Nhiều người có thói quen tìm đến các loại thảo dược tự nhiên để cải thiện trí nhớ, giảm căng thẳng hoặc hỗ trợ giấc ngủ mà không lường trước nguy cơ tương tác thuốc. Dây săng máu (tên khoa học là Celastrus paniculatus) là một vị thuốc cổ truyền thường được đồn thổi với khả năng bổ não, an thần. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp dược liệu này cùng các loại thuốc an thần, thuốc ngủ hay thuốc chống trầm cảm có an toàn như lời đồn?

Dữ liệu khoa học thực nghiệm chỉ ra rằng các chiết xuất từ hạt dây săng máu có khả năng tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương và các chất dẫn truyền thần kinh. Do đó, việc dùng chung thảo dược này với các loại thuốc ức chế thần kinh trung ương như thuốc an thần hoặc thuốc chống trầm cảm nhóm SSRI tiềm ẩn nguy cơ gây tương tác bất lợi, làm thay đổi nồng độ chất dẫn truyền thần kinh hoặc tăng quá mức các phản ứng thần kinh.

Dây săng máu và mối lo ngại tương tác thuốc thần kinh

Dây săng máu (còn gọi là Jyotismati hay Celastrus paniculatus) là một loại cây bụi leo thường xanh thuộc họ Celastraceae, vốn có lịch sử sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền Ấn Độ như Ayurveda, Unani và Siddha [1]. Trong các hệ thống y học này, hạt và dầu hạt của cây thường được sử dụng nhằm hỗ trợ các rối loạn thần kinh như suy giảm nhận thức, liệt, động kinh, mất ngủ, cũng như các bệnh viêm khớp, phong hủi [1].

Dù có nguồn gốc tự nhiên, các bộ phận của cây chứa nhiều hoạt chất sinh học rất mạnh. Tổng quan nghiên cứu ghi nhận hạt và dầu của loài cây này chứa các hợp chất sesquiterpene beta-dihydroagarofuranoid, alkaloid (như celastrine, celapanin, celapagin, paniculatin), triterpenoid (beta-amyrin, lupeol, pristimerin), sterol (beta-sitosterol, campesterol, stigmasterol, alpha-tocopherol), cùng nhiều axit béo và polyphenol [1], [2]. Khi đi vào cơ thể, các hợp chất này trực tiếp can thiệp vào nhiều quá trình sinh hóa tại não bộ.

Khi một người đang sử dụng các nhóm thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương—chẳng hạn như thuốc an thần, thuốc giải lo âu hoặc thuốc chống trầm cảm tái hấp thu chọn lọc serotonin (SSRI)—hệ thống dẫn truyền thần kinh đã và đang được điều chỉnh bởi thuốc. Việc đưa thêm các hoạt chất từ thảo dược có cùng cơ chế hoặc tác động đối kháng, cộng hưởng có thể khiến hệ thần kinh bị ức chế quá mức, gây buồn ngủ li bì, lú lẫn hoặc kích hoạt các phản ứng nghiêm trọng ngoài ý muốn.

Cơ chế tác động lên chất dẫn truyền thần kinh trong não

Để hiểu được mối nguy tương tác, cần nhìn vào cách thức các hoạt chất trong dây săng máu tác động lên mô não. Các nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy chiết xuất và dầu hạt của loài cây này có khả năng làm thay đổi đáng kể nồng độ của các monoamine—những chất dẫn truyền thần kinh giữ vai trò điều hòa tâm trạng, giấc ngủ và nhận thức [3].

Trong một thí nghiệm đo lường quá trình chuyển hóa amin sinh học, dầu hạt Celastrus paniculatus đã làm giảm đáng kể hàm lượng của norepinephrine (NE), dopamine (DA) và serotonin (5-HT) cũng như các chất chuyển hóa của chúng trong mô não chuột [3]. Dữ liệu này chứng minh dầu săng máu làm giảm sự quay vòng (turnover) của cả ba hệ monoamine trung ương [3]. Vì thuốc chống trầm cảm SSRI hoạt động dựa trên cơ chế điều hòa lượng serotonin tự do ở khe synapse, sự can thiệp của thảo dược vào quá trình quay vòng serotonin là một dấu hiệu cảnh báo lớn về nguy cơ tương tác thuốc.

Bên cạnh serotonin, thảo dược này còn tác động mạnh lên hệ cholinergic thông qua việc ức chế enzyme acetylcholinesterase (AChE)—loại enzyme chịu trách nhiệm phân hủy acetylcholine trong não [4], [2]. Acetylcholine là chất dẫn truyền thần kinh tham gia vào quá trình tỉnh táo, co cơ và ghi nhớ. Việc can thiệp đồng thời vào cả hệ thống acetylcholine và các monoamine giải thích tại sao dược liệu này vừa có thể tác động đến nhận thức, vừa ảnh hưởng đến tâm trạng và trương lực cơ thể [5], [4].

Các bằng chứng nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì?

Cho đến nay, các dữ liệu khoa học về tác dụng của dây săng máu đối với hệ thần kinh hầu hết được thực hiện trên động vật thí nghiệm gặm nhấm hoặc mô cô lập, chưa có nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn ở người.

Một nghiên cứu thực hiện năm 2007 đã đánh giá tiềm năng giải lo âu của dầu hạt săng máu trên mô hình hành vi của chuột cống trắng [6]. Thử nghiệm dùng hai mức liều 1 g/kg và 1,5 g/kg cho thấy dầu săng máu thể hiện hoạt tính giải lo âu rõ rệt mà không gây ra hiện tượng dung nạp [6]. Đáng chú ý, tính chất không gây an thần đơn thuần và khả năng đảo ngược hành vi do buspirone (một loại thuốc điều trị lo âu tác động lên thụ thể serotonin) gây ra trong thử nghiệm trường mở gợi ý cơ chế giải lo âu có liên quan mật thiết đến hệ thống serotonergic [6]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới chỉ tiến hành trên chuột, chưa thử nghiệm trên người dùng thuốc an thần thực tế.

Trước đó, vào năm 1995, một nghiên cứu trên chuột cống trắng albino nhằm đánh giá khả năng ghi nhớ qua nhiệm vụ tránh né thụ động hai ngăn đã ghi nhận nhóm dùng dầu Celastrus cải thiện rõ khả năng lưu giữ ký ức so với nhóm đối chứng dùng nước muối [3]. Nghiên cứu phát hiện hàm lượng các chất dẫn truyền thần kinh NE, DA, 5-HT và các chất chuyển hóa của chúng trong não chuột giảm đi rõ rệt, đồng thời lượng chất chuyển hóa trong nước tiểu cũng giảm (ngoại trừ tổng lượng 3-methoxy-4-hydroxyphenyl glycol) [3]. Điều này củng cố bằng chứng rằng dược liệu làm thay đổi chuyển hóa amin trong não bộ động vật [3].

Về mặt hỗ trợ nhận thức và ức chế enzyme, một nghiên cứu năm 2010 đã thử nghiệm chiết xuất nước từ hạt săng máu trên mô hình gây quên bằng sodium nitrite ở động vật gặm nhấm [4]. Chiết xuất nước được cho uống với liều 350 mg/kg và 1050 mg/kg ở chuột cống, 500 mg/kg và 1500 mg/kg ở chuột nhắt, so sánh với thuốc chuẩn piracetam (100 mg/kg đường uống) [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất giúp cải thiện đáng kể quá trình ghi nhớ thông qua việc giảm hoạt tính của enzyme acetylcholinesterase trong não chuột, chứng minh hoạt tính cholinergic phụ thuộc liều [4].

Tương tự, nghiên cứu năm 2015 trên chuột nhắt bị gây mất trí nhớ bằng scopolamine (liều 3 mg/kg tiêm phúc mạc) đã sử dụng dầu hạt Celastrus paniculatus trộn cùng bơ ghee nguyên chất với liều 200 mg/kg/ngày đường uống [7]. Nhóm chuột uống dầu hạt thể hiện khả năng cải thiện trí nhớ không gian và cảm xúc sợ hãi đáng kể so với nhóm scopolamine, hiệu quả tương đương với việc dùng piracetam đơn thuần [7].

Một thử nghiệm khác năm 2002 trên chuột Wistar đực (nặng 200-250 g) đã so sánh các loại chiết xuất nước, methanol, chloroform và petroleum ether từ hạt dây săng máu [8]. Chỉ duy nhất chiết xuất nước ở liều 200 mg/kg thể trọng trong 14 ngày cho thấy sự cải thiện học tập và trí nhớ qua các bài kiểm tra shuttle-box và step-through [8]. Khi thử nghiệm tiếp các liều 100, 200 và 300 mg/kg, các mức liều 200 và 300 mg/kg làm giảm đáng kể malondialdehyde (chất chỉ thị tổn thương oxy hóa) trong não, đồng thời làm tăng nồng độ glutathione và catalase [8].

Nghiên cứu tổng quan năm 2020 cũng tổng hợp lại các phát hiện tiền lâm sàng: dầu hạt săng máu dùng trong 14 ngày trên chuột Wistar ở liều 400 mg/kg làm giảm hoạt tính AChE tại vùng dưới đồi, vỏ não trước và hồi hải mã; liều 850 mg/kg trong 15 ngày giúp tăng lưu giữ trí nhớ; và các mức liều 50, 200, 400 mg/kg đường uống trong 14 ngày giúp đảo ngược suy giảm trí nhớ do scopolamine gây ra [2]. Chiết xuất methanol cũng được ghi nhận có hoạt tính cải thiện trí nhớ ở chuột tại các liều 100, 200 và 400 mg/kg [2].

Không chỉ tác động trên thần kinh trung ương, chiết xuất hạt săng máu còn ảnh hưởng trực tiếp đến cơ trơn. Nghiên cứu năm 2009 cho thấy chiết xuất methanol từ hạt (CPE, nồng độ 0,0001 - 10 microg/mL) có tác dụng giãn cơ hồi tràng cô lập ở cả chuột cống và mô người [5]. Nồng độ ức chế bán tối đa IC50 trên cơ hồi tràng người là 0,26 ± 0,02 microg/mL (hiệu quả tối đa Emax đạt 99,1 ± 0,46%), và trên chuột là 0,24 ± 0,02 microg/mL (Emax đạt 99,0 ± 0,60%) [5]. Tác dụng làm giãn cơ này hoạt động độc lập với tetrodotoxin, phụ thuộc vào kênh canxi loại L (L-type Ca2+) và bị giảm bởi thuốc nifedipine [5]. Điều này cho thấy dược liệu có tác động dược lý thực sự trên mô người chứ không chỉ là giả dược.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược an thần

Nhiều người thường tin rằng cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, có thể tùy ý sắc uống chung với các đơn thuốc Tây để "tăng cường tác dụng" hoặc "giảm tác dụng phụ của thuốc hóa dược". Đây là một hiểu lầm hết sức nguy hại. Thảo dược thực chất chứa hỗn hợp hàng chục hợp chất hóa học tự nhiên có hoạt tính sinh học [1], [2].

Một hiểu lầm khác là cho rằng nếu thảo dược có tác dụng giảm lo âu hay giúp dễ ngủ thì việc uống cùng thuốc ngủ sẽ giúp ngủ sâu hơn. Trên thực tế, khi kết hợp hai chất cùng tác động lên hệ thần kinh trung ương, hiệu ứng cộng dồn có thể xảy ra. Sự ức chế thần kinh quá mức có thể khiến người bệnh rơi vào trạng thái ngủ lịm, suy giảm phản xạ, tụt huyết áp hoặc rối loạn hô hấp trong khi ngủ.

Ngoài ra, vì các nghiên cứu cho thấy chiết xuất dây săng máu có khả năng tương tác với hệ thống serotonin và làm giảm sự luân chuyển chất này [6], [3], việc tự ý phối hợp với thuốc chống trầm cảm nhóm SSRI (nhóm thuốc ngăn tái hấp thu serotonin) có thể gây mất cân bằng serotonin nghiêm trọng. Rối loạn điều hòa thụ thể serotonin có thể dẫn đến các phản ứng kích ứng thần kinh hoặc hội chứng bất lợi nguy hiểm.

Ai nên thận trọng và cần tránh tự ý sử dụng?

Dựa trên các cơ chế dược lý đã ghi nhận, một số nhóm đối tượng bắt buộc phải thận trọng hoặc tránh tự ý sử dụng các chế phẩm từ dây săng máu:

  • Người đang điều trị bằng thuốc tâm thần: Bất kỳ ai đang uống thuốc ngủ, thuốc giải lo âu (như benzodiazepin, buspirone), thuốc chống trầm cảm (nhóm SSRI, SNRI hay MAOi) tuyệt đối không được tự ý dùng thêm săng máu [6], [3].
  • Người bệnh tim mạch hoặc đang dùng thuốc chẹn kênh canxi: Nghiên cứu đã chứng minh chiết xuất săng máu có tác dụng ức chế phụ thuộc vào kênh canxi loại L và bị thay đổi tác dụng khi có mặt nifedipine [5]. Dùng chung có thể gây ảnh hưởng đến trương lực cơ trơn mạch máu và huyết áp.
  • Người chuẩn bị phẫu thuật: Các tương tác lên hệ thần kinh trung ương và khả năng giãn cơ có thể làm thay đổi đáp ứng của cơ thể đối với thuốc gây mê hoặc thuốc tiền mê.
  • Phụ nữ có thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn đầy đủ trên các nhóm đối tượng đặc thù này; hầu hết các dữ liệu hiện có mới chỉ dừng lại trên động vật gặm nhấm hoặc mô tế bào cô lập trong phòng thí nghiệm [5], [6], [4], [3], [7], [8], [2]. Do đó, các nhóm này không nên sử dụng khi chưa có chỉ định y khoa.

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn

Nếu bạn hoặc người thân đang quan tâm đến dây săng máu như một phương pháp hỗ trợ bổ não hoặc cải thiện sức khỏe, hãy tuân thủ các nguyên tắc thận trọng sau:

Trước hết, luôn kiểm tra lại toàn bộ danh mục thuốc bạn đang uống mỗi ngày. Nếu bạn đang sử dụng bất kỳ loại thuốc nào tác động lên não bộ—kể cả thuốc chống dị ứng gây buồn ngủ hay thuốc giảm đau tác động trung ương—hãy tham vấn ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc dược sĩ trước khi muốn dùng thêm bất kỳ loại trà, cao hay dầu thảo dược nào.

Các dữ liệu nghiên cứu về liều lượng (như mức 100-300 mg/kg ở chuột [8] hay 200 mg/kg [7]) chỉ là liều thực nghiệm trên động vật gặm nhấm, tuyệt đối không được tự ý quy đổi để uống theo. Trong đời sống thường nhật, việc duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng đủ chất, ngủ đúng giờ và tập thể dục thường xuyên là nền tảng an toàn nhất để duy trì trí nhớ và giảm bớt căng thẳng.

Dây săng máu là một dược liệu có tiềm năng dược lý học đáng chú ý với nhiều tác động lên nhận thức, hệ cholinergic và các monoamine trong não bộ [4], [3], [1]. Tuy nhiên, dược tính càng mạnh thì rủi ro tương tác thuốc càng cao. Việc kết hợp bừa bãi thảo dược này với các loại thuốc an thần, thuốc ngủ hay thuốc chống trầm cảm nhóm SSRI có thể gây ra những hậu quả khó lường cho hệ thần kinh. Hãy luôn là người tiêu dùng thông thái bằng cách hỏi ý kiến nhân viên y tế trước khi đưa bất kỳ dược liệu nào vào cơ thể.