Dân gian dùng dây bá giảm đau nhức xương khớp. Nhiều người tin thảo dược này chữa khỏi viêm khớp mà không cần thuốc tây. Liệu khoa học có xác nhận hiệu quả giảm đau nhức này trên cơ thể người?

Dây bá chứa các hoạt chất có khả năng kháng viêm trong phòng thí nghiệm [2, 3, 5, 6, 7]. Tuy nhiên, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người mắc viêm khớp. Nghiên cứu hiện tại chỉ dừng ở mức tế bào phân lập.

Cơn đau khớp và cơ chế kháng viêm của dược liệu

Viêm khớp đặc trưng bởi tình trạng sưng, nóng, đỏ, đau do phản ứng viêm quá mức tại khớp. Trong quá trình này, các đại thực bào bị kích thích sẽ giải phóng các chất trung gian gây viêm như oxit nitric (NO). Sự gia tăng các chất này duy trì chuỗi phản ứng phá hủy sụn và mô quanh khớp.

Dây bá (tên khoa học Scindapsus officinalis) thuộc họ Ráy, là loài cây mọc leo thường gặp ở vùng nhiệt đới. Trong y học cổ truyền, quả và toàn thân cây được dùng làm thuốc sắc uống trị đau nhức, hen suyễn và rối loạn tiêu hóa. Khoa học hiện đại bắt đầu tìm hiểu xem những tác dụng này đến từ nhóm hoạt chất nào.

Hợp chất chromone glycoside ức chế phản ứng viêm

Nghiên cứu công bố năm 2017 đã phân lập 5 hợp chất chromone glycoside mới từ dây bá, đặt tên là officinalisides A đến E, cùng 6 dẫn xuất chromone đã biết [1]. Các nhà khoa học thử nghiệm khả năng kháng viêm của chúng trên mô hình đại thực bào RAW 264.7 bị kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS) [1].

Chỉ số đánh giá là khả năng ức chế sản sinh oxit nitric (NO) [1]. Kết quả cho thấy các hợp chất số 2, 4 và 10 thể hiện hoạt tính kháng viêm tiềm năng, với giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) lần lượt là 16,1 µM, 19,1 µM và 13,4 µM so với chất đối chứng dương dexamethasone [1].

Các hợp chất phân cực và hoạt tính trên tế bào

Một nghiên cứu vào năm 2024 tiến hành phân lập các thành phần hóa học phân cực cao từ dịch chiết nước của toàn cây dây bá [2]. Nhóm nghiên cứu thu được 10 hợp chất, bao gồm các dẫn xuất phenylethyl glycoside và salidroside [2].

Trên mô hình tế bào RAW 264.7 gây viêm bằng LPS, các hợp chất này cho thấy mức độ ức chế viêm khác nhau [2]. Hợp chất số 6 (hydroxytyrosol-4-O-beta-D-glucopyranoside) và hợp chất số 7 (3,5-dihydroxyphenylethyl-3-O-beta-D-glucopyranoside) thể hiện hoạt tính kháng viêm mạnh [2]. Trong khi đó, các hợp chất số 1, 2 và 5 cho thấy hoạt tính ở mức độ trung bình [2].

Khảo sát trên nhóm alkaloid và este phenolic

Bên cạnh chromone và phenylethyl glycoside, các nhóm chất khác từ dây bá cũng được kiểm tra hoạt tính sinh học qua các năm. Năm 2018, nghiên cứu phân lập các alkaloid từ dây bá ghi nhận các hợp chất số 1, 7 và 9 có tác dụng ức chế sản sinh NO ở mức vừa phải, với giá trị IC50 lần lượt là 19,8 µM, 30,3 µM và 11,8 µM [3].

Nghiên cứu năm 2019 về các este phenolic cyclobutantetraol phân lập từ cây này lại ghi nhận hoạt tính kháng viêm yếu qua chỉ số NO, dù hợp chất số 1 có khả năng chống oxy hóa với IC50 đạt 59,2 µM [4]. Tương tự, một nghiên cứu khác cho thấy dịch chiết nước chứa este phenolic cyclobutantetraol united chromone glycoside có tác dụng kích thích tiêu thụ glucose trên tế bào kháng insulin nhưng tác dụng ức chế NO rất yếu [5].

Bằng chứng phòng thí nghiệm khác xa điều trị thực tế

Các kết quả trên chứng minh dây bá chứa một số hoạt chất có khả năng can thiệp vào con đường sinh tổng hợp NO trên tế bào nuôi cấy [3, 5, 7]. Tuy nhiên, sự khác biệt giữa đĩa thí nghiệm và cơ thể người là rất lớn.

Khi dùng qua đường uống, các hợp chất tự nhiên phải trải qua quá trình chuyển hóa tại dạ dày, ruột và gan. Hiện chưa có dữ liệu nào cho biết lượng hoạt chất có thể hấp thu vào máu và tiếp cận được bao hoạt dịch khớp hay không. Nghiên cứu trên người viêm khớp hoàn toàn chưa có.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng dây bá trị bệnh khớp

Nhiều người lầm tưởng dây bá là thảo dược lành tính, có thể uống thay nước hằng ngày để ngừa thoái hóa khớp. Sự thật là hàm lượng hoạt chất trong cành, lá hay quả dây bá tự nhiên không đồng nhất, phụ thuộc vào thổ nhưỡng và mùa thu hái.

Hiểu lầm nguy hiểm khác là dùng dây bá để thay thế hoàn toàn phác đồ của bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp. Việc tự ý bỏ thuốc điều trị chuẩn để chuyển sang dùng thảo dược thô có thể khiến khớp viêm nhiễm nặng hơn, dẫn đến biến dạng khớp không hồi phục.

Ai nên thận trọng với thảo dược này?

Người mắc bệnh gan hoặc suy giảm chức năng thận cần đặc biệt cẩn trọng. Dược liệu thô tự sắc uống chưa qua tinh chế có thể tạo thêm gánh nặng chuyển hóa và bài tiết cho gan thận.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý dùng dây bá dưới bất kỳ hình thức nào vì chưa có dữ liệu an toàn. Người đang dùng các thuốc ức chế miễn dịch, thuốc kháng viêm không steroid hoặc thuốc tiểu đường cần hỏi ý kiến bác sĩ để tránh tương tác thuốc bất lợi.

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Người bị đau khớp không nên tự ý thu hái hoặc mua dược liệu dây bá trôi nổi về sắc uống với liều lượng lớn. Nếu muốn dùng kết hợp đông y, người bệnh phải đến các cơ sở y học cổ truyền uy tín để được bắt mạch, kê đơn phù hợp với thể trạng.

Việc kiểm soát viêm khớp đòi hỏi giải pháp tổng thể: duy trì cân nặng hợp lý, tập vận động nhẹ nhàng (như bơi lội, đi bộ), ăn uống cân bằng giàu chất chống oxy hóa và tuân thủ thuốc chỉ định. Dây bá chỉ nên nhìn nhận như một đối tượng nghiên cứu hóa thực vật tiềm năng, không phải thần dược trị dứt điểm viêm khớp.