Nhiều gia đình thường có thói quen trồng các chậu cây dây leo nhỏ nhắn như dây đồng tiền hay dây hạt dưa để trang trí ban công, cửa sổ hoặc làm tiểu cảnh trong nhà. Khi thấy cây phát triển xanh tốt, không ít người truyền tai nhau việc hái lá đun nước uống nhằm thanh nhiệt hoặc trị các chứng đau nhức thông thường. Liệu các loài cây này có thực sự là vị thuốc an toàn và chúng ta có thể tùy tiện hái để sử dụng hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là bạn tuyệt đối không nên tự ý hái dùng. Cả dây đồng tiền và dây hạt dưa đều thuộc chi Dischidia trong họ La bố ma (Apocynaceae), một họ thực vật vừa chứa nhiều loài dược liệu quý nhưng cũng đầy rẫy các loài cây chứa độc tính nguy hiểm [1], [2]. Việc dùng lẫn lộn hoặc nhầm lẫn giữa cây cảnh và thảo dược có thể dẫn đến nhiều hệ lụy nghiêm trọng cho sức khỏe.

Bối cảnh và nhầm lẫn thường gặp quanh tên gọi

Trong đời sống thường ngày, tên gọi dân gian của các loài cây cảnh dây leo rất dễ gây hiểu lầm. Cụm từ "dây đồng tiền" hay "dây hạt dưa" thường được người chơi cây cảnh dùng để chỉ những loài dây leo biểu sinh có lá mọng nước, tròn nhỏ như đồng xu hoặc thuôn dài giống hạt dưa. Trong phân loại học thực vật, các loài này chủ yếu thuộc chi Dischidia thuộc phân họ Asclepiadoideae, nằm trong họ Apocynaceae [3].

Chi Dischidia bao gồm khoảng 80 loài phân bố rộng rãi ở vùng Ấn Độ, Đông Dương, Malesia, Melanesia và khu vực phía đông Thái Bình Dương [3]. Một số loài trong chi này sống cộng sinh với kiến; kiến có thể làm tổ bên trong các lá hình túi hoặc trú ẩn dưới những chiếc lá tròn có mặt trên lồi và mặt dưới lõm [3]. Về mặt hình thái học, chi Dischidia có cụm hoa dạng tán giả với hoa nhỏ hình bình (urceolate), thường có một vòng lông bên trong miệng ống tràng hoa và tràng phụ nhị hình mỏ neo [3]. Chẳng hạn như loài Dischidia phuphanensis được ghi nhận tại Thái Lan có hoa tương đồng với loài Dischidia tonkinensis, nhưng phân biệt bằng hình dạng lá, đỉnh của thùy tràng phụ nhị, màu sắc tràng hoa và việc thiếu tràng phụ [3].

Sự đa dạng về hình thái nhưng lại tương đồng ở cấu trúc dây leo, lá mọng khiến việc phân biệt bằng mắt thường giữa các loài trong chi Dischidia và giữa họ Apocynaceae trở nên vô cùng khó khăn. Nếu chỉ dựa vào các tên gọi dân gian truyền miệng như "dây hạt dưa" hay "dây đồng tiền", người tiêu dùng rất dễ hái nhầm cây cảnh sang cây thuốc hoặc ngược lại.

Vì sao việc dùng nhầm cây họ Apocynaceae lại nguy hiểm?

Họ Apocynaceae là một trong những họ lớn và quan trọng nhất trong ngành thực vật hạt kín [1]. Đây là một họ thực vật rất đặc biệt: nhiều thành viên có đặc tính dược liệu giá trị và từng được sử dụng để điều trị nhiều chứng bệnh khác nhau [1]. Một số loài được người dân bản địa dùng làm thực phẩm, nhưng đồng thời cũng có những loài lại được sử dụng làm nguồn chất độc [1].

Về mặt hóa học thực vật, các thành viên thuộc họ Apocynaceae rất giàu các hoạt chất sinh học mạnh mẽ như alkaloid, terpenoid, steroid, flavonoid, glycoside, phenol đơn giản, lactone và hydrocarbon [1]. Ngoài ra, các hợp chất như sterol hay lignan cũng đã được phân lập và nghiên cứu một cách hệ thống [1]. Những hoạt chất này có thể mang lại các tác dụng sinh học phong phú như chống oxy hóa, kháng viêm, kháng khuẩn và gây độc tế bào (cytotoxic) [1].

Chính vì chứa những hợp chất hoạt tính cao, họ Apocynaceae nổi tiếng là họ chứa nhiều loài cây thuốc có độc tính [2]. Việc thu hái tự phát hoặc nhầm lẫn giữa loài cây kiểng không rõ danh tính với cây thuốc có thể khiến cơ thể hấp thu phải các độc tố nguy hiểm, dẫn đến ngộ độc cấp tính hoặc tổn thương các cơ quan nội tạng.

Khoa học nói gì về tiềm năng dược lý của chi Dischidia?

Trong số các loài thuộc chi Dischidia, loài Dischidia bengalensis (thuộc họ Apocynaceae) gần đây đã thu hút sự chú ý của giới khoa học khi được nghiên cứu toàn diện về các đặc tính dược lý [4], [5]. Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã lần đầu tiên tiến hành khảo sát tác dụng kháng viêm, giảm đau và làm tan huyết khối của loài cây này nhằm tìm kiếm các hướng điều trị mới cho các bệnh lý viêm khớp dạng thấp, đau cấp tính và huyết khối [4], [5].

Để kiểm chứng, các nhà khoa học đã chiết xuất toàn phần bằng methanol cùng các phân đoạn dung môi bao gồm dichloromethane, n-hexane và ethyl acetate, kết hợp đánh giá thông qua mô hình in vivo (trên động vật), in vitro (trong ống nghiệm) và can thiệp in silico (mô phỏng trên máy tính) [4], [5]. Kết quả sàng lọc hóa thực vật và phân tích sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) đã chỉ ra một loạt các thành phần có hoạt tính sinh học đa dạng trong cây, bao gồm các acid béo, terpenoid và dẫn xuất phenolic [4], [5].

Trong các thử nghiệm trên động vật (in vivo), dịch chiết methanol ở liều lượng 400 mg/kg thể trọng đã ức chế rõ rệt tình trạng phù chân do carrageenan gây ra, với mức ức chế lên tới 92,31% từ giờ thứ 2 đến giờ thứ 4 [4], [5]. Đồng thời, phân đoạn n-hexane cho thấy đáp ứng giảm đau rõ nét nhất ở cả hai mô hình gây quặn đau (writhing) và nhúng đuôi (tail-immersion) [4], [5]. Không những vậy, trong thử nghiệm ống nghiệm (in vitro), dịch chiết methanol của cây còn cho thấy hoạt tính làm tan cục máu đông ở người đạt tỷ lệ 33,38 ± 4,27% ở nồng độ 20 mg/mL, gợi mở tiềm năng ứng dụng đối với các rối loạn tim mạch [4], [5].

Nghiên cứu mô phỏng máy tính (in silico) cũng chỉ ra các hợp chất chính từ cây có ái lực gắn kết mạnh và triển vọng tương đương thuốc nhắm vào các thụ thể quan trọng ở người như yếu tố hoại tử u alpha (TNF-alpha), thụ thể enzym cyclooxygenase-2 (COX-2) và chất kích hoạt plasminogen mô [4], [5]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng những kết quả này mới chỉ khẳng định Dischidia bengalensis là nguồn cung cấp hợp chất tiềm năng để phát triển dược liệu mới, chứ không đồng nghĩa với việc người dân có thể dùng cây thô trực tiếp để chữa bệnh [4], [5].

Thực trạng nhầm lẫn và bài toán chuẩn hóa dược liệu họ Apocynaceae

Sự nhầm lẫn trong việc nhận diện cây thuốc họ Apocynaceae không chỉ xảy ra với người dân phổ thông mà còn là vấn đề nhức nhối ngay cả trên thị trường dược liệu chuyên nghiệp [6], [2]. Các bộ phận dùng làm thuốc của họ Apocynaceae rất quan trọng trong y học cổ truyền, nhưng tình trạng nhận diện sai và trộn lẫn tạp chất, hàng giả trên thị trường buôn bán thảo mộc diễn ra phổ biến [6].

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành chuẩn hóa hình thái, giải phẫu học và lập hồ sơ hóa học trên 14 loài làm thuốc thuộc họ Apocynaceae [6]. Các nhà khoa học đã đánh giá 33 đặc điểm thực vật định tính của các mẫu rễ thông qua phân tích thành phần chính (PCA) và phân tích cụm [6]. Kết quả cho thấy để phân biệt chính xác từng loài ở cấp độ loài, các chuyên gia phải kết hợp các đặc điểm bề mặt, giải phẫu cấu trúc tế bào, bột mẫu, sự phân bố mạch gỗ ở mặt cắt ngang, kích thước lỗ rỗ, hình dạng hạt tinh bột và độ dày vùng bần [6]. Thậm chí, cần phải sử dụng hồ sơ phân tích sắc ký lớp mỏng (TLC) và sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS) để tìm ra dấu vân tay hóa học đặc trưng cho từng loài [6].

Để tăng cường độ an toàn tuyệt đối, một nghiên cứu khác vào năm 2020 đã ứng dụng kỹ thuật mã vạch DNA (DNA barcoding) để giám định các loài thuộc họ Apocynaceae vốn giàu cây thuốc có độc [2]. Nghiên cứu đã thực hiện khuếch đại các vùng ITS2 và psbA-trnH trên 122 mẫu thực vật của 31 loài thuộc 19 chi trong họ Apocynaceae [2]. Kết quả chỉ ra rằng sự phân kỳ di truyền giữa các loài lớn hơn biến dị nội bộ loài [2]. Phương pháp BLAST1 cho thấy mã vạch ITS2 đạt hiệu quả nhận diện 97% ở cấp độ loài và 100% ở cấp độ chi, trong khi psbA-trnH đạt hiệu quả 95% ở cấp độ loài và 100% ở cấp độ chi [2]. Khi kết hợp cả hai mã vạch ITS2/psbA-trnH, tỷ lệ định danh chính xác đạt 98% ở cấp độ loài và 100% ở cấp độ chi [2].

Những dữ liệu trên cho thấy: Đến các nhà khoa học còn phải dùng kính hiển vi điện tử và công nghệ phân tích DNA để phân biệt các loài cây trong họ Apocynaceae, thì việc người dân chỉ nhìn lá "tròn như đồng tiền" hay "thuôn như hạt dưa" rồi hái làm thuốc là vô cùng nguy hiểm.

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Không thể phủ nhận rằng họ Apocynaceae chứa đựng kho tàng hoạt chất y học to lớn. Ngoài chi Dischidia, nhiều loài khác trong họ như Holarrhena antidysenterica (hay còn gọi là kurchi, kutaj) đã được y học cổ truyền và hiện đại nghiên cứu sâu rộng [1], [7]. Vỏ thân, lá và hạt của loài này đã được chứng minh chứa nhiều hoạt chất thực vật có đặc tính kháng khuẩn, trị tiêu chảy, hạ đường huyết trên chuột tiểu đường do streptozotocin gây ra, cùng các tác dụng chống sỏi niệu và kháng viêm [7]. Các loài khác như Rauvolfia serpentina, Carissa carandas, Tabernaemontana divaricata hay Ichnocarpus frutescens cũng đã được phân lập hoạt chất và tiêu chuẩn hóa [1], [8].

Tuy nhiên, người đọc cần nhìn nhận rõ ràng về ranh giới khoa học:

  • Chưa có nghiên cứu lâm sàng trên người: Các tác dụng giảm đau, chống viêm hay làm tan huyết khối của dịch chiết Dischidia bengalensis mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên động vật gặm nhấm, trong ống nghiệm mô phỏng cục máu đông và mô hình tính toán giả lập trên máy tính [4], [5]. Hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người đối với loài cây này [4], [5].
  • Không áp dụng đồng nhất cho mọi loài: Chi Dischidia có khoảng 80 loài khác nhau [3]. Tác dụng dược lý ghi nhận trên loài Dischidia bengalensis không thể tự ý suy diễn hoặc áp dụng cho các loài dây leo khác trong chi như dây hạt dưa hay dây đồng tiền trồng làm cảnh ở vườn nhà [4], [5], [3].
  • Nguy cơ độc tính tiềm ẩn: Do họ Apocynaceae có những loài mang độc tố mạnh, việc tự ý dùng lá tươi không rõ danh pháp khoa học tiềm ẩn rủi ro trúng độc thực vật rất cao [1], [2].

Những hiểu lầm thường gặp của người tiêu dùng

Nhiều người thường mặc định rằng cứ thảo mộc mọc tự nhiên hay cây cảnh trồng trong nhà thì lành tính, không bổ ngang cũng bổ dọc. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến. Một số loài cây cảnh họ Apocynaceae được gây giống chỉ nhằm mục đích trang trí và có thể mang độc tính tự nhiên nhằm tự vệ chống lại sâu bọ trong tự nhiên [1].

Một hiểu lầm khác là gom chung tất cả các loại dây leo lá tròn mọng nước thành "cây thuốc đồng tiền". Cần nhấn mạnh rằng cùng một tên gọi dân gian có thể chỉ nhiều loài thực vật hoàn toàn khác nhau. Việc nhầm lẫn giữa cây làm thuốc đã qua tinh chế với cây cảnh chứa độc là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các vụ cấp cứu ngộ độc thảo mộc [6], [2]. Thêm vào đó, việc nghĩ rằng uống nước lá đun sắc có thể thay thế thuốc làm tan huyết khối hay thuốc giảm đau theo đơn là suy diễn thiếu căn cứ, gây nguy hiểm trực tiếp đến tính mạng người bệnh [4], [5].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học an toàn nào về việc sử dụng dịch chiết dây đồng tiền hay chi Dischidia trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi hoặc người mắc các bệnh nền mạn tính [4], [5]. Dữ liệu khoa học hiện có chỉ mới được khảo sát trên động vật thí nghiệm và mô hình ống nghiệm [4], [5].

Do đó, những nhóm đối tượng sau tuyệt đối không thử nghiệm sử dụng:

  • Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Nguy cơ từ các alkaloid hoặc hợp chất chưa rõ kiểm soát có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến thai nhi và trẻ sơ sinh [1].
  • Bệnh nhân tim mạch, đang dùng thuốc chống đông máu: Mặc dù dịch chiết loài Dischidia bengalensis cho thấy tiềm năng làm tan huyết khối trong ống nghiệm [4], [5], việc tự ý sử dụng có thể gây tương tác bất lợi với các loại thuốc tim mạch đang điều trị.
  • Người có bệnh lý gan, thận: Chức năng chuyển hóa suy giảm khiến cơ thể dễ bị ngộ độc nếu tiếp xúc với các hợp chất độc tính chưa được loại bỏ trong cây thô [1].
  • Trẻ em: Trẻ nhỏ có thể vô tình ngắt lá cây cảnh trong nhà bỏ vào miệng. Gia đình cần để các chậu cây dây leo ngoài tầm với của trẻ.

Khuyến nghị áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu bạn đang sở hữu những chậu dây đồng tiền hay dây hạt dưa xanh mướt trong không gian sống, hãy trân trọng và sử dụng chúng đúng với mục đích phù hợp nhất:

  • Giữ đúng công năng làm cảnh: Hãy thưởng thức vẻ đẹp xanh tươi của chúng như những loài cây cảnh trang trí nội thất, lọc không khí và làm đẹp môi trường sống. Tuyệt đối không ngắt lá, cành hay rễ để đun nước uống, giã đắp vết thương hoặc làm trà thảo mộc.
  • Không tự ý làm thầy thuốc: Không có bất kỳ liều lượng hay cách chế biến dân gian nào (như phơi khô, sao vàng, ngâm rượu) của các loài cây cảnh này được cơ quan y tế công nhận để trị bệnh [4], [5]. Khi thiếu dữ liệu chuẩn hóa, mọi hành vi tự chế biến thảo dược tại nhà đều tiềm ẩn hiểm họa ngộ độc [6], [2].
  • Thăm khám y tế chính thống: Khi gặp các vấn đề sức khỏe như đau nhức xương khớp, sưng viêm hay các bệnh lý tuần hoàn máu, người bệnh cần đến bệnh viện chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị theo phác đồ chuẩn y khoa. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dược học trước khi muốn sử dụng bất kỳ loại thảo dược bổ trợ nào.

Tóm lại, thế giới thực vật họ La bố ma (Apocynaceae) vô cùng phong phú và ẩn chứa nhiều hoạt chất sinh học triển vọng cho y học tương lai [4], [1]. Dẫu vậy, ranh giới giữa cây thuốc và cây có độc trong họ này là rất mong manh nếu chỉ phân biệt bằng mắt thường [6], [2]. Người tiêu dùng cần giữ thái độ thận trọng, thưởng thức cây kiểng an toàn và không tự biến bản thân thành đối tượng thử nghiệm cho các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng.