Đậu ma: Cây thuốc thực thụ hay chỉ là thức ăn gia súc?

Cây mọc hoang quen thuộc nhưng hay bị nhầm lẫn

Nhiều vùng nông thôn thường thấy loại dây leo họ đậu bò lan nhanh, phủ kín các triền đồi hay bờ rào. Người dân quen gọi loài cây này là đậu ma (danh pháp khoa học thường gặp là Pueraria phaseoloides hoặc Neustanthus phaseoloides). Vì mang hình dáng lá và củ khá giống sắn dây thông thường, không ít người đặt câu hỏi liệu đây có phải một vị thuốc quý chữa bệnh hay đơn thuần chỉ là cỏ dại, thức ăn cho gia súc.

Thực tế nghiên cứu nông nghiệp và thực vật học chỉ ra rằng, giá trị sử dụng lớn nhất của đậu ma nằm ở lĩnh vực nông nghiệp, cụ thể là làm cây che phủ đất, giữ ẩm và làm thức ăn thô xanh cho gia súc ^[1]. Giá trị dinh dưỡng trực tiếp để con người ăn hay khả năng làm thuốc của loài này rất hạn chế, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh hiệu quả điều trị bệnh trên người.

Việc hiểu sai công dụng và đánh đồng đậu ma với các cây họ hàng dùng làm thuốc như sắn dây rừng hay sắn dây củ dễ dẫn đến sử dụng sai mục đích, thậm chí gây hại cho sức khỏe khi tự ý thu hái sử dụng tại nhà.

Bản chất thực sự: Cây họ Đậu chuyên che phủ đất

Trong hệ sinh thái nhiệt đới, chi Pueraria có nguồn gốc từ Nam Á, Đông Nam Á, Trung Quốc, Nhật Bản và một phần châu Đại Dương, hiện nay phân bố rộng rãi khắp vùng nhiệt đới ẩm ^[2]. Những loài cây họ Đậu lâu năm như đậu ma (Pueraria phaseoloides) thường được trồng giữa các hàng cây công nghiệp hoặc trồng trong giai đoạn bỏ hoang đất ^[2].

Mục tiêu chính khi trồng loại cây này trong canh tác nông nghiệp là giảm xói mòn đất, cải thiện độ phì nhiêu và tăng trưởng cũng như năng suất của các cây trồng xen canh ^[2]. Đậu ma thuộc dạng cây thân leo, tạo sinh khối thực vật rất lớn và phát triển nhanh, bao phủ mặt đất để ngăn chặn dòng chảy của nước mưa và hạn chế cỏ dại.

Đặc biệt, giống như nhiều cây họ Đậu khác, đậu ma đóng vai trò là nguồn cung cấp nitơ sinh học tự nhiên ^[2]. Khả năng cố định đạm từ khí quyển và tích lũy dinh dưỡng vào sinh khối giúp cây trở thành lớp phân xanh lý tưởng cho nền nông nghiệp bền vững ^[2].

Khả năng cải tạo đất và cố định đạm được chứng minh ra sao?

Năng lực bổ sung dinh dưỡng cho đất của đậu ma đã được kiểm chứng qua nhiều thí nghiệm đồng ruộng cụ thể. Một thử nghiệm thực địa năm 2016 tại miền Đông Cameroon được tiến hành để xem xét ảnh hưởng của việc cấy chủng vi khuẩn nốt sần đối với sự phát triển và khả năng cố định nitơ của Pueraria phaseoloides ^[2].

Thí nghiệm gồm các lô đối chứng không cấy khuẩn và các lô được cấy vi khuẩn Bradyrhizobium yuanmingense S3-4, lặp lại 3 lần trên mỗi nhóm ^[2]. Đất trồng được bổ sung 2 gN/m2 đạm amoni sunfat có đánh dấu đồng vị 15N ^[2]. Kết quả thu hoạch cho thấy, năng suất chất khô và lượng nitơ có nguồn gốc từ quá trình cố định đạm khí quyển (%Ndfa) ở nhóm đậu ma được cấy vi khuẩn cao hơn rõ rệt (lần lượt tăng 81% và 10,83%) so với nhóm không cấy ^[2].

Việc cấy vi sinh vật còn làm tăng trọng lượng khô của nốt sần lên 2,44 lần ^[2]. Nhờ đó, tổng lượng nitơ thu hồi tăng 83% do tăng cường cố định đạm và tăng hấp thu nitơ từ đất ^[2]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự mất mát từ 55% đến 60% lượng phân đạm bón vào và có 36% đến 40% đạm bị cố định trong đất ^[2]. Điều này chứng minh đậu ma là công cụ tuyệt vời để tối đa hóa lượng đạm bổ sung cho đất, phục vụ tốt cho các vụ gieo trồng tiếp theo ^[2].

Không chỉ tương tác với vi khuẩn nốt sần truyền thống, một nghiên cứu năm 2019 tại Sri Lanka còn phát hiện vi khuẩn không thuộc chi rhizobia là Pseudacidovorax intermedius (chủng Sub1) sống trong nốt sần của Pueraria phaseoloides ^[3]. Chủng vi khuẩn này hình thành nốt sần chỉ sau 3 tuần tái nhiễm ở môi trường thủy canh, tiết men phân hủy cellulose, tạo màng sinh học và tiết hormone thực vật indole acetic acid ^[3]. Sự hiện diện của các chủng vi khuẩn cộng sinh đặc thù này củng cố năng lực sinh trưởng mạnh mẽ và khả năng làm giàu dinh dưỡng đất của đậu ma ^[3].

Vai trò làm lớp phủ và kiểm soát tuyến trùng

Bên cạnh việc cố định đạm, tàn dư thực vật từ đậu ma còn được nghiên cứu ứng dụng làm vật liệu che phủ bề mặt (mulch). Một nghiên cứu năm 2006 tại Tây và Trung Phi đã kiểm tra sự phù hợp của Pueraria phaseoloides, Chromolaena odorata và Tithonia diversifolia trong việc quản lý tuyến trùng hại rễ cây chuối ^[4].

Nghiên cứu tiến hành thử nghiệm trong chậu để xác định độ nhạy cảm của các loài cây phủ đất với tuyến trùng xoắn và đo lường mật độ tuyến trùng trong đất cũng như trong rễ chuối với lượng phủ bề mặt khác nhau ^[4]. Kết quả chỉ ra rằng mọi loại tàn dư phủ đất đều làm giảm mật độ quần thể tuyến trùng trong đất, trong đó đậu ma (Pueraria) mang lại mức giảm tuyến trùng mạnh mẽ nhất ^[4]. Lớp phủ giúp cải thiện khả năng sinh trưởng của chuối và làm giảm tỷ lệ rễ bị nhiễm bệnh so với đất để hoang sạch ^[4].

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra hạn chế: quần thể tuyến trùng trong đất ở các nghiệm thức trồng chuối có phủ mùn lại cao hơn nghiệm thức chuối không phủ mùn ^[4]. Đáng chú ý, tuyến trùng ký sinh thực vật vẫn được phân lập từ chính rễ của cả ba loài cây phủ đất và chúng đều làm tăng lượng tuyến trùng trong đất ^[4]. Do đó, các tác giả kết luận đậu ma không phù hợp để kiểm soát tuyến trùng trong hệ thống trồng chuối vốn rất nhạy cảm với loại sâu hại này ^[4].

Giá trị làm thức ăn chăn nuôi

Ngoài mục đích cải tạo đất, đậu ma từ lâu đã được nhân giống và ứng dụng phổ biến làm nguồn thức ăn thô xanh cho gia súc ^[1]. Nghiên cứu hệ gen công bố năm 2018 cho biết sắn dây dại (Pueraria montana var. lobata) và đậu ma (Neustanthus phaseoloides - trước đây thuộc chi Pueraria) có nguồn gốc từ Đông Nam Á đã được du nhập trên toàn cầu với mục đích chính là làm thức ăn cho gia súc và kiểm soát xói mòn ^[1].

Nhờ sinh khối lớn, khả năng tái sinh mạnh mẽ sau khi cắt và hàm lượng đạm trong thân lá dồi dào nhờ cố định đạm, đậu ma là nguồn bổ sung protein xanh tốt cho trâu, bò, dê trong chăn nuôi nông hộ.

Tuy nhiên, do thân dây phát triển nhanh và có tính xâm lấn cao, các loài họ đậu này tại nhiều nơi du nhập (như vùng đông nam nước Mỹ) đã phát triển quá mức, trở thành loài thực vật xâm lấn gây hại cho thảm thực vật bản địa ^[1].

Có thể dùng đậu ma làm thuốc chữa bệnh được không?

Nhiều người lầm tưởng đậu ma có thể dùng thay thế sắn dây (Pueraria lobata) để nấu nước uống giải nhiệt, thanh lọc cơ thể hay trị bệnh tim mạch. Cần khẳng định rằng đậu ma không phải là vị thuốc dân gian có thể tự ý sử dụng và chưa hề có nghiên cứu y học chứng minh giá trị chữa bệnh khi người trực tiếp ăn hay sắc uống.

Mối liên hệ y học duy nhất của đậu ma hiện nay nằm ở cấp độ phòng thí nghiệm công nghệ sinh học nhằm chiết xuất hoạt chất. Cụ thể, các nghiên cứu năm 2003 đã ứng dụng vi khuẩn Agrobacterium rhizogenes ATCC15834 để chuyển gen tạo rễ tóc trên cây Pueraria phaseoloides nhằm thu nhận puerarin ^[5], ^[6].

Trong các thử nghiệm nuôi cấy mô tế bào, rễ tóc có thể hình thành trực tiếp từ vết cắt cuống lá sau 10 đến 20 ngày ^[5], ^[6]. Tỷ lệ chuyển gen thành công đạt từ 70% sau 30 ngày đến 85% sau 35 ngày ^[5], ^[6]. Hàm lượng hoạt chất puerarin trong rễ tóc nuôi cấy đạt mức 1,190 mg/g trọng lượng khô, cao gấp 2,5 lần so với rễ cây con và gấp 1,067 lần so với rễ cây tự nhiên chưa chuyển gen hoặc dược liệu sắn dây thô nhiều năm tuổi ^[5], ^[6].

Các nhà khoa học ghi nhận tiềm năng membrane ty thể của rễ tóc trong môi trường lỏng cao gấp 11,8 lần so với môi trường rắn, đặt nền móng cho việc nuôi cấy quy mô lớn để tách chiết dược chất puerarin trong phòng thí nghiệm ^[5].

Tuy nhiên, đây là quy trình chiết xuất sinh học phức tạp trong môi trường nhân tạo vô trùng. Hoàn toàn không đồng nghĩa với việc nhổ rễ cây đậu ma mọc hoang trong tự nhiên về đun uống là có thể trị bệnh.

Hiểu lầm thường gặp và ai nên thận trọng?

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng đậu ma với sắn dây củ hay sắn dây rừng dùng trong Đông y. Đậu ma tự nhiên có củ rất nhỏ, xơ nhiều, giá trị dinh dưỡng cho con người cực kỳ nghèo nàn và chưa có bằng chứng an toàn khi dùng làm thực phẩm thông thường.

Những nhóm đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng:

• Người dân tuyệt đối không tự ý đào rễ, bứt lá cây đậu ma để sắc nước uống hay chế biến món ăn vì cây chưa được đánh giá độc tính thực phẩm toàn diện trên người.
• Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ không được sử dụng các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc từ loài cây này.
• Người có bệnh nền tim mạch, đái tháo đường đang dùng thuốc không nên nghe theo quảng cáo trôi nổi về "hoạt chất puerarin trong rễ đậu ma" để tự điều trị thay thế phác đồ y khoa chính thống.

Lời khuyên ứng dụng thực tế

Với những đặc tính sinh học đã được khoa học chứng minh, đậu ma nên được trả về đúng vai trò thực tế của nó:

• Trong nông nghiệp: Khai thác cây làm thảm phủ đất để giữ ẩm cho vườn cây ăn trái, cải tạo đất bạc màu nhờ khả năng cố định đạm tự nhiên và chống xói mòn triền dốc ^[2].
• Trong chăn nuôi: Cắt tỉa thân lá làm thức ăn bổ sung cho trâu, bò, dê với lượng vừa phải, kết hợp cùng các loại cỏ và thức ăn tinh khác.
• Kiểm soát canh tác: Cần theo dõi để cắt tỉa định kỳ, tránh để dây leo phát triển quá mức quấn chết cây trồng chính hoặc tạo điều kiện cho tuyến trùng ký sinh phát tán sang một số loại cây nhạy cảm ^[4], ^[1].

Tóm lại, đậu ma là một cây phân xanh cải tạo đất và thức ăn gia súc hữu ích trong trồng trọt, chăn nuôi nhưng không phải là thảo dược tự dùng tại nhà. Người dân cần tỉnh táo phân biệt, không tự ý thu hái sử dụng nhằm tránh các rủi ro đáng tiếc cho sức khỏe. Khi gặp các vấn đề về sức khỏe, hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa thay vì tìm đến các loại cỏ cây mọc hoang chưa được kiểm chứng.