Nhiều phụ nữ bước vào giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh thường tìm kiếm các giải pháp tự nhiên để cải thiện tình trạng bốc hỏa, mất ngủ hay mệt mỏi. Trong số các thảo dược truyền thống, củ hoài sơn (củ mài) thường được quảng cáo chứa hoạt chất diosgenin với khả năng "bù đắp hormone" hoặc "thay thế estrogen tự nhiên".
Tuy nhiên, liệu diosgenin trong củ hoài sơn có thực sự thay thế được estrogen suy giảm ở phụ nữ mãn kinh hay không? Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học là không. Cơ thể người không sở hữu các enzym cần thiết để tự chuyển hóa diosgenin thành estrogen hay progesterone.
Lời đồn về khả năng tự biến đổi thành hormone
Trên thị trường hiện nay xuất hiện nhiều loại kem bôi hoặc thực phẩm chức năng chiết xuất từ hoài sơn (wild yam) với lời giới thiệu kiểm soát tốt triệu chứng mãn kinh nhờ chứa diosgenin [1]. Nhiều thông tin quảng cáo gây hiểu lầm rằng khi ăn củ mài hoặc thoa diosgenin ngoài da, cơ thể phụ nữ sẽ tự động tổng hợp ra progesterone và estrogen để bù đắp lượng nội tiết tố thiếu hụt.
Thực tế, diosgenin chỉ là tiền chất được sử dụng trong phòng thí nghiệm hóa dược. Trong quy trình công nghiệp, các nhà khoa học dùng một chuỗi các phản ứng hóa học nhân tạo để tổng hợp diosgenin thành progesterone, aldosterone, cortisol và estrogen [1]. Trong khi đó, hệ tiêu hóa và các cơ quan nội tạng của con người hoàn toàn không có chuỗi phản ứng enzym này để tự biến đổi diosgenin thành hormone sinh dục hoạt động.
Cơ chế tác động thực sự của hoạt chất diosgenin
Dù không thể biến thành hormone trong cơ thể, diosgenin thuộc nhóm sapogenin steroid và có cấu trúc tương tự estrogen [2]. Do đó, hoạt chất này có thể tương tác với một số thụ thể và con đường tín hiệu tế bào nhất định mà không cần thông qua sự chuyển hóa thành hormone tự do.
Chẳng hạn, tại tế bào cơ tim, diosgenin thể hiện khả năng giảm bớt tổn thương oxy hóa thông qua tương tác với thụ thể estrogen, từ đó kích hoạt các trục tín hiệu PI3K/Akt và ERK nhằm bảo vệ tế bào khỏi quá trình chết theo chương trình [2]. Ngoài ra, trong mô da, diosgenin kích thích tăng sinh tế bào sừng già hóa thông qua việc gia tăng cAMP nội bào, một cơ chế hoàn toàn không phụ thuộc vào thụ thể estrogen alpha, beta hay GPR30 [3].
Các nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận điều gì?
Các dữ liệu nghiên cứu về diosgenin hiện nay chủ yếu dừng lại ở mức độ tế bào và mô hình động vật thí nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn ở phụ nữ mãn kinh để khẳng định khả năng thay thế estrogen.
Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên tế bào cơ tim chuột sơ sinh và dòng tế bào H9c2 đã kiểm tra khả năng bảo vệ của diosgenin trước stress oxy hóa do H2O2 gây ra [2]. Kết quả cho thấy khi xử lý tế bào bằng diosgenin 1 giờ trước khi kích thích oxy hóa, hoạt chất này đã kích hoạt con đường sống sót IGF1, phục hồi điện thế màng ty thể và ức chế các chu trình chết tế bào [2]. Nghiên cứu đưa ra gợi ý diosgenin có tiềm năng như một chất thay thế estrogen ở phụ nữ sau mãn kinh để hỗ trợ phòng ngừa bệnh tim mạch [2].
Về tác động trên thận, nghiên cứu năm 2003 trên 15 con chuột cống cái chia làm 3 nhóm: đối chứng nguyên vẹn, cắt buồng trứng, và cắt buồng trứng được bổ sung viên giải phóng chậm 500 mg diosgenin trong 47 ngày [1]. Kết quả chỉ ra chuột bị cắt buồng trứng tăng cân đáng kể (p < 0,05) và thay đổi chiều dài, diện tích cầu thận; trong khi đó, nhóm dùng diosgenin bảo vệ được thận khỏi những biến đổi hình thái này [1]. Nhóm tác giả lúc đó giả định cơ chế có thể liên quan tới việc chuyển đổi thành progesterone [1], tuy nhiên tính an toàn và hiệu quả của các chế phẩm này vẫn chưa được làm rõ đầy đủ trên cơ thể sống [1].
Đến năm 2011, một nghiên cứu đánh giá ảnh hưởng của diosgenin ở các liều 0, 10, 50, hoặc 100 mg/kg/ngày trong 8 tuần trên chuột cống Wistar 7 tuần tuổi bị cắt bỏ buồng trứng [4]. Kết quả cho thấy chuột phẫu thuật cắt buồng trứng có nồng độ progesterone (P4) và estradiol (E2) trong huyết thanh thấp hơn nhóm giả phẫu thuật [4]. Khi bổ sung diosgenin, nồng độ P4 chỉ tăng ở nhóm chuột giả phẫu thuật, và diosgenin chỉ làm thay đổi biểu hiện của gelatinase (MMP-2, MMP-9) cũng như giảm biểu hiện mRNA collagen ở tử cung chuột phẫu thuật [4]. Điều này cho thấy diosgenin chỉ điều hòa một phần chuyển hóa collagen và biểu hiện enzym mà không thể khôi phục hoàn toàn mức hormone đã mất [4].
Đối với tuyến thượng thận, một nghiên cứu năm 2017 tiến hành trên 12 chuột cống Wistar cái trung niên chia đều thành nhóm đối chứng (n=6) và nhóm uống diosgenin 100 mg/kg/phút/ngày trong 4 tuần (n=6) [5]. Kết quả stereology cho thấy ở nhóm dùng diosgenin, thể tích vỏ thượng thận giảm 15% (p < 0,05) trong khi thể tích tủy thượng thận tăng 64% (p < 0,05) [5]. Mật độ thể tích lớp cầu tăng 22% (p < 0,05), nhưng lớp bó giảm 15% (p < 0,05) và thể tích tuyệt đối lớp lưới giảm 38% (p < 0,05) [5]. Sự suy giảm các thông số vỏ thượng thận cho thấy diosgenin có thể tham gia vào quá trình sinh steroid nội sinh với vai trò tiền chất [5].
Bằng chứng phủ nhận hoạt tính estrogen trực tiếp
Một trong những thử nghiệm quan trọng khẳng định tính chất của hoạt chất này là nghiên cứu sinh học tử cung (uterotrophic assay) công bố năm 2014 [6]. Các nhà khoa học đã cho chuột cống cái non uống diosgenin ở các liều 20, 100 hoặc 200 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 3 ngày liên tiếp (từ ngày 19 đến 21 sau sinh) và so sánh với hoạt chất đối chứng 17alpha-ethynylestradiol liều 0,3 hoặc 1 mcg/kg [6].
Kết quả đo đạc sau 24 giờ cho thấy diosgenin không làm tăng khối lượng tử cung ướt, không làm thay đổi chiều cao biểu mô, mật độ nội mạc tử cung hay số lượng tuyến tử cung [6]. Mức độ nhuộm hóa mô miễn dịch của thụ thể estrogen alpha (ERalpha), thụ thể progesterone (PR) và lactoferrin (LF) hoàn toàn không thay đổi ở nhóm dùng diosgenin, trái ngược với sự gia tăng mạnh mẽ ở nhóm dùng 17alpha-ethynylestradiol [6]. Các tác giả kết luận diosgenin ở mức liều từ 20 đến 200 mg/kg không hề hoạt động như một chất chủ vận estrogen [6].
Mặt khác, đặc tính không kích thích thụ thể estrogen lại mang lại điểm tích cực về mặt an toàn ung thư. Nghiên cứu năm 2009 cho thấy khi thử nghiệm trên chuột mang khối u ung thư vú, việc sử dụng 17beta-estradiol thúc đẩy sự phát triển của khối u, trong khi diosgenin không gây ra hiện tượng này [3]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận diosgenin giúp cải thiện độ dày biểu bì ở chuột bị cắt buồng trứng mà không làm thay đổi sự tích lũy mỡ [3].
Hiểu lầm thường gặp về hormone sinh học và thảo dược
Nhiều người tiêu dùng thường đánh đồng các sản phẩm tự nhiên hoặc hormone giống hệt sinh học (bioidentical hormone) với sự an toàn tuyệt đối và hiệu quả vượt trội. Tuy nhiên, một phân tích tổng quan hệ thống năm 2017 tổng hợp 10 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 1.208 người tham gia đã cho thấy estrogen sinh học không đem lại hiệu quả lâm sàng rõ rệt trong việc cải thiện triệu chứng trầm cảm ở phụ nữ mãn kinh (chênh lệch trung bình chuẩn hóa SMD -0,02; khoảng tin cậy 95% từ -0,41 đến +0,38) [7].
Điều này chứng minh rằng ngay cả các dạng hormone sinh học cũng cần bằng chứng lâm sàng chặt chẽ, và việc kỳ vọng củ hoài sơn thô có thể thay thế liệu pháp hormone thay thế (HRT) tiêu chuẩn là hoàn toàn không có cơ sở khoa học. Việc tự ý sử dụng các chế phẩm chứa diosgenin với hy vọng tăng nội tiết tố nữ estrogen có thể khiến người bệnh bỏ lỡ các giai đoạn điều trị y khoa phù hợp.
Ai nên thận trọng khi dùng chế phẩm chứa diosgenin?
Các nghiên cứu cho thấy diosgenin tác động trực tiếp lên cấu trúc hình thái của vỏ thượng thận, làm thay đổi thể tích lớp bó và lớp lưới [5]. Do đó, những người có bệnh lý nền liên quan đến tuyến thượng thận hoặc rối loạn chuyển hóa corticosteroid cần thận trọng và hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng các chất bổ sung chứa diosgenin liều cao.
Phụ nữ mãn kinh mắc các bệnh lý tim mạch, loãng xương nặng hoặc rối loạn tâm thần không nên tự ý dùng củ hoài sơn để thay thế thuốc điều trị hoặc liệu pháp hormone được chỉ định [1, 6]. Mọi sự can thiệp liên quan đến nội tiết tố đều cần có sự theo dõi của chuyên gia y tế.
Ứng dụng hoài sơn đúng cách trong chế độ ăn
Củ hoài sơn là một thực phẩm bổ dưỡng, giàu tinh bột và an toàn khi dùng trong bữa ăn hàng ngày theo phương pháp truyền thống. Thay vì coi hoài sơn như một "liều thuốc hormone", người tiêu dùng nên sử dụng như một phần của chế độ ăn uống đa dạng.
- Cách dùng thông thường: Nấu canh, hầm cháo hoặc luộc ăn như các loại khoai củ thông thường.
- Lượng dùng: Duy trì ở mức độ ẩm thực vừa phải, không nên lạm dụng các dạng cao chiết hay thực phẩm bổ sung liều lượng cô đặc nếu chưa có hướng dẫn chuyên môn.
- Khi mua sản phẩm bổ sung: Cần cảnh giác trước các nhãn mác quảng cáo kem thoa progesterone hay viên uống thảo dược có khả năng "tự biến thành hormone", bởi cơ thể người không thể chuyển đổi hợp chất này [1].
Lời khuyên cho phụ nữ giai đoạn mãn kinh
Diosgenin trong hoài sơn không thể thay thế estrogen mãn kinh và cơ thể người không thể tự chuyển hóa chất này thành nội tiết tố sinh dục nữ. Mặc dù các nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận một số tác động bảo vệ tim mạch, cải thiện cấu trúc biểu bì da hay tác động tế bào thông qua các con đường riêng biệt, hoạt chất này không hoạt động như một chất chủ vận estrogen trực tiếp trên mô đích.
Chị em phụ nữ bước vào độ tuổi mãn kinh nên duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và khám định kỳ tại các cơ sở y tế. Khi các triệu chứng mãn kinh gây ảnh hưởng lớn tới chất lượng cuộc sống, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ để lựa chọn phương pháp can thiệp an toàn và có bằng chứng xác thực.
