Hạt đậu mỏ có lợi cho phụ nữ mãn kinh? Dữ liệu khoa học

Bước vào giai đoạn mãn kinh, nhiều phụ nữ phải đối mặt với hàng loạt thay đổi khó chịu như bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm, mất ngủ và khô rát âm đạo [1, 2]. Để tìm kiếm giải pháp tự nhiên thay thế liệu pháp hormone, nhiều người tìm đến các loại thảo mộc họ đậu, trong đó có hạt đậu mỏ.

Liệu hạt đậu mỏ có thực sự mang lại lợi ích cho phụ nữ mãn kinh như lời đồn? Câu trả lời ngắn gọn từ khoa học: các hoạt chất phytoestrogen nói chung có tác dụng hỗ trợ giảm nhẹ một số triệu chứng mãn kinh, nhưng hiện tại hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào được thực hiện trực tiếp trên hạt đậu mỏ để chứng minh hiệu quả và liều lượng an toàn.

Cơ chế tác động của phytoestrogen đối với cơ thể phụ nữ

Mãn kinh là thời điểm cơ thể nữ giới sụt giảm mạnh mẽ nồng độ estrogen nội sinh do buồng trứng ngừng hoạt động [1, 4]. Sự thiếu hụt hormone này là nguyên nhân cốt lõi gây ra các triệu chứng vận mạch khó chịu như cơn bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm, cùng nhiều vấn đề về giấc ngủ và teo khô niêm mạc đường sinh dục [1, 2, 4].

Phytoestrogen là các hợp chất có nguồn gốc thực vật sở hữu cấu trúc hóa học tương tự như estrogen nội sinh của con người [3, 4]. Do có cấu trúc tương đồng, các phân tử này có khả năng gắn kết với các thụ thể estrogen trong cơ thể, từ đó điều hòa và điều chỉnh chức năng của hệ thống nội tiết ^[1]. Ngoài tác động lên triệu chứng bốc hỏa, phytoestrogen còn thể hiện khả năng chống oxy hóa, hỗ trợ chuyển hóa lipid máu và tác động tích cực đến chuyển hóa xương [4, 5].

Dữ liệu từ các nghiên cứu khoa học về phytoestrogen

Do chưa có nghiên cứu riêng lẻ nào trên hạt đậu mỏ, các dữ liệu hiện có đến từ các phân tích tổng hợp trên nhóm phytoestrogen nói chung chiết xuất từ đậu nành, cỏ ba lá đỏ và các nguồn thực vật khác [1, 2, 3].

Một phân tích tổng quan hệ thống và gộp công bố năm 2014 đã xem xét 15 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên phụ nữ tiền mãn kinh và mãn kinh ^[2]. Độ tuổi trung bình của những người tham gia dao động từ 48 đến 60,1 tuổi ở nhóm dùng phytoestrogen và 49 đến 58,3 tuổi ở nhóm dùng giả dược ^[2]. Số lượng người tham gia trong các nghiên cứu dao động từ 30 đến 252 người, với thời gian can thiệp kéo dài từ 3 đến 12 tháng ^[2].

Kết quả gộp từ 10 nghiên cứu ghi nhận dữ liệu bốc hỏa cho thấy phytoestrogen đường uống làm giảm tần suất bốc hỏa hàng ngày rõ rệt hơn so với nhóm dùng giả dược (sự khác biệt trung bình gộp là 0,89; p < 0,005) ^[2]. Tuy nhiên, khi phân tích 7 nghiên cứu sử dụng thang đo chỉ số Kupperman (KI), hiệu quả điều trị của phytoestrogen không có sự khác biệt đáng kể so với giả dược (p = 0,110) ^[2]. Về độ an toàn, dữ liệu từ 5 nghiên cứu cho thấy tỷ lệ gặp tác dụng phụ không có sự khác biệt giữa hai nhóm (p = 0,175) ^[2].

Bên cạnh triệu chứng vận mạch, một tổng quan hệ thống năm 2021 đã đánh giá 33 nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao về tác động của phytoestrogen đối với triệu chứng tiết niệu - sinh dục ^[3]. Phân tích chỉ ra các dạng phytoestrogen từ đậu nành (Glycine Max), sắn dây củ tròn (Pueraria Mirifica), cỏ ba lá đỏ, thì là, hoa bia hay các hoạt chất tinh khiết như genistein, daidzein dùng dưới dạng viên uống, bột, gel âm đạo hoặc viên đặt đều giúp cải thiện tình trạng teo niêm mạc và rối loạn tiểu tiện ^[3]. Đáng chú ý, tỷ lệ phục hồi khi dùng tại chỗ qua đường âm đạo cao hơn so với việc bổ sung đường toàn thân ^[3].

Một nghiên cứu theo dõi kéo dài 12 tháng tại Romania công bố năm 2017 được thực hiện trên 325 phụ nữ sau mãn kinh chia làm 3 nhóm ^[4]. Nhóm can thiệp bằng phytoestrogen sử dụng 40 mg isoflavone mỗi ngày (gồm genistein, daidzein và glycitein) ^[4]. Kết quả sau 1 năm cho thấy nhóm dùng isoflavone cải thiện triệu chứng thể chất - thực vật rõ rệt (p < 0,001) với tỷ lệ triệu chứng đứng yên không giảm chỉ chiếm 16,13%, tương đương nhóm dùng liệu pháp hormone thay thế liều thấp (18,95%) và vượt trội so với nhóm chứng không điều trị (37,74%) ^[4].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng hiện nay

Dù nhiều báo cáo ghi nhận phytoestrogen có thể giúp khoảng hai phần ba phụ nữ đối phó với chứng bốc hỏa, cải thiện lipid máu và hỗ trợ sức khỏe xương, bằng chứng khoa học thực tế vẫn còn nhiều điểm chưa đồng nhất [6, 7].

Một tổng quan năm 2014 chỉ ra rằng các dữ liệu vẫn chưa đủ mạnh để khẳng định phytoestrogen có thể thay thế hoàn toàn cho liệu pháp hormone trong việc kiểm soát triệu chứng vận mạch ^[5]. Sự không nhất quán này xuất phát từ việc các nghiên cứu có sự đa dạng lớn về thiết kế, liều lượng và đặc biệt là sự đóng góp rất cao của hiệu ứng giả dược (placebo effect) trong quá trình điều trị các cơn bốc hỏa ^[5]. Một số báo cáo cũ cũng ghi nhận phytoestrogen đường uống ít mang lại hiệu quả rõ rệt cho tình trạng khô âm đạo so với bốc hỏa ^[6].

Quan trọng nhất, đối với riêng hạt đậu mỏ, hiện tại hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người. Người tiêu dùng không thể tự ý ngoại suy từ kết quả của đậu nành hay cỏ ba lá đỏ để kết luận hạt đậu mỏ có công dụng tương đương [1, 2, 3].

Hiểu lầm phổ biến khi sử dụng phytoestrogen từ hạt

Nhiều người lầm tưởng rằng các loại hạt họ đậu chứa nội tiết tố thực vật có thể chữa khỏi hoàn toàn hội chứng mãn kinh hoặc thay thế 100% thuốc điều trị của bác sĩ. Thực tế, phytoestrogen chỉ có tác dụng hỗ trợ làm dịu bớt tần suất cơn bốc hỏa và cải thiện một phần triệu chứng, không thể ngăn chặn quá trình lão hóa tự nhiên hay đảo ngược tình trạng mãn kinh [1, 6].

Một hiểu lầm khác là cứ thực phẩm tự nhiên thì dùng càng nhiều càng tốt. Nồng độ isoflavone và các hoạt chất phytoestrogen trong từng loại thực vật thô biến động rất lớn, phụ thuộc vào giống cây, thổ nhưỡng và cách chế biến [2, 8]. Việc tự ý sử dụng các chế phẩm đậm đặc không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Phụ nữ mãn kinh có tiền sử hoặc đang mắc các bệnh lý nhạy cảm với hormone như ung thư vú, ung thư nội mạc tử cung cần hết sức thận trọng ^[7]. Mặc dù phytoestrogen từ thực vật thường được đánh giá là an toàn và ít tác dụng phụ nghiêm trọng trong các nghiên cứu ngắn hạn, nhưng những người đang điều trị bằng thuốc ức chế aromatase hoặc tamoxifen cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh nguy cơ tương tác làm giảm hiệu lực thuốc [1, 6].

Những phụ nữ có bệnh nền mạn tính, rối loạn đông máu hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị nội tiết khác tuyệt đối không tự ý dùng các loại hạt hay thực phẩm bổ sung phytoestrogen liều cao khi chưa có sự tư vấn y khoa [4, 6].

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Vì chưa có liều lượng khuyến cáo chính xác cho hạt đậu mỏ trong việc giảm triệu chứng mãn kinh, người dùng chỉ nên xem loại hạt này như một phần của chế độ ăn uống thông thường với lượng vừa phải. Khi chế biến, nên nấu chín kỹ các loại hạt để đảm bảo an toàn tiêu hóa.

Thay vì kỳ vọng hạt đậu mỏ là "thần dược", phụ nữ mãn kinh nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước và tăng cường vận động. Đối với vấn đề loãng xương và tim mạch sau mãn kinh, chị em nên đi đo mật độ xương định kỳ mỗi 2 đến 3 năm một lần để được đánh giá chính xác ^[6]. Khi các triệu chứng bốc hỏa, mất ngủ hay khô rát gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt hàng ngày, phụ nữ nên thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa để nhận được phác đồ điều trị an toàn, phù hợp nhất ^[5].