Nhiều người bệnh tại Việt Nam thường có thói quen kết hợp các bài thuốc từ thảo dược tự nhiên cùng với đơn thuốc tây y với hy vọng tăng hiệu quả trị liệu hoặc giảm bớt cảm giác nóng trong người. Trong đó, dây lửa ít gân là một loại cây quen thuộc trong dân gian, thỉnh thoảng được người dân tìm kiếm và sử dụng cùng các thuốc điều trị thông thường. Tuy nhiên, việc tự ý phối hợp này tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây ảnh hưởng tới quá trình hấp thu và đào thải thuốc tây mà người dùng hiếm khi ngờ tới.
Trả lời thẳng thắn cho mối lo này: Hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu lâm sàng trực tiếp trên dược liệu dây lửa ít gân khi dùng chung với thuốc tân dược, nhưng nguy cơ tương tác dược động học qua gan là hoàn toàn có cơ sở khoa học. Khi các hợp chất từ thực vật tác động lên các enzyme chuyển hóa ở gan, chúng có thể làm tăng độc tính hoặc làm mất tác dụng của các thuốc dùng cùng, đặc biệt là các nhóm thuốc điều trị mạn tính như thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc chống viêm.
Cơ chế chuyển hóa gan và nguy cơ tương tác dược động học
Khi chúng ta uống một viên thuốc tây hoặc một chén nước sắc thảo mộc, các hoạt chất đều phải đi qua hệ thống tiêu hóa và tiến vào gan để xử lý. Gan đóng vai trò như một trạm kiểm soát trung tâm, sử dụng hệ thống enzyme cytochrome P450 (CYP) để phân giải, biến đổi và giúp cơ thể đào thải thuốc ra ngoài một cách an toàn.
Nhiều loại thảo mộc có chứa các hợp chất thực vật phức tạp có khả năng ức chế hoặc kích thích các enzyme thuộc hệ thống cytochrome P450 [1]. Khi một enzyme chuyển hóa bị ức chế, thuốc tây không được chuyển hóa kịp thời, dẫn tới việc nồng độ thuốc trong huyết tương và các mô tăng vọt ngoài dự tính [2]. Ngược lại, nếu thảo mộc kích hoạt enzyme hoạt động quá mạnh, thuốc sẽ bị đào thải quá nhanh trước khi kịp phát huy tác dụng chữa bệnh [2].
Bên cạnh hệ thống enzyme gan, các protein vận chuyển thuốc như P-glycoprotein cũng tham gia tích cực vào việc kiểm soát nồng độ dược chất trong cơ thể [3]. Sự can thiệp của các thành phần thảo dược lên P-glycoprotein và hệ thống enzyme gan có thể làm thay đổi các thông số dược động học, làm thay đổi nồng độ thuốc trong huyết tương, mô, nước tiểu và dịch mật [2]. Sự biến động này có thể khiến phác đồ điều trị của bác sĩ trở nên không phù hợp, dẫn đến nguy cơ xuất hiện các tác dụng phụ nghiêm trọng [2].
Tương tác lý thuyết với thuốc chống viêm và thuốc hạ áp
Trong thực hành lâm sàng, nhiều người lớn tuổi thường xuyên phải dùng thuốc chống viêm giảm đau hoặc thuốc hạ huyết áp để kiểm soát các triệu chứng mạn tính. Mối lo ngại đặt ra là liệu việc dùng thêm các loại nước sắc từ cây cỏ như dây lửa ít gân có gây trở ngại cho hoạt động của các nhóm thuốc này hay không.
Tại chuyên khoa thận học, các chuyên gia đã thảo luận về nguy cơ tương tác dược động học tiềm ẩn giữa thảo dược với các thuốc hạ áp, thuốc điều trị tiểu đường hoặc thuốc chống đông máu, dù các ca tương tác thực tế này chưa được báo cáo đầy đủ trên lâm sàng [4]. Khi chuyển hóa của thuốc hạ áp bị ảnh hưởng, người bệnh có thể đối mặt với nguy cơ tụt huyết áp quá mức do nồng độ thuốc tăng cao, hoặc huyết áp dao động thất thường do thuốc bị đào thải nhanh [4].
Đối với các thuốc chống viêm không steroid (NSAID), các hoạt chất này cũng phụ thuộc vào quá trình chuyển hóa tại gan. Nếu thảo dược vô tình làm chậm quá trình thanh thải của các hoạt chất này, nồng độ thuốc lưu hành kéo dài trong máu sẽ làm tăng gánh nặng cho dạ dày, gan và thận. Tương tác bất lợi giữa thảo dược và thuốc thường ít được ghi nhận do người bệnh không chủ động thông báo cho bác sĩ điều trị về việc mình đang dùng thêm các sản phẩm từ cây cỏ [4].
Bằng chứng khoa học về tương tác thảo dược và thuốc tây
Để hiểu rõ hơn về mức độ ảnh hưởng của thảo mộc tới tân dược, các nhà khoa học trên thế giới đã thực hiện nhiều công trình rà soát quy mô lớn. Một tổng quan công bố năm 2002 chỉ ra rằng thảo dược có thể gây tương tác mạnh nhất đã được biết đến là cỏ Saint John, một chất gây cảm ứng enzyme CYP3A3/4 chịu trách nhiệm thanh thải nhiều loại thuốc quan trọng [1]. Thực phẩm như bưởi chùm, cùng các thói quen sinh hoạt như hút thuốc lá hoặc uống rượu bia cũng có thể làm biến đổi quá trình chuyển hóa thuốc thông qua hệ thống cytochrome P450 [1].
Một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2010 đã tìm kiếm dữ liệu trên hai cơ sở dữ liệu lớn là Pubmed và EMBASE từ khi thành lập tới tháng 3 năm 2009 về các loại thảo dược phương Tây hoặc chiết xuất thảo mộc toàn phần trên người [5]. Kết quả từ nghiên cứu năm 2010 này cho thấy kiến thức lâm sàng về tương tác giữa thuốc và thảo dược còn rất hạn chế, đòi hỏi phải tiến hành thêm nhiều nghiên cứu để ghi nhận đầy đủ [5]. Dù các dữ liệu tiền lâm sàng thường khó khái quát hóa chính xác sang tình huống thực tế ở người, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết phải thận trọng, nhất là với các loại thuốc có khoảng điều trị hẹp [5].
Đến năm 2021, một tổng quan khoa học sâu rộng đã đánh giá ảnh hưởng của 189 loại thảo mộc và thực phẩm cùng 72 chất bổ sung đối với các enzyme CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2 và CYP2C8 [6]. Công trình này đã sàng lọc 140 thử nghiệm lâm sàng từ 3.125 nghiên cứu, cùng 236 nghiên cứu ống nghiệm, mô hình động vật hoặc báo cáo ca từ 3.374 tài liệu ban đầu [6]. Kết quả chỉ ra có 18 thử nghiệm báo cáo tương tác trực tiếp giữa 9 loại thảo dược, thực phẩm hoặc chất bổ sung với 8 loại thuốc chống ung thư [6]. Tổng quan năm 2021 cũng xác định được 21 loại thảo dược, thực phẩm và chất bổ sung có tương tác với CYP3A4, một con đường chuyển hóa chính của nhiều loại thuốc tân dược [6].
Đánh giá chi tiết từ các nghiên cứu chuyên sâu khác
Sự lo ngại về tương tác thuốc không chỉ giới hạn ở nhóm bệnh nhân ung thư hay bệnh thận, mà còn ảnh hưởng đến nhiều chuyên khoa khác. Một công bố năm 2017 lưu ý rằng tỷ lệ dân số sử dụng thảo dược và các chế phẩm thảo mộc đang ngày càng gia tăng và lan rộng [7]. Nhiều thành phần thảo dược tác động lên cùng đích tác dụng với thuốc hướng thần, đòi hỏi các bác sĩ phải nắm rõ khả năng tương tác để đưa ra phán đoán lâm sàng chính xác [7]. Tài liệu năm 2017 này tập trung vào các đặc tính ức chế enzyme monoamine oxidase và cytochrome P450 của thảo dược, đồng thời nhận định thông tin tin cậy trong lĩnh vực này vẫn còn rất phân mảnh [7].
Vào năm 2007, một nghiên cứu đã lập danh mục các loại thuốc quan trọng trên lâm sàng có ghi nhận tương tác với các thảo dược thông dụng [3]. Danh mục thuốc này bao gồm warfarin, midazolam, digoxin, amitriptyline, indinavir, cyclosporine, tacrolimus và irinotecan [3]. Điểm chung là hầu hết các thuốc này đều có khoảng điều trị rất hẹp và là cơ chất của hệ enzyme cytochrome P450 hoặc protein vận chuyển P-glycoprotein [3]. Các tác giả năm 2007 đề xuất rằng các thử nghiệm tương tác giữa thảo dược và thuốc cần được đưa vào quy trình phát triển tân dược [3].
Bên cạnh đó, việc đánh giá tương tác đòi hỏi phải xem xét thận trọng từng loài cây cụ thể chứ không thể quy chụp mọi thảo dược đều gây nguy hiểm. Một đánh giá phản biện công bố năm 2008 về chi cúc dại Echinacea (gồm Echinacea angustifolia, E. pallida và E. purpurea) chỉ tìm thấy 8 tài liệu chứa dữ liệu gốc về tương tác thuốc [8]. Nghiên cứu năm 2008 này phát hiện các chế phẩm từ E. purpurea có nguy cơ thấp tạo ra tương tác qua CYP1A2 và CYP3A4, đồng thời không có báo cáo nào có thể xác minh về tương tác thuốc trên thực tế [8]. Với hơn 10 triệu liều tiêu thụ mỗi năm nhưng ghi nhận dưới 100 biến cố bất lợi, nguy cơ tương tác ước tính của loài cây này chỉ khoảng 1 trên 100.000 trường hợp khi dùng ngắn hạn [8].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2016 tại Trung Quốc đã tổng hợp các phương pháp thực nghiệm để đánh giá tương tác qua enzyme giữa thảo dược và thuốc, bao gồm thí nghiệm trên microsome, nuôi cấy tế bào, mô hình động vật và thử nghiệm lâm sàng [2]. Tác giả năm 2016 phân loại đối tượng đánh giá thành các hoạt chất đơn lẻ, dịch chiết thô và các bài thuốc thảo dược phối hợp [2]. Việc dùng kết hợp thảo dược với thuốc có thể làm biến đổi tác dụng dược lý của nhiều thuốc, đòi hỏi các nhà khoa học phải cân nhắc kỹ tính chất của cả thảo dược lẫn thuốc khi chọn phương pháp nghiên cứu [2].
Bằng chứng hiện có và khoảng trống dữ liệu về dây lửa ít gân
Khi đối chiếu các nguyên lý khoa học nêu trên vào trường hợp của dây lửa ít gân, điều cần khẳng định rõ ràng là chưa có nghiên cứu trên nhóm người dùng loại cây này. Toàn bộ các công bố khoa học hiện tại chỉ tập trung vào một số loài thảo dược phương Tây phổ biến hoặc các chất chiết xuất chuẩn hóa, chứ chưa có dữ liệu thử nghiệm cụ thể trên cây dây lửa ít gân.
Do thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng và kiểm tra dược động học, chúng ta chưa thể biết chính xác dây lửa ít gân chứa những hoạt chất nào có khả năng ức chế hoặc cảm ứng hệ enzyme CYP3A4, CYP1A2 hay P-glycoprotein. Sự thiếu hụt dữ liệu không đồng nghĩa với việc thảo dược này an toàn tuyệt đối khi uống cùng thuốc tây. Ngược lại, điều này tạo ra một vùng trống thông tin nguy hiểm, bởi bệnh nhân có thể gặp các phản ứng bất lợi mà không rõ nguyên nhân.
Ngoài ra, các dữ liệu từ nghiên cứu ống nghiệm hoặc tế bào không thể phản ánh trọn vẹn những gì xảy ra trong cơ thể người [5]. Việc chiết xuất thảo mộc thô bằng phương pháp nấu sắc thủ công tại gia đình có thể tạo ra nồng độ hoạt chất không đồng nhất, khiến mức độ tác động lên gan càng trở nên khó lường [2]. Người tiêu dùng không nên dựa vào các lời truyền miệng để tự ý kết hợp dây lửa ít gân với bất kỳ phác đồ điều trị tân dược nào.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược
Một hiểu lầm vô cùng phổ biến là quan niệm "thảo dược có nguồn gốc tự nhiên nên hoàn toàn lành tính và không có tác dụng phụ". Thực tế khoa học chứng minh rằng bất kỳ hoạt chất tự nhiên nào có tác dụng sinh học đều có thể gây biến đổi chuyển hóa tại gan [1]. Sự an toàn của cây thuốc phụ thuộc rất lớn vào liều lượng, loài cây, bộ phận dùng và tương tác với các chất khác đi kèm [8].
Một ngộ nhận khác là suy nghĩ "uống thảo dược cách xa giờ uống thuốc tây từ 1 đến 2 tiếng là sẽ tránh được tương tác". Điều này có thể đúng với các tương tác vật lý đơn thuần trong đường ruột, nhưng hoàn toàn sai lầm với tương tác dược động học qua gan. Khi các hợp chất thực vật đã làm ức chế hoặc cảm ứng hệ enzyme CYP450, sự thay đổi hoạt tính của enzyme này có thể kéo dài hàng ngày hoặc thậm chí hàng tuần [2]. Do đó, việc giãn cách vài giờ uống thuốc không thể ngăn chặn được cơ chế tương tác enzyme ở cấp độ tế bào gan.
Nhiều người cũng tin rằng nếu bài thuốc thảo dược giúp cải thiện sức khỏe thì có thể tự ý giảm liều thuốc hạ áp hoặc thuốc chống viêm theo đơn. Việc tự ý điều chỉnh này rất nguy hiểm, có thể dẫn đến việc huyết áp tăng vọt mất kiểm soát hoặc các đợt bùng phát viêm nặng nề. Mọi sự thay đổi về hiệu quả điều trị khi dùng thêm thảo mộc cần được kiểm tra bằng các xét nghiệm y khoa chứ không thể dựa vào cảm tính.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Nhóm người đầu tiên cần cảnh giác cao độ là những bệnh nhân mắc bệnh lý về thận hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều hòa miễn dịch, thuốc hạ áp hay thuốc chống đông máu [4]. Ở bệnh nhân ghép tạng, sự thay đổi hoạt tính enzyme CYP3A4 và protein vận chuyển do các chất chiết xuất thực vật có thể dẫn đến tình trạng thiếu liều hoặc ngộ độc thuốc ức chế miễn dịch nhóm ức chế calcineurin [4]. Các bệnh nhân đang dùng thuốc hạ áp cũng đối mặt với nguy cơ biến động huyết áp nguy hiểm nếu dùng kèm thảo dược chưa rõ đặc tính chuyển hóa [4].
Nhóm đối tượng tiếp theo là các bệnh nhân đang điều trị ung thư bằng hóa trị liệu. Dù các tương tác thực tế giữa thảo dược và thuốc chống ung thư trên lâm sàng còn mang tính lý thuyết, người bệnh đang hóa trị được khuyến cáo nên tìm kiếm các giải pháp khác để giải quyết vấn đề sức khỏe thay vì dùng các loại thảo dược có nguy cơ tương tác [1]. Các bệnh nhân đang điều trị bằng các loại thuốc có khoảng điều trị hẹp như warfarin, digoxin, thuốc chống loạn nhịp hay thuốc hướng thần cũng cần tránh hoàn toàn việc tự ý dùng thêm thảo dược chưa rõ nguồn gốc [7], [3].
Người cao tuổi có chức năng gan thận suy giảm sinh lý, phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú là những nhóm đối tượng vô cùng nhạy cảm. Hiện tại chưa có nghiên cứu an toàn nào của dây lửa ít gân trên các nhóm đối tượng này. Do đó, việc tự ý sắc nước uống thảo dược kết hợp thuốc tây có thể đe dọa trực tiếp tới sức khỏe của cả mẹ và thai nhi hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng suy giảm chức năng nội tạng ở người già.
Lời khuyên áp dụng thực tế để đảm bảo an toàn
Để bảo vệ sức khỏe của bản thân và người thân trong gia đình, nguyên tắc quan trọng nhất là luôn thông báo đầy đủ cho bác sĩ điều trị về tất cả các loại cây cỏ, thảo dược hoặc thực phẩm chức năng mà bạn đang có ý định dùng [4]. Bác sĩ cần biết rõ danh sách này để đánh giá nguy cơ tương tác tiềm ẩn với các thuốc hạ áp hay thuốc chống viêm mà bạn đang được kê đơn [4].
Nếu bạn vẫn mong muốn sử dụng thảo dược hỗ trợ, chỉ nên dùng với lượng vừa phải sau khi đã nhận được sự đồng thuận từ bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế có chuyên môn. Tuyệt đối không tự ý tăng liều, không tự ý hái cây không rõ nguồn gốc và không dùng liên tục kéo dài mà thiếu sự giám sát y khoa định kỳ. Trong quá trình điều trị, hãy duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, uống đủ nước và hạn chế rượu bia cũng như thuốc lá nhằm giảm bớt gánh nặng chuyển hóa cho hệ thống enzyme gan [1].
Khi bắt đầu sử dụng một loại nước uống thảo mộc mới, người bệnh cần chú ý theo dõi sát sao các biểu hiện của cơ thể. Nếu nhận thấy các dấu hiệu bất thường như chóng mặt, choáng váng do tụt huyết áp, đau vùng thượng vị, bầm tím dưới da hoặc mệt mỏi quá mức, cần ngừng ngay thảo dược và đến cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra chức năng gan thận và nồng độ thuốc trong máu.
Tóm lại, việc phối hợp thảo dược dân gian như dây lửa ít gân với các thuốc tây y như thuốc hạ áp hay thuốc chống viêm luôn tiềm ẩn nguy cơ tương tác dược động học phức tạp thông qua hệ thống enzyme gan [4], [2]. Do bằng chứng khoa học trực tiếp trên loại cây này còn thiếu vắng, người bệnh cần hết sức thận trọng và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng. Một thái độ điều trị thận trọng, kết hợp giữa y học hiện đại và kiến thức khoa học đã được kiểm chứng, chính là chiếc chìa khóa tốt nhất để bảo vệ sức khỏe lâu dài.
