Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để thanh nhiệt, bổ gan hoặc tăng sức đề kháng. Trong số đó, hai loại cây cùng họ là dây thần thông và dây cóc thường xuyên bị đánh đồng với nhau do hình thái thân leo tương tự. Sự nhầm lẫn này tiềm ẩn nguy cơ lớn đối với sức khỏe của người tiêu dùng [1].

Thực tế, dù cùng thuộc chi Tinospora, dây thần thông (Tinospora cordifolia) và dây cóc (Tinospora crispa) có hồ sơ an toàn và tác động lên gan rất khác nhau [1], [2]. Trong khi dây thần thông chủ yếu được ghi nhận về đặc tính bảo vệ gan nhưng vẫn có báo cáo gây tổn thương gan đặc ứng ở một số người, thì dây cóc lại chứa các hoạt chất có nguy cơ trực tiếp gây viêm gan tối cấp nếu dùng sai cách [1], [3].

Thực trạng nhầm lẫn phổ biến giữa hai loại cây

Dây thần thông và dây cóc đều là các loài dây leo thuộc họ Tiết dê (Menispermaceae) [4], [2]. Do hình dạng phiến lá có nhiều nét tương đồng, người thu hái và người tiêu dùng rất dễ nhầm lẫn giữa hai loại thảo dược này trên thực tế [1].

Một khảo sát hình ảnh trên cơ sở dữ liệu Google Images sử dụng ba từ khóa gồm "Guduchi", "Tinospora cordifolia" và "Tinospora crispa" cho thấy kết quả đáng báo động [1]. Hơn 35% website đã xác định sai danh tính hình ảnh giữa hai loại thảo dược này [1]. Điều đó dẫn đến tình trạng người dân mua phải dây cóc nhưng lại tin rằng mình đang sử dụng dây thần thông để bảo vệ gan [1].

Tại khu vực tiểu lục địa Ấn Độ, dây thần thông chính thống thường được gọi là Guduchi hoặc Giloy [2]. Tuy nhiên, thị trường buôn bán thảo dược tại đây cũng thường xuyên ghi nhận hiện tượng pha trộn hoặc thay thế bằng Tinospora sinensis và dây cóc (Tinospora crispa) [2].

Khác biệt hóa học và cơ chế gây độc cho gan

Dây cóc (Tinospora crispa) là thảo dược phân bố rộng rãi ở Đông Nam Á và vùng Đông Bắc Ấn Độ, thường được dùng trong y học dân gian để hỗ trợ kiểm soát đường huyết [4]. Cây chứa nhiều diterpene, triterpene, phytosteroid và alkaloid [4]. Nghiên cứu tế bào và động vật cho thấy dây cóc kích thích tiết insulin từ tế bào beta và tăng hấp thu glucose ở cơ phụ thuộc liều lượng và thời gian [4]. Dù vậy, dây cóc đã được báo cáo về nguy cơ gây độc gan [4].

Các phân tích chỉ ra rằng nguy cơ tổn thương gan từ dây cóc có liên quan mật thiết đến các hợp chất furano-diterpenoid nhóm cis-Clerodane [1]. Hoạt chất này được xem là yếu tố tiềm tàng thúc đẩy quá trình hoại tử tế bào gan ở người sử dụng [1].

Ngược lại, dây thần thông (Tinospora cordifolia) trong y học cổ truyền Ayurveda lại được dùng làm chất bảo vệ gan và trị vàng da [5]. Cây chứa polyphenol, glycoside và các alkaloid như berberine, palmatine, jatrorrhizine cùng acid sinapic [5]. Berberine giúp ức chế phản ứng viêm qua trung gian TNF-alpha và giảm stress do phản ứng oxy hóa nhờ ức chế iNOS, bên cạnh khả năng ức chế peroxy hóa lipid [5].

Tuy nhiên, dây thần thông không hoàn toàn vô hại [6], [3]. Dữ liệu lâm sàng ghi nhận tổn thương gan từ dây thần thông thường mang tính chất đặc ứng (idiosyncratic) hoặc kích hoạt phản ứng tự miễn, thay vì gây độc tế bào phụ thuộc liều tích lũy [3].

Bằng chứng khoa học về độc tính và ca bệnh thực tế

Các nghiên cứu lâm sàng đã ghi nhận nhiều trường hợp suy giảm chức năng gan cấp tính liên quan đến việc tiêu thụ hai loài cây này.

Một báo cáo tổng quan y văn năm 2019 đã ghi nhận hai trường hợp viêm gan tối cấp có liên quan đến việc dùng dây cóc (Tinospora crispa) kéo dài [1]. Các tác giả cảnh báo rằng việc không nhận diện chính xác hai loài thảo dược này có thể dẫn đến tổn thương gan nghiêm trọng, thậm chí tử vong [1].

Đối với dây cóc, một nghiên cứu trên mô hình chuột năm 2020 đã đánh giá chiết xuất methanol từ thân cây và các hợp chất borapetoside B, C, F tách chiết [7]. Chuột bình thường và chuột bị suy giảm miễn dịch do tiêm lipopolysaccharide (LPS liều 6 mg/kg) được cho uống chiết xuất với liều 1 g/kg thể trọng/ngày hoặc hỗn hợp borapetoside liều 500 mg/kg thể trọng/ngày trong 21 ngày [7]. Thử nghiệm độc tính cấp tính cũng dùng liều 500 mg/kg thể trọng borapetoside [7]. Kết quả cho thấy nồng độ men gan ALT bình thường và cấu trúc mô bệnh học gan không bị thay đổi, cho thấy không quan sát thấy độc tính gan rõ ràng trên mô hình chuột này trong điều kiện thí nghiệm cụ thể [7]. Điều này cho thấy tổn thương gan trên người có thể phụ thuộc vào cơ địa hoặc thời gian tiếp xúc dài ngày hơn [1], [7].

Đối với dây thần thông, năm 2021 từng có bài báo nêu trường hợp sáu bệnh nhân bị viêm gan giống tự miễn sau khi tự ý sử dụng thảo dược này trong đại dịch COVID-19 [2]. Nghi ngờ ban đầu cho rằng bệnh nhân có thể đã dùng nhầm dây cóc do đặc điểm hình thái tương tự [6], [2].

Để làm rõ nghi vấn, một nghiên cứu năm 2023 đã thu thập bốn mẫu cây tươi gồm thân, lá và hai chế phẩm thương mại mà các bệnh nhân đã sử dụng [6]. Các mẫu được giám định thực vật học, giải mã mã vạch DNA và sắc ký lớp mỏng hiệu năng cao (HPTLC) [6]. Dù hai mẫu chế phẩm thương mại không thể phân tích do lẫn phụ gia, cả bốn mẫu cây tươi đều được xác nhận chính xác là dây thần thông (Tinospora cordifolia) [6]. Điều này chứng minh bản thân dây thần thông cũng có thể liên quan đến tổn thương gan do thảo dược [6].

Một báo cáo ca bệnh năm 2023 tại Mỹ cũng ghi nhận trường hợp một phụ nữ 50 tuổi có tiền sử viêm tuyến giáp Hashimoto xuất hiện khó chịu vùng bụng và buồn nôn kéo dài hai tuần sau khi uống sản phẩm chứa dây thần thông [3]. Xét nghiệm máu cho thấy men gan tăng rất cao, trong khi các xét nghiệm virus, tự miễn và hình ảnh học đều bình thường [3]. Thang điểm RUCAM đạt 6 điểm, tương ứng với mức có khả năng cao bị tổn thương gan do thảo dược [3]. Sau khi ngừng sản phẩm và dùng ba ngày corticoid đường uống, men gan giảm hơn 50% sau hai tuần và trở về bình thường trong vòng ba tháng [3].

Về mặt bảo vệ gan, một nghiên cứu năm 2011 trên chuột Wistar albino bị tổn thương gan do carbon tetrachloride (CCl4) đã thử nghiệm các chiết xuất từ lá, thân, rễ dây thần thông ở liều 200 mg/kg thể trọng uống, so sánh với Silymarin chuẩn [8]. Chiết xuất ethanol thể hiện tác dụng bảo vệ gan mạnh nhất qua việc giảm đáng kể men gan ALT, AST, ALP và bilirubin toàn phần [8]. Tổng quan nghiên cứu cũng ghi nhận dây thần thông thể hiện ngưỡng an toàn trên mô hình thực nghiệm lên tới liều 2000 mg/kg [5].

Hiểu lầm thường gặp khi sử dụng

Nhiều người tin rằng thảo dược thiên nhiên hoàn toàn lành tính và uống càng nhiều càng tốt để thanh lọc cơ thể. Đây là quan niệm sai lầm, bởi cả hai loài thực vật này đều đã có báo cáo y khoa về khả năng làm tăng men gan hoặc gây viêm gan cấp tính [1], [6], [3].

Một hiểu lầm khác là cho rằng các loại dây leo có thân xù xì, vị đắng đều cùng một công dụng và có thể dùng thay thế lẫn nhau. Việc tự ý thu hái các loài thuộc chi Tinospora mà không có chuyên môn thực vật học dễ dẫn đến việc dùng nhầm dây cóc, loài mang độc tố diterpenoid nguy hại cho gan [1].

Ngoài ra, quan niệm cho rằng dây thần thông an toàn tuyệt đối với tất cả mọi người cũng không chính xác. Người có cơ địa nhạy cảm hoặc mang bệnh nền tự miễn vẫn có nguy cơ gặp phản ứng tổn thương gan đặc ứng khi dùng thảo dược này [3].

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Người tiêu dùng không nên tự ý sử dụng các chế phẩm từ dây cóc (Tinospora crispa) hoặc dây thần thông (Tinospora cordifolia) khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Những đối tượng cần đặc biệt lưu ý gồm:

  • Người có tiền sử bệnh lý gan, suy giảm chức năng gan hoặc viêm gan virus.
  • Người mắc các bệnh tự miễn như viêm tuyến giáp Hashimoto, lupus ban đỏ, do nguy cơ kích hoạt phản ứng miễn dịch gây hại mô gan [3].
  • Người đang sử dụng thuốc điều trị tiểu đường cần cẩn trọng với dây cóc vì thảo dược này kích thích tiết insulin, có thể gây biến động đường huyết [4].
  • Hiện chưa có dữ liệu đầy đủ về độ an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ đối với hai loại cây này, do đó các nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng.

Áp dụng thực tế an toàn

Người tiêu dùng tuyệt đối không tự ý tìm hái các loại cây leo hoang dã để đun sắc uống [1]. Nếu có nhu cầu sử dụng các sản phẩm hỗ trợ từ dây thần thông, cần chọn nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, có chứng nhận chất lượng từ cơ quan chức năng để tránh nguy cơ tạp nhiễm hoặc nhầm lẫn với dây cóc [1], [6].

Trước khi bắt đầu dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào chứa hai loại dược liệu trên, người dùng cần tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ hoặc chuyên gia y tế. Khi đang sử dụng nếu xuất hiện các biểu hiện bất thường như mệt mỏi kéo dài, buồn nôn, chán ăn, nước tiểu sẫm màu hoặc vàng mắt, cần dừng ngay thảo dược và đến cơ sở y tế để kiểm tra chức năng gan kịp thời [3].

Tóm lại, dây thần thông và dây cóc là hai loài thực vật riêng biệt với mức độ rủi ro đối với gan khác nhau rõ rệt. Dây cóc mang nguy cơ độc tính tế bào gan trực tiếp từ các hợp chất furano-diterpenoid, trong khi dây thần thông dù có tiềm năng bảo vệ gan nhưng vẫn có thể gây viêm gan tự miễn hoặc phản ứng đặc ứng ở người mẫn cảm. Việc phân biệt chính xác và tham vấn y khoa là điều kiện tiên quyết trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào.