Cây tếch (giá tỵ) là loại gỗ quý được ưa chuộng trong ngành sản xuất đồ nội thất, sàn nhà và thủ công mỹ nghệ nhờ độ bền cùng khả năng chống mối mọt tự nhiên. Tuy nhiên, nhiều thợ mộc, nghệ nhân và người dùng đồ gỗ thường xuyên gặp phải tình trạng ngứa ngáy, mẩn đỏ hoặc cay mắt khi tiếp xúc với mùn cưa và bụi gỗ này.
Bụi và dịch chiết từ cây tếch có thể gây ra viêm da tiếp xúc kích ứng lẫn viêm da tiếp xúc dị ứng cho người tiếp xúc [1, 2]. Nhóm người làm nghề chế tác gỗ, làm đồ thủ công hoặc thường xuyên tiếp xúc với sản phẩm gỗ thô là những đối tượng cần đặc biệt thận trọng với các phản ứng quá mẫn từ loại cây này [1].
Thủ phạm gây kích ứng từ cây tếch
Khả năng chống mối mọt và nấm mốc vượt trội của cây tếch đến từ các hợp chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học mạnh tích tụ trong thân gỗ [2]. Các chất chủ chốt mang lại đặc tính bảo vệ tự nhiên này bao gồm tectoquinone, lapachol và deoxylapachol [2]. Những hợp chất này giúp gỗ tếch bền chắc trước sự tấn công của côn trùng nhưng lại là yếu tố kích thích mạnh đối với da và niêm mạc con người [1, 5].
Các nghiên cứu khoa học xác định cây tếch là một tác nhân gây mẫn cảm khá mạnh [3]. Các chất gây dị ứng chính được phân lập từ cây tếch gồm các polyphenol, dẫn xuất naphthoquinone, các dimer của chúng, lapachol và deoxylapachol [3]. Trong đó, lapachol được ghi nhận có khả năng gây mẫn cảm yếu hơn so với dẫn xuất deoxylapachol [3].
Khi mùn cưa hoặc dịch chiết thô của cây tiếp xúc với cơ thể, các hợp chất naphthoquinone này có thể kích thích phản ứng viêm trực tiếp hoặc hoạt hóa hệ miễn dịch gây phản ứng quá mẫn [3]. Tình trạng này khiến da bị tổn thương biểu bì, dẫn đến các đợt phát ban, ngứa rát khó chịu [1, 2].
Các dạng biểu hiện lâm sàng khi tiếp xúc
Phản ứng bất lợi trên da khi tiếp xúc với gỗ tếch và mùn cưa tếch diễn ra dưới nhiều hình thái lâm sàng khác nhau [1]. Phổ biến nhất là hai bệnh cảnh: viêm da tiếp xúc kích ứng và viêm da tiếp xúc dị ứng [1, 2].
Bên cạnh tổn thương tại chỗ, người tiếp xúc với bụi gỗ lơ lửng trong không khí còn thường xuyên được chẩn đoán mắc viêm da tiếp xúc theo đường không khí (airborne contact dermatitis) [1]. Bụi mịn bám vào các vùng da hở như mặt, cổ, cánh tay gây ngứa ngáy, sưng nề [1].
Ngoài ra, y văn cũng ghi nhận các phản ứng hiếm gặp hơn bao gồm mày đay tiếp xúc, phản ứng dị ứng ánh sáng, nhiễm độc ánh sáng và phản ứng dạng hồng ban đa dạng (erythema multiforme-like reactions) [1]. Không chỉ dừng lại ở bề mặt da, các phản ứng kích ứng phổ biến nhất đối với cây tếch còn biểu hiện rõ ở mắt, đường hô hấp kèm cảm giác buồn nôn khi hít phải lượng lớn bụi gỗ [3].
Bằng chứng khoa học về độc tính và hoạt tính của cây tếch
Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2021 về độc tính học của cây tếch đã phân tích các báo cáo thử nghiệm trên động vật [3]. Các bộ phận khác nhau của cây được đánh giá độc tính cấp với các liều lượng dao động từ 1.000 mg/kg đến 5.000 mg/kg thể trọng [3]. Dung môi chiết xuất được sử dụng trong các nghiên cứu này gồm nước, methanol và ethanol [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất không biểu hiện dấu hiệu độc tính cấp ngay cả ở liều cao 5.000 mg/kg thể trọng, dù phần lớn các nghiên cứu thường chỉ giới hạn liều tối đa ở mức 2.000 mg/kg [3]. Tuy nhiên, tổng quan này nhấn mạnh bụi từ các loại gỗ cứng nhiệt đới như tếch là nguyên nhân phổ biến gây viêm da dị ứng và kích ứng mắt, mũi do chứa các tác nhân sơ cấp gây kích ứng và chất mẫn cảm mạnh [3].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2013 về các phản ứng có hại trên da do tiếp xúc với gỗ chỉ ra rằng các loại gỗ ngoại lai, điển hình như Tectona grandis (cây tếch), là thủ phạm gây viêm da tiếp xúc thường gặp nhất [1]. Các phản ứng này phát sinh chủ yếu từ quá trình gia công gỗ thủ công hoặc bằng máy móc trong môi trường lao động nghề nghiệp cũng như hoạt động chế tác sở thích cá nhân [1]. Đáng chú ý, tài liệu ghi nhận cả những trường hợp bị viêm da tiếp xúc dị ứng do tiếp xúc với các thành phẩm từ gỗ đặc như đồ trang sức hoặc nhạc cụ làm từ gỗ [1].
Bên cạnh nguy cơ kích ứng, các thành phần hóa học của cây tếch cũng được phân lập để tìm hiểu dược tính. Một nghiên cứu công bố năm 2022 thực hiện phân tích hóa học trên chiết xuất chloroform từ phần gỗ lõi của cây tếch đã phân lập được 3 dẫn xuất naphthoquinone mới là tectonaquinone A, B và C, cùng với 6 hợp chất đã biết gồm barleriaquinone-I, tectoquinone, tecomaquinone I, lapachol, obtusifolin và 2-hydroxy-3-methyl anthraquinone [4]. Trong đó, tectonaquinone B sở hữu khung phân tử dinaphthofuran-dione dạng 6 vòng đầu tiên được phát hiện trong tự nhiên [4].
Ở góc độ nghiên cứu tác dụng sinh học, một nghiên cứu trên động vật công bố năm 1987 đã thử nghiệm lapachol được phân lập từ rễ cây tếch [5]. Chuột cống và chuột lang được cho uống lapachol với liều 5 mg/kg thể trọng, dùng 2 lần mỗi ngày trong 3 ngày [5]. Kết quả cho thấy hợp chất này có tác dụng chống loét đối với các vết loét dạ dày và tá tràng thực nghiệm [5]. Cơ chế tác động liên quan đến việc thay đổi hàm lượng protein trong dịch vị và đảo ngược những biến đổi do aspirin gây ra đối với hoạt tính pepsin, protein và axit sialic [5]. Dù vậy, kết quả này chỉ giới hạn trên mô hình động vật đường uống và không làm giảm đi nguy cơ gây viêm da tiếp xúc khi hợp chất này chạm vào biểu bì [1, 3].
Lợi ích tiềm năng và khoảng cách bằng chứng
Cây tếch có lịch sử lâu đời trong nền y học cổ truyền dân tộc Thái (Trung Quốc) để hỗ trợ điều trị nhiều chứng bệnh như sốt rét, viêm nhiễm, tiểu đường, bệnh gan, viêm phế quản, khối u, sỏi mật, vàng da, bệnh về da và giun sán [6].
Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã phân lập 26 hợp chất từ lá và cành cây tếch [6]. Kết quả thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy các phân đoạn chiết xuất và hợp chất tinh khiết có khả năng chống oxy hóa, làm giảm biểu hiện của các yếu tố gây viêm như TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 trên đại thực bào đơn nhân chuột (RAW 264.7) [6]. Một số hợp chất còn thể hiện khả năng ức chế enzyme alpha-glucosidase và thúc đẩy hấp thu glucose trên tế bào mỡ 3T3-L1 [6]. Một nghiên cứu khác năm 2011 cũng ghi nhận các hợp chất như rutin, quercetin, axit gallic từ dịch chiết lá có đặc tính chống oxy hóa và kháng khuẩn trên đĩa thạch [7].
Ngoài ra, nghiên cứu công bố năm 2025 đánh giá sự thẩm thấu qua da của dịch chiết lá tếch cho thấy một số dẫn xuất axit eperuic có tính kỵ nước cao và có thể xâm nhập qua lớp sừng trong mô hình tế bào khuếch tán Franz [8].
Tuy nhiên, người đọc cần hiểu rõ khoảng cách giữa các thử nghiệm tiền lâm sàng này với việc sử dụng thực tế. Hầu hết các đặc tính chống viêm hay kháng khuẩn mới chỉ được chứng minh trên dòng tế bào biệt hóa hoặc mô hình động vật trong phòng thí nghiệm [3, 6, 8]. Các dịch chiết thô chưa qua tinh chế loại bỏ naphthoquinone vẫn tiềm ẩn nguy cơ kích ứng da rất cao [3]. Không thể suy diễn tác dụng chống viêm trong ống nghiệm thành việc bôi dịch chiết cây tếch trực tiếp lên da là an toàn [1, 6].
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người cho rằng các loại gỗ tự nhiên đắt tiền hoàn toàn lành tính và an toàn tuyệt đối với sức khỏe con người. Đây là quan niệm chưa chuẩn xác. Bản thân các hợp chất bảo vệ gỗ tự nhiên như lapachol, deoxylapachol và tectoquinone là những chất mẫn cảm mạnh, có thể gây viêm da kích ứng lẫn viêm da dị ứng [1, 5].
Một lầm tưởng khác là chỉ những ai trực tiếp cưa, xẻ gỗ mới bị tổn thương. Thực tế nghiên cứu cho thấy, bụi gỗ phát tán trong không khí có thể bám vào da của những người đứng gần hoặc làm việc chung phân xưởng, gây viêm da dạng không khí [1]. Thậm chí, việc đeo các chuỗi hạt, vòng tay trang sức hoặc tiếp xúc thường xuyên với nhạc cụ làm từ gỗ đặc cũng có thể kích hoạt các đợt bùng phát viêm da tiếp xúc dị ứng ở người nhạy cảm [1].
Ai cần cẩn trọng khi tiếp xúc?
Những người thường xuyên làm việc trong môi trường chế tác gỗ thủ công hoặc vận hành máy móc cưa, chà nhám, tiện gỗ tếch là nhóm có nguy cơ cao nhất [1]. Nhóm thợ mộc, công nhân nhà xưởng nội thất nếu không có trang bị bảo hộ đạt chuẩn rất dễ mắc viêm da và tổn thương niêm mạc hô hấp [1, 2].
Những người có sở thích tự làm đồ mộc tại nhà (DIY) cũng cần lưu ý vì điều kiện thông gió và đồ bảo hộ cá nhân thường hạn chế hơn môi trường công nghiệp [1].
Người có cơ địa da nhạy cảm hoặc tiền sử dị ứng cần thận trọng khi sử dụng các vật dụng tiếp xúc trực tiếp, kéo dài trên da như trang sức, phụ kiện, hoặc bề mặt nhạc cụ làm bằng gỗ tếch chưa được phủ lớp sơn bảo vệ kín [1]. Khi xuất hiện triệu chứng ngứa, mẩn đỏ dai dẳng, người bệnh cần đến khám tại cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được chẩn đoán và điều trị, không tự ý đắp các loại lá hay bài thuốc truyền miệng lên vùng da tổn thương.
Gợi ý áp dụng và phòng ngừa an toàn trong thực tế
Để hạn chế tối đa nguy cơ viêm da và kích ứng niêm mạc do bụi cây tếch, người thường xuyên tiếp xúc cần áp dụng các biện pháp kiểm soát sau:
Khi thực hiện các thao tác cưa, mài, chà nhám gỗ tếch, cần bắt buộc sử dụng hệ thống hút bụi cục bộ hoặc thao tác tại khu vực thoáng khí, có quạt hút gió để giảm mật độ bụi trong không khí [1].
Trang bị đầy đủ đồ bảo hộ cá nhân gồm găng tay bảo hộ, quần áo dài tay kín cổ, kính bảo hộ mắt và khẩu trang đạt chuẩn chống bụi mịn để ngăn bụi gỗ tiếp xúc trực tiếp với da, mắt và phế quản [1, 2].
Sau khi hoàn thành công việc, cần tắm rửa sạch sẽ bằng xà phòng dịu nhẹ, thay giặt trang phục bảo hộ riêng biệt, không để bụi gỗ vương vãi sang không gian sinh hoạt của gia đình.
Đối với người tiêu dùng sử dụng thành phẩm gỗ tếch, nên ưu tiên các sản phẩm đã được xử lý hoàn thiện bề mặt bằng các lớp sơn lót hoặc sơn phủ bảo vệ đạt tiêu chuẩn nhằm ngăn chặn các hợp chất quinone từ gỗ tiếp xúc trực tiếp với da [1]. Tuyệt đối không tự ý dùng lá, vỏ hoặc mùn cưa cây tếch ngâm rượu, đắp lên da theo kinh nghiệm dân gian vì nguy cơ bùng phát viêm da kích ứng nặng nề [1, 2].
Dù gỗ tếch có giá trị thẩm mỹ và độ bền tự nhiên cao, nguy cơ kích ứng từ tectoquinone, lapachol và deoxylapachol là một thực tế y khoa đã được chứng minh [1, 5]. Sự chủ động trong phòng ngừa, sử dụng đồ bảo hộ và hiểu đúng đặc tính hóa học của gỗ sẽ giúp bảo vệ làn da cũng như sức khỏe đường hô hấp một cách toàn diện [1, 2].
