việc dùng thảo dược bổ sung vẫn tiềm ẩn những rủi ro nhất định. Tổng quan hệ thống cho thấy tỷ lệ gặp biến cố bất lợi ở nhóm dùng GLA là 20%, so với 3% ở nhóm giả dược (dù sự khác biệt chưa đạt ý nghĩa thống kê) ^[6].

Những đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng hoặc tránh dùng dầu hạt lưu ly:

• Phụ nữ đang mang thai: Dầu hạt lưu ly chống chỉ định cho thai phụ do cơ chế làm tăng prostaglandin E có khả năng gây dị tật thai nhi và kích thích co bóp tử cung chuyển dạ sớm ^[3].
• Người có tiền sử động kinh hoặc co giật: Y văn đã ghi nhận trường hợp bệnh nhân gặp trạng thái động kinh liên tục sau khi uống dầu hạt lưu ly liên tục trong 1 tuần ^[8]. Cần hết sức thận trọng và tránh dùng cho người có ngưỡng co giật thấp ^[8].
• Người đang dùng thuốc kháng viêm không steroid (NSAID): Dùng chung NSAID có thể làm suy giảm tác dụng chống viêm của dầu hạt lưu ly ^[3].

Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Trong các nghiên cứu lâm sàng mang lại hiệu quả rõ rệt, liều lượng GLA được sử dụng từ 1,1 g/ngày (dưới dạng 9 viên dầu hạt lưu ly chia trong ngày) ^[2] đến 1,4 g GLA/ngày ^[5] hoặc 2,4 g GLA/ngày ^[4]. Để đạt được hiệu quả giảm sưng đau, bệnh nhân thường cần thời gian dùng bổ sung liên tục từ 12 tuần đến 6 - 9 tháng trở lên [1, 2, 3].

Tuy nhiên, người bệnh không nên tự ý mua và sử dụng dầu hạt lưu ly liều cao khi chưa có sự thăm khám của bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp. Dầu lưu ly chỉ nên xem là một phương án hỗ trợ kết hợp, không tự ý ngừng các thuốc điều trị cơ bản (như DMARDs hay thuốc sinh học). Khi muốn sử dụng, người bệnh cần trao đổi rõ ràng với bác sĩ điều trị để được tư vấn về liều dùng phù hợp, kiểm tra tương tác thuốc và theo dõi sát sao chức năng cơ thể.