Nhiều bệnh nhân mắc bệnh mạn tính thường tìm đến các bài thuốc dân gian lưu truyền như dây toàn với mong muốn hỗ trợ sức khỏe. Thói quen sử dụng song song cả thảo mộc lẫn thuốc tây đang diễn ra khá phổ biến trong đời sống hàng ngày. Tuy nhiên, ít ai lường trước được rằng sự kết hợp tùy tiện này có thể làm thay đổi cách thức cơ thể tiếp nhận và đào thải dược phẩm.

Liệu việc dùng dây toàn chung với thuốc tây chuyển hóa qua gan có thực sự an toàn? Câu trả lời ngắn gọn là tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe khó lường. Khi các hoạt chất tự nhiên tác động tiêu cực lên hệ enzym gan, nồng độ thuốc điều trị có thể bị giữ lại trong máu quá mức, dẫn đến tích tụ độc tính nghiêm trọng.

Cơ chế chuyển hóa qua gan hoạt động thế nào?

Gan là cơ quan chính đảm nhận nhiệm vụ xử lý và loại bỏ các chất lạ ra khỏi cơ thể, bao gồm cả tân dược lẫn thảo dược. Trong tế bào gan tồn tại một hệ thống gồm hơn 50 enzym Cytochrome P450 (gọi tắt là CYP) chịu trách nhiệm xúc tác các phản ứng chuyển hóa [1]. Dù đa dạng về số lượng, chỉ có sáu enzym chủ lực đảm đương chuyển hóa đến 90% lượng thuốc hiện hành [1]. Trong số đó, hai enzym giữ vai trò quan trọng nhất là CYP3A4 và CYP2D6 [1].

Quá trình chuyển hóa giúp phân rã thuốc thành các chất dễ đào thải qua thận hoặc mật. Tuy nhiên, các enzym này rất nhạy cảm và có thể bị ức chế hoặc kích thích bởi các chất đưa từ ngoài vào [1]. Khi một hoạt chất đóng vai trò là chất ức chế, enzym gan sẽ bị "khóa", làm giảm tốc độ thanh thải của các thuốc dùng kèm [1]. Hậu quả nhãn tiền là thuốc tồn lưu lâu bất thường, gia tăng nồng độ tự do và kích hoạt phản ứng độc hại ngoài ý muốn [1].

Nghiên cứu nói gì về tương tác giữa thuốc và thảo dược?

Sự ức chế enzym Cytochrome P450 là nguyên nhân phổ biến hàng đầu gây ra các tương tác giữa thuốc với thuốc hoặc giữa thuốc với thảo dược [2]. Để phát hiện sớm các nguy cơ, các nhà khoa học đã ứng dụng xét nghiệm cocktail in vitro trên 10 cơ chất nhằm đánh giá đồng thời 9 phân nhóm enzym CYP [2]. Phương pháp đo phổ khối này đã chứng minh tính hiệu quả khi thử nghiệm với thảo dược thực tế như cam thảo (Glycyrrhiza glabra) [2].

Nhiều hoạt chất tự nhiên khác cũng đã được xác định khả năng ức chế enzym gan trong các tổng quan y khoa [3]. Chẳng hạn, thymoquinone, quercetin, chiết xuất tỏi và chiết xuất cam thảo đều đã được ghi nhận có khả năng ức chế nhiều enzym thuộc họ CYP [3]. Tương tác giữa thảo mộc và thuốc qua hệ CYP là vấn đề cần được khảo sát kỹ lưỡng vì hầu hết mọi loại thuốc đều đi qua con đường chuyển hóa này [3].

Đối với một số hoạt chất tự nhiên khác như silymarin, thử nghiệm nuôi cấy trên tế bào Caco-2, tế bào gan nguyên phát người và vi thể gan người cho thấy bức tranh đa chiều [4]. Silymarin không làm thay đổi tính thấm của nifedipine và không cảm ứng CYP2C9 cũng như CYP3A4 ở các nồng độ 0,1; 1 và 100 micromol/l [4]. Khi thử nghiệm trên chín enzym CYP chính (1A2, 2A6, 2B6, 2C8, 2C9, 2C19, 2D6, 2E1, 3A4) ở nồng độ 1 micromol/l, silymarin ức chế không đáng kể hoặc chỉ ức chế nhẹ dưới 20% với CYP3A4, vừa phải dưới 40% với 2C19 và 2D6 [4]. Mức ức chế trên 50% chỉ xảy ra ở nồng độ rất cao là 100 micromol/l, do đó với nồng độ lâm sàng đo được trong huyết tương khoảng 0,2 micromol/l dạng silibinin, silymarin không gây lo ngại về tương tác thuốc [4].

Tương tự, nghiên cứu năm 2023 trên các chất bổ sung điều trị thoái hóa khớp gồm chondroitin sulfate, glucosamine và methylsulfonylmethane ủ với các cơ chất đặc hiệu trong vi thể gan người cho thấy chúng không ức chế đáng kể 7 loại enzym CYP [5]. Do đó, các chất này được dự đoán có tiềm năng tương tác thấp qua trung gian enzym gan với thuốc trị thoái hóa khớp [5]. Tuy vậy, giới nghiên cứu vẫn cảnh báo người dùng cần thận trọng khi phối hợp vì từng có ghi nhận ca tương tác liên quan đến glucosamine [5].

Mặt khác, các nghiên cứu dược lý tân dược cho thấy mức độ nguy hiểm khi CYP bị ức chế [6]. Một tổng quan năm 1996 về thuốc chống trầm cảm mới giai đoạn 1966-1995 chỉ ra fluvoxamine ức chế CYP1A2, gây tương tác với theophylline và clozapine [6]. Các thuốc như fluoxetine, sertraline, paroxetine ức chế mạnh CYP2D6 trong ống nghiệm, làm tăng rõ rệt nồng độ desipramine và nortriptyline trong huyết tương [6]. Khi CYP3A4 bị ức chế bởi fluvoxamine, nefazodone, fluoxetine hay sertraline, nồng độ các thuốc như terfenadine, astemizole, carbamazepine, alprazolam hay triazolam đều tăng vọt [6]. Những dữ liệu này khẳng định việc enzym gan bị kìm hãm luôn mang lại rủi ro lâm sàng lớn [6].

Bằng chứng khoa học về dây toàn: Thực tế đến đâu?

Cần nhấn mạnh một thực tế: trong các tài liệu khoa học hiện hành về tương tác Cytochrome P450, chưa có nghiên cứu cụ thể nào được thực hiện trực tiếp trên dây toàn. Dữ liệu hiện có chủ yếu tập trung vào các chiết xuất thảo dược quen thuộc như cam thảo, tỏi, quercetin, silymarin hoặc các hoạt chất tân dược [2, 5, 7].

Nhiều đồn đoán cho rằng các alkaloid tự nhiên trong dây toàn có thể gây độc gan hoặc kìm hãm chuyển hóa. Mặc dù các nhóm hợp chất tự nhiên có khả năng tương tác với phân tử protein CYP [3], việc suy diễn trực tiếp rằng dây toàn chắc chắn ức chế men gan ở người là thiếu căn cứ xác thực. Tuy nhiên, sự thiếu hụt nghiên cứu không đồng nghĩa với việc dược liệu này an toàn tuyệt đối khi dùng chung với thuốc tân dược.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thuốc và thảo dược

Sai lầm lớn nhất của nhiều người bệnh là quan niệm "cây cỏ tự nhiên luôn lành tính, không có tác dụng phụ". Trên thực tế, thảo dược chứa nhiều hợp chất phức tạp, hoàn toàn có khả năng can thiệp vào quá trình phân hủy thuốc trong cơ thể tương tự như một loại tân dược khác [2, 7].

Một hiểu lầm khác là cho rằng uống thảo dược cách thuốc tây 1 đến 2 giờ sẽ tránh được hoàn toàn tương tác. Sự ức chế enzym Cytochrome P450 tại gan có thể kéo dài nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày tùy thuộc vào thời gian bán thải và cơ chế liên kết của hoạt chất với enzym [3, 8]. Do đó, việc dãn cách thời gian uống thuốc trong ngày không giải quyết triệt để nguy cơ tương tác nếu gan đã bị suy giảm khả năng chuyển hóa [1].

Nhóm người bệnh nào cần đặc biệt thận trọng?

Những bệnh nhân đang điều trị bằng các nhóm thuốc có khoảng điều trị hẹp qua enzym CYP cần cảnh giác cao độ [1]. Nhóm này bao gồm người dùng thuốc chống đông máu warfarin, thuốc điều trị động kinh, thuốc hạ mỡ máu nhóm statin, thuốc tim mạch chẹn beta hoặc các thuốc chống trầm cảm [1]. Sự thay đổi nhỏ về hoạt tính enzym do tương tác đều có thể dẫn đến thất bại điều trị hoặc gây tai biến [1].

Ngoài ra, bệnh nhân ung thư hoặc những người phải sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc (đa dược lý) cũng là đối tượng dễ tổn thương [7]. Nắm rõ tình trạng tham gia của các chất với enzym gan ở vai trò cơ chất, chất ức chế hay chất cảm ứng là điều bắt buộc để phòng ngừa phản ứng phụ nguy hiểm và tránh làm suy giảm hiệu quả của phác đồ [7]. Người có biến dị di truyền gây đa hình enzym gan cũng có đáp ứng thuốc khác biệt, càng làm tăng tính khó lường khi tự ý dùng thêm thảo dược [1].

Hướng dẫn áp dụng và xử trí an toàn trong đời sống

Nếu bạn đang cân nhắc dùng dây toàn hoặc bất kỳ loại cây thuốc nam nào, hãy thông báo đầy đủ cho bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ lâm sàng về tất cả các loại thuốc kê đơn và không kê đơn bạn đang sử dụng. Không bao giờ tự ý ngưng, giảm liều thuốc tây hoặc uống bù thảo dược liều cao khi chưa có chỉ định chuyên môn.

Trong quá trình sử dụng thuốc mạn tính, nếu phát hiện cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi quá mức, vàng da, buồn nôn, chóng mặt kéo dài hoặc nước tiểu sẫm màu, cần ngừng ngay dược liệu và đến cơ sở y tế kiểm tra chức năng gan. Sự phối hợp cởi mở giữa bệnh nhân và thầy thuốc là chìa khóa duy nhất để bảo đảm việc trị bệnh vừa hiệu quả vừa an toàn.