Nhiều người tiêu dùng có thói quen tìm kiếm các loại thảo mộc, hạt thực vật bản địa để chế biến thức ăn, ngâm rượu hoặc bồi bổ sức khỏe. Trong đó, cái tên "dầu mè tía" rất dễ khiến người nghe liên tưởng ngay đến hạt vừng, hạt mè đen quen thuộc trong gian bếp Việt. Sự nhầm lẫn này xuất phát hoàn toàn từ cách gọi tên dân gian nhưng lại tiềm ẩn mối họa sức khỏe vô cùng lớn.
Dầu mè tía hoàn toàn không phải là hạt mè đen thông thường và tuyệt đối không thể sử dụng làm thực phẩm. Đây là một loài cây chứa hoạt chất độc hại, các nghiên cứu cho thấy chi thực vật này có khả năng gây độc trên nhiều sinh vật và từng gây ra các vụ ngộ độc cấp tính nguy kịch ở người khi vô tình nuốt phải.
Tên gọi tương đồng nhưng khác xa về nguồn gốc thực vật
Hạt mè đen (vừng đen) là nông sản quen thuộc, có thể dùng ăn trực tiếp, làm gia vị hoặc ép dầu dinh dưỡng mà chúng ta tiêu thụ hằng ngày. Ngược lại, dầu mè tía (danh pháp khoa học thuộc chi Jatropha, điển hình như Jatropha gossypifolia) là một loài thực vật thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) [2, 6]. Chi thực vật này bao gồm các cây hạt chứa dầu không ăn được, thường được quan tâm trong nghiên cứu làm nguồn nguyên liệu sản xuất dầu diesel sinh học chứ không phải thực phẩm [6, 7].
Chính từ "mè" trong tên gọi dân gian của cây dầu mè tía đã dẫn đến những ngộ nhận tai hại. Cây dầu mè tía thường mọc hoang hoặc được trồng làm bờ rào, làm cảnh, hoàn toàn không cùng nhóm thực vật hay có giá trị ẩm thực lành tính như cây mè đen ăn được.
Độc tính của chi thực vật dầu mè: Cơ chế tác động đến cơ thể
Toàn bộ các bộ phận của các loài thuộc chi dầu mè (Jatropha), từ quả, hạt, dầu ép, rễ, nhựa mủ, vỏ thân đến lá đều đã được khoa học ghi nhận có chứa độc tính đối với nhiều loài sinh vật, từ vi sinh vật cho tới động vật bậc cao [1]. Các chất chiết từ chi này thể hiện đặc tính diệt nhuyễn thể, diệt cá, diệt côn trùng, diệt động vật gặm nhấm và gây độc tế bào [1].
Đặc biệt, độc chất trong dịch chiết của cây có thể ức chế các enzym giải độc trong cơ thể như carboxylesterase và glutathione-S-transferase [2]. Chiết xuất lá già của dầu mè tía còn ức chế cả cytochrom P450, enzym esterase chung và enzym acetylcholinesterase [3]. Việc can thiệp vào các hệ thống enzym chuyển hóa và thần kinh này giải thích vì sao thực vật chi dầu mè lại có độc lực sinh học rất mạnh và gây hại cho nhiều cơ thể sống [4, 8].
Các vụ ngộ độc thực tế ở người: Hậu quả khôn lường
Tính nguy hiểm của cây thuộc chi dầu mè không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà đã được ghi nhận qua nhiều tai nạn ngộ độc thực tế, đặc biệt là ở trẻ em do vô tình ăn phải hạt [1, 6, 7]. Một tài liệu y khoa năm 1986 đã báo cáo trường hợp hai trẻ em (3 tuổi và 5 tuổi) nuốt nhầm hạt của loài dầu mè (Jatropha curcas L.) dẫn đến hội chứng lâm sàng gồm bồn chồn kích động, nôn mửa dữ dội và mất nước nghiêm trọng [4].
Mức độ phổ biến của tai nạn ngộ độc này còn rõ rệt hơn qua một nghiên cứu năm 2011 tại Thái Lan [5]. Các chuyên gia tại Trung tâm Chống độc Bệnh viện Siriraj đã tiếp nhận 10 cuộc gọi thông báo ngộ độc trong vòng 40 tháng, liên quan đến tổng cộng 75 trẻ em trong độ tuổi từ 2 đến 14 tuổi bị ngộ độc sau khi ăn các số lượng hạt dầu mè khác nhau [5]. Khoảng cách gần giữa khu vực canh tác loài cây này với khu dân cư được xác định là nguyên nhân khiến trẻ dễ tò mò hái ăn và bị ngộ độc [5].
Bằng chứng tổn thương nội tạng từ thí nghiệm trên động vật
Các thử nghiệm độc tính trên động vật đã làm sáng tỏ mức độ tàn phá của độc chất hạt dầu mè đối với đường tiêu hóa và cơ quan nội tạng [4]. Khi nghiên cứu độc tính cấp của hạt Jatropha curcas L. trên chuột nhắt, việc cho chuột ăn hạt cùng với thức ăn đã gây ra tình trạng xuất huyết hậu môn đại thể và tử vong [4]. Kết quả giải phẫu tử thi chuột cho thấy hiện tượng nhồi máu tại nhiều phần của đường tiêu hóa cùng các mạch máu bị sung huyết nặng nề [4].
Đáng sợ hơn, khi dịch chiết từ hạt khô pha trong dung dịch nước muối sinh lý (150 mmol/l) được tiêm qua màng bụng cho chuột nhắt, mức liều rất thấp chỉ 1 mg/kg thể trọng đã đủ gây tử vong [4]. Khám nghiệm tử thi của chuột trong trường hợp này ghi nhận xuất huyết lan rộng ở ruột kết (đại tràng), phổi và nhồi máu ở gan [4]. Ở các mức liều tiêm màng bụng cao hơn (trên 30 mg/kg), chuột tử vong rất nhanh dù không biểu hiện xuất huyết tiêu hóa đại thể [4]. Dữ liệu tổng hợp cũng chỉ ra rằng chiết xuất từ chi dầu mè gây tác động tiêu cực đến nhiều loài động vật như chuột cống, gia cầm và gia súc nhai lại [1].
Tác động diệt sinh vật và côn trùng của chiết xuất dầu mè tía
Rất nhiều công trình khoa học tập trung vào loài dầu mè tía (Jatropha gossypifolia L.) để tìm kiếm giải pháp sản xuất thuốc trừ sâu sinh học hoặc chất xua đuổi côn trùng nhờ độc tính tự nhiên của nó [2, 3, 4, 5, 8]. Một nghiên cứu năm 2008 tiến hành trên cá bảy màu (Poecilia reticulata) cho thấy nồng độ gây chết 50% số cá thể (LC50) sau 24 giờ của dịch chiết cồn lá dầu mè tía là khoảng 3100 ppm [6].
Đối với các loài sâu bọ cánh vảy, dịch chiết từ lá già của cây dầu mè tía thể hiện độc tính tiêu diệt và ức chế ăn mạnh mẽ [3, 4, 5, 8]. Một thử nghiệm năm 2010 sử dụng dịch chiết ethyl acetate từ lá già dầu mè tía cho thấy giá trị LC50 diệt ấu trùng sâu tuổi 2 Spodoptera exigua là 6182 ppm sau 24 giờ, đồng thời gây chết 60% loài tò vò ký sinh Meteorus pulchricornis ở liều lên đến 40.000 ppm [7]. Thử nghiệm năm 2008 với ấu trùng Spodoptera litura tuổi 2 ghi nhận dịch chiết lá già dầu mè tía ở nồng độ 3000-10000 ppm có độc tính đáng kể với giá trị LC50 sau 24 giờ là 6,56 mg/ml [2].
Năm 2012, nghiên cứu về tác dụng chán ăn của dịch chiết cồn lá già dầu mè tía trên sâu Spodoptera exigua ghi nhận: ở nồng độ 4 mg/mL khi không có lựa chọn thức ăn khác, 100% ấu trùng bị tiêu diệt sau 17 ngày [8]. Ngay trong ngày đầu tiếp xúc, dịch chiết đã bộc lộ độc tính; khi có quyền chọn thức ăn, 70-85% sâu non né tránh thức ăn có dịch chiết, sâu chậm lớn và phát triển thành dạng bất thường ở giai đoạn nhộng [8]. Cùng năm 2012, một nghiên cứu khác chứng minh dịch chiết lá già dầu mè tía còn làm giảm ăn ở sâu non Spodoptera frugiperda (LC50 qua phương pháp nhúng sau 24 giờ là 2,6 g/L) và có tác dụng hiệp đồng mạnh khi phối hợp cùng thuốc trừ sâu tổng hợp cypermethrin [3]. Toàn bộ các dữ liệu này nhấn mạnh đây là một loại thảo mộc chứa độc tố diệt sinh vật cực mạnh, hoàn toàn không tương thích với chuỗi thực phẩm của người.
Những hiểu lầm nguy hiểm và nhóm đối tượng cần cảnh giác
Hiểu lầm tai hại nhất là việc đánh đồng các cây có chữ "mè" trong tên gọi đều có công dụng giống hạt mè đen. Hạt mè đen thông thường giàu chất béo lành mạnh và an toàn khi chế biến món ăn, trong khi dầu mè tía chứa các hợp chất có thể làm tổn thương đường ruột, xuất huyết nội tạng và độc tế bào [1, 6]. Bất kỳ ai tự ý hái lá, vỏ hoặc hạt của cây dầu mè tía để sắc uống, làm thuốc dân gian truyền miệng hay ngâm rượu đều đối mặt với rủi ro ngộ độc cực kỳ cao.
Trẻ em là nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước loài cây này [1, 7]. Do trẻ nhỏ hiếu động, thường bị thu hút bởi quả và hạt của các cây bụi mọc hoang hoặc trồng làm rào gần nhà, các tai nạn nuốt hạt dầu mè đã diễn ra hàng loạt trên thực tế [5]. Ngoài ra, các loài gia súc, gia cầm nuôi thả rông cũng có thể bị ngộ độc nếu ăn phải cành lá hay hạt rơi rụng của chi thực vật này [1].
Khuyến cáo phòng tránh ngộ độc và áp dụng an toàn
Để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình, người dân tuyệt đối không thu hái, sử dụng bất kỳ bộ phận nào của cây dầu mè tía cho mục đích ăn uống, pha trà hay chữa bệnh theo kinh nghiệm truyền tai [1, 6]. Chỉ sử dụng hạt mè đen và dầu mè có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, được đóng gói đúng tiêu chuẩn thực phẩm bày bán tại các cửa hàng, siêu thị uy tín.
Nếu trong khuôn viên gia đình, vườn nhà hoặc khu vực công cộng lân cận có trồng cây dầu mè tía làm cảnh hoặc làm rào, cần chặt bỏ hoặc rào chắn cẩn thận, giải thích rõ mức độ nguy hiểm để trẻ em tuyệt đối không hái quả hay nhặt hạt chơi đùa, cho vào miệng [1, 7]. Trong trường hợp phát hiện người lớn hoặc trẻ nhỏ vô tình nuốt phải hạt hoặc sử dụng cây dầu mè tía và xuất hiện các dấu hiệu như nôn mửa dữ dội, đau bụng, mất nước hay mệt lả, cần lập tức đưa nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất để được cấp cứu và xử trí chống độc kịp thời [1, 7].
Sự nhầm lẫn tên gọi giữa các loài thảo mộc có thể dẫn tới những hậu quả khôn lường. Dầu mè tía là cây chứa độc tính nguy hiểm, khác biệt hoàn toàn với hạt mè đen dùng trong ẩm thực. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trang bị kiến thức để tránh tai nạn ngộ độc cho gia đình.
