Sau những bữa tiệc rượu bia triền miên, nhiều người tìm đến các loại thảo mộc tự nhiên với mong muốn làm dịu cơn say và giải độc gan nhanh chóng. Trong số đó, chè dây – một loại cây quen thuộc mọc nhiều ở vùng núi phía Bắc – đang được đồn thổi như một "thần dược chống say", hỗ trợ đào thải cồn thần tốc. Nhiều sản phẩm giải rượu trên thị trường hiện nay cũng chiết xuất hoạt chất từ loại thảo mộc này để quảng bá công dụng bảo vệ gan [1].

Liệu hoạt chất trong chè dây có thực sự giúp giải cồn và bảo vệ cơ thể toàn diện trước tác hại của bia rượu hay không? Câu trả lời thẳng thắn từ giới khoa học: Hoạt chất ampelopsin (thường gọi là dihydromyricetin) từ chè dây có cho thấy tiềm năng thúc đẩy chuyển hóa rượu và hạn chế tổn thương mỡ gan, nhưng phần lớn bằng chứng hiện nay mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và trên động vật [1, 6]. Người tiêu dùng tuyệt đối không nên coi đây là "tấm khiên" để thoải mái uống rượu vô độ.

Hoạt chất chính trong chè dây là gì?

Chè dây (tên khoa học thuộc chi Ampelopsis, như Ampelopsis grossedentata hay Ampelopsis cantoniensis) từ lâu đã được sử dụng trong y học dân gian [2, 5]. Hoạt chất sinh học phong phú và tiêu biểu nhất được phân lập từ loài thảo mộc này là dihydromyricetin (viết tắt là DHM), còn mang tên gọi khác là ampelopsin [3, 5, 7].

Trong các phân đoạn chiết xuất từ cây chè dây, DHM chiếm tỷ lệ vượt trội, có thể lên đến hơn 77% tổng lượng chất chiết thu được [2]. Đây là một flavonoid thuộc nhóm polyphenol tự nhiên, sở hữu đặc tính chống oxy hóa mạnh và giảm viêm nhiễm hiệu quả [1]. Nhờ sự hiện diện dồi dào của DHM, chè dây trở thành đối tượng nghiên cứu tiềm năng trong việc can thiệp vào các rối loạn chuyển hóa chất béo và tổn thương tế bào gan [3, 5].

Cồn tàn phá lá gan và cơ thể như thế nào?

Để hiểu được khả năng can thiệp của DHM, cần xem xét cách rượu bia hủy hoại các cơ quan nội tạng. Sau khi uống, hơn 90% lượng ethanol được chuyển hóa trực tiếp tại tế bào gan thông qua enzyme alcohol dehydrogenase (ADH) và hệ thống oxy hóa ethanol microsome (MEOS) [3]. Quá trình này chuyển hóa cồn thành acetaldehyde – một chất trung gian cực độc gây tổn thương cấu trúc tế bào, hệ vi ống và ty thể [3].

Phản ứng chuyển hóa rượu đồng thời tạo ra lượng lớn NADH, làm thay đổi tỷ lệ oxy hóa - khử (NADH/NAD+) trong tế bào gan [3]. Tình trạng mất cân bằng này ức chế quá trình oxy hóa axit béo, kích thích tích tụ mỡ trong tế bào và hình thành bệnh gan nhiễm mỡ do rượu [3]. Ngoài ra, việc lạm dụng rượu mạn tính còn sản sinh các gốc oxy hóa tự do (ROS), kích hoạt tế bào Kupffer và phóng thích ồ ạt các cytokine tiền viêm, dẫn tới xơ gan và suy gan nguy hiểm [4, 6].

Dihydromyricetin tác động lên chuyển hóa rượu ra sao?

Cơ chế sinh học mà DHM tác động lên quá trình xử lý cồn đã được ghi nhận trên mô hình tế bào và chuột cống nạp cồn mạn tính [4]. Các nhà khoa học phát hiện ra rằng việc bổ sung DHM giúp kích hoạt con đường chuyển hóa năng lượng AMPK, kéo theo sự kích hoạt của các enzyme carnitine palmitoyltransferase-1a (CPT-1a) và acetyl-CoA carboxylase-1 (ACC-1) [4]. Đây là những nhân tố then chốt giúp tế bào gan tăng cường đốt cháy axit béo thay vì tích tụ thành mỡ [4].

Quan trọng hơn, DHM làm tăng biểu hiện của các enzyme tham gia chuyển hóa ethanol trong gan [4]. Tác động này giúp đẩy nhanh tốc độ phân giải ethanol, làm hạ thấp nồng độ ethanol và chất độc acetaldehyde tự do trong máu và mô [4]. Cơ chế này một phần được giải thích thông qua việc DHM cải thiện mức dự trữ NAD+, tái lập thế cân bằng oxy hóa - khử vốn bị cồn phá vỡ [4]. Nhờ đó, hoạt chất làm giảm rõ rệt các cytokine và chemokine gây viêm, hạn chế tình trạng gan nhiễm mỡ do cồn [4].

Bằng chứng nghiên cứu trên động vật nói gì?

Cho đến nay, các nghiên cứu chứng minh DHM có khả năng "giải độc cồn" chủ yếu được tiến hành trên chuột thí nghiệm. Điển hình, một nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột đực C57BL/6J áp dụng mô hình cho uống rượu tự do kết hợp ép uống đã đánh giá tác động của DHM ở các mức liều 5 mg/kg và 10 mg/kg tiêm màng bụng [4]. Kết quả cho thấy DHM làm giảm tình trạng thoái hóa mỡ gan, hạ mức chất béo trung tính (triglyceride) và cải thiện rõ rệt các chỉ số tổn thương gan [4]. Đồng thời, các enzyme chuyển hóa cồn được thúc đẩy, giúp nồng độ ethanol và acetaldehyde trong cơ thể chuột giảm nhanh [4].

Tiếp đó, một nghiên cứu công bố năm 2023 trên chuột cái C57BL/6J (gồm 12 con mỗi nhóm) sử dụng chế độ ăn lỏng chứa 5% ethanol (v/v) trong 5 tuần theo quy trình Lieber-DeCarli [1]. Sau 2 tuần uống rượu để bệnh gan tiến triển, chuột được bổ sung DHM với liều 6 mg/mL trong khẩu phần [1]. Kết quả phân tích thống kê chỉ ra rằng nhóm chuột dùng DHM đã giảm đáng kể men gan AST, ALT và các loại mỡ máu lưu hành như LDL, VLDL, cholesterol toàn phần và triglyceride [1]. Nghiên cứu này ghi nhận DHM kích hoạt quá trình tự thực mỡ (lipophagy) qua phức hợp protein p62/SQSTM-1, LC3B và PLIN-1, giúp dọn dẹp các giọt mỡ tích tụ [1].

Ngoài ra, thử nghiệm trên chuột hamster ăn chế độ nhiều chất béo công bố năm 2020 cũng ghi nhận chiết xuất chè dây và DHM giúp kiểm soát cân nặng, hạ triglyceride và cholesterol trong máu, đồng thời ngăn chặn các hạt mỡ hình thành trong mô gan [5]. Dù vậy, điểm hạn chế lớn nhất là tất cả các thí nghiệm liên quan đến giải độc ethanol này đều dùng mô hình động vật gặm nhấm, dùng đường tiêm màng bụng hoặc liều pha chế chuẩn hóa nghiêm ngặt, chưa thể phản ánh chính xác tác động khi con người uống trà thông thường [1, 6].

Bằng chứng trên người: Đã chứng minh giải say rượu chưa?

Khoảng trống lớn nhất hiện nay nằm ở việc thiếu các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người về khả năng giải độc rượu của chè dây. Các dữ liệu lâm sàng chất lượng cao hiện có của DHM từ chè dây phần lớn tập trung vào bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) [4, 5].

Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, đối chứng giả dược công bố năm 2015 đã khảo sát 60 bệnh nhân người lớn mắc gan nhiễm mỡ không do rượu [6]. Nhóm can thiệp được cho uống 2 viên nang DHM (150 mg mỗi viên), dùng 2 lần mỗi ngày liên tục trong 3 tháng [6]. Kết thúc thử nghiệm, nhóm dùng DHM có sự sụt giảm rõ rệt men gan ALT, AST, chỉ số kháng insulin HOMA-IR, đường huyết, mỡ máu LDL-c cũng như các dấu ấn viêm như TNF-alpha và cytokeratin-18 [6].

Dù kết quả này chứng minh DHM dung nạp tốt và hỗ trợ phục hồi chuyển hóa tế bào gan người, nó không thể đồng nhất với việc DHM sẽ bảo vệ bạn khỏi các tổn thương cấp tính do ngộ độc ethanol [4, 5]. Cho đến nay, vẫn chưa có nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn nào xác nhận việc uống chè dây ngay trước hoặc sau tiệc nhậu có thể triệt tiêu nồng độ cồn trong máu người nhanh chóng hay ngăn chặn hoàn toàn tác hại của việc say xỉn.

Hiểu lầm tai hại: Uống chè dây để "vô tư" uống rượu

Xuất phát từ các thông tin khoa học chưa trọn vẹn, không ít người lầm tưởng rằng chỉ cần uống một cốc chè dây đặc hay một viên chiết xuất DHM trước khi vào bàn tiệc thì nồng độ cồn sẽ không thể tăng, gan sẽ được "miễn nhiễm" hoàn toàn [1, 6]. Đây là quan niệm vô cùng nguy hiểm.

Cồn khi hấp thu vào cơ thể sẽ nhanh chóng khuếch tán qua màng tế bào, đi khắp các mô và tương tác trực tiếp với các phân tử protein [7]. Quá trình oxy hóa ethanol tại gan sản sinh acetaldehyde và làm suy giảm tỷ lệ oxy hóa - khử NAD+/NADH là những phản ứng sinh hóa tất yếu [6, 8]. Không có một loại thảo dược hay hoạt chất nào có thể đảo ngược 100% độc tính của rượu nếu lượng cồn nạp vào vượt quá ngưỡng dung nạp của cơ thể.

Việc ngộ nhận công dụng của chè dây khiến nhiều người hình thành tâm lý chủ quan, uống nhiều rượu hơn mức bình thường. Hậu quả là gan phải làm việc quá tải gấp bội, làm gia tăng nguy cơ ngộ độc cồn cấp, viêm gan do rượu và tai nạn giao thông.

Ai cần thận trọng khi sử dụng chè dây?

Mặc dù chè dây là dược liệu truyền thống lành tính, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng trước khi sử dụng thường xuyên hoặc dùng dưới dạng thực phẩm chức năng liều cao:

  • Người mắc bệnh gan nặng hoặc xơ gan tiến triển: Bệnh nhân đã bị suy giảm chức năng gan nghiêm trọng cần tuân thủ phác đồ điều trị chuyên khoa, không tự ý dùng thảo mộc để thay thế chỉ định y tế [1, 4].
  • Người đang điều trị bệnh mạn tính: Các polyphenol trong chè dây có thể tương tác với quá trình hấp thu thuốc qua đường tiêu hóa hoặc cạnh tranh chuyển hóa tại gan.
  • Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Chưa có đủ dữ liệu an toàn về việc bổ sung chiết xuất DHM cô đặc ở nhóm đối tượng nhạy cảm này.
  • Người có tiền sử huyết áp thấp hoặc tỳ vị hư hàn: Dùng chè dây quá liều có thể gây cồn cào ruột, hạ huyết áp nhẹ hoặc rối loạn tiêu hóa nếu uống lúc bụng đói.

Nếu bạn đang phải dùng thuốc điều trị hoặc có bệnh nền phức tạp, hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu dùng chè dây kéo dài.

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Để tận dụng các đặc tính chống oxy hóa tự nhiên của chè dây một cách an toàn cho sức khỏe, bạn có thể áp dụng các bước sau trong đời sống thường nhật:

  • Dùng như trà thảo mộc: Hãm từ 10 đến 15 gram chè dây khô với nước sôi, chia ra uống rải rác trong ngày như một thức uống hỗ trợ tiêu hóa và giảm viêm thông thường.
  • Thời điểm sử dụng: Nên uống chè dây ấm sau bữa ăn khoảng 30 đến 60 phút. Không nên uống chè quá đặc khi đang đói bụng để tránh kích ứng dạ dày.
  • Không dùng thay thế nước lọc: Thảo mộc chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ, bạn vẫn cần duy trì uống đủ 1,5 đến 2 lít nước lọc mỗi ngày để hỗ trợ thận và gan bài tiết.
  • Lựa chọn nguồn gốc rõ ràng: Chọn mua dược liệu chè dây có nguồn gốc xuất xứ uy tín, phơi sấy đạt chuẩn, tránh nấm mốc hoặc tồn dư chất bảo quản thực vật độc hại.

Dihydromyricetin trong chè dây là một hợp chất tự nhiên đầy triển vọng với nhiều lợi ích cho sức khỏe chuyển hóa và hỗ trợ tế bào gan chống lại tổn thương [1, 5, 6]. Tuy nhiên, các phát hiện này không biến chè dây thành một "thần dược giải rượu" có thể xóa bỏ hoàn toàn tác hại của cồn. Biện pháp bảo vệ gan và sức khỏe duy nhất thực sự hiệu quả là hạn chế tối đa lượng bia rượu nạp vào, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và xây dựng lối sống vận động lành mạnh.