Áp lực công việc, gánh nặng gia đình cùng nhịp sống hiện đại khiến nhiều người luôn ở trong trạng thái căng thẳng mạn tính. Kéo theo đó, hormone stress mang tên cortisol tăng vọt, gây mệt mỏi, rối loạn cảm xúc và thói quen ăn uống mất kiểm soát. Để tìm kiếm giải pháp từ thiên nhiên, nhiều người truyền tai nhau về hoàng bá – vị thảo dược cổ truyền được quảng bá giúp xoa dịu thần kinh và hạ cortisol hiệu quả.

Liệu các bằng chứng khoa học có thực sự chứng minh hoàng bá làm giảm cortisol do căng thẳng? Câu trả lời ngắn gọn: Có bằng chứng lâm sàng sơ bộ cho thấy chiết xuất vỏ hoàng bá giúp hạ cortisol và giải tỏa căng thẳng nhẹ, nhưng hầu hết dữ liệu chất lượng cao đều đến từ công thức phối hợp hoàng bá với hậu phác chứ không phải dùng riêng lẻ.

Hoàng bá và cơ chế tác động lên tâm trạng

Cây hoàng bá (tên khoa học là Phellodendron amurense, thuộc họ Cửu lý hương hay Rutaceae) từ lâu đã là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền phương Đông [1], [2]. Vỏ thân cây chứa nhiều hoạt chất sinh học giá trị, đặc biệt là các alkaloid như berberine, palmatine, jatrorrhizine và phellodendrine, cùng các hợp chất triterpenoid nhóm limonoid [2], [3].

Về mặt sinh học thần kinh, chiết xuất cồn từ vỏ cây hoàng bá được chứng minh có khả năng ức chế chọn lọc enzym monoamine oxidase-B (hMAO-B) ở người [2]. Bên cạnh đó, hoạt chất berberine trong hoàng bá có tác dụng tương tự thuốc chống trầm cảm trên chuột thông qua việc ức chế MAO-A, từ đó hỗ trợ làm tăng nồng độ dopamine, norepinephrine và serotonin trong não bộ [2]. Ngoài ra, hoạt chất limonoid obacunone chiết xuất từ hoàng bá còn thể hiện tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh trước độc tính do glutamate gây ra trong ống nghiệm [2]. Những cơ chế này giải thích nền tảng vì sao dược liệu này có tiềm năng xoa dịu phản ứng stress.

Bằng chứng lâm sàng về hạ cortisol và cải thiện tâm trạng

Các dữ liệu lâm sàng hiện nay về khả năng hạ cortisol của hoàng bá chủ yếu gắn liền với chế phẩm kết hợp chiết xuất vỏ hoàng bá và vỏ cây hậu phác (Magnolia officinalis), thường được biết đến với tên thương mại là Relora [1].

Một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2013 đã tiến hành đánh giá nồng độ cortisol trong nước bọt và trạng thái tâm lý trên 56 đối tượng (35 nam và 21 nữ) có mức độ căng thẳng vừa phải [1]. Nhóm tình nguyện viên được phân ngẫu nhiên sử dụng hỗn hợp chiết xuất hoàng bá kết hợp hậu phác hoặc giả dược trong 4 tuần liên tục [1]. Kết quả cho thấy, sau 4 tuần, nồng độ cortisol trong nước bọt ở nhóm dùng thảo dược giảm đáng kể 18% so với nhóm dùng giả dược [1]. Đồng thời, các chỉ số tâm trạng ghi nhận cải thiện rõ rệt: mức độ căng thẳng chung giảm 11%, lo âu giảm 13%, trầm cảm giảm 20%, tức giận giảm 42%, mệt mỏi giảm 31%, nhầm lẫn giảm 27%, trong khi chỉ số tâm trạng tổng thể tăng 11% và sinh lực tăng 18% [1].

Trước đó, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược năm 2006 cũng khảo sát công thức phối hợp này trên phụ nữ tiền mãn kinh thừa cân (chỉ số BMI từ 25 đến 34,9), trong độ tuổi 20 đến 50, có thói quen ăn nhiều khi gặp stress [4]. Các đối tượng được uống viên nang 250 mg chứa chiết xuất hoàng bá và hậu phác hoặc giả dược, 3 lần mỗi ngày trong 6 tuần [4]. Trong số 28 người hoàn thành nghiên cứu, nhóm dùng giả dược bị tăng trung bình 1,5 kg, trong khi nhóm dùng chiết xuất thảo dược duy trì cân nặng ổn định, không bị tăng cân [4]. Về cortisol, nghiên cứu ghi nhận xu hướng giảm cortisol trung bình vào cuối đợt nghiên cứu, đặc biệt là nhóm dùng thảo dược có xu hướng hạ nồng độ cortisol vào buổi tối rõ nét hơn so với giả dược [4].

Tuy nhiên, kết quả không phải lúc nào cũng đồng nhất ở mọi chỉ số. Một thử nghiệm lâm sàng thí điểm khác năm 2008 tiến hành trên 40 phụ nữ tiền mãn kinh thừa cân khỏe mạnh trong 6 tuần (uống 250 mg chiết xuất phối hợp, 3 lần mỗi ngày; có 26 người hoàn thành) ghi nhận thảo dược giúp giảm cảm giác lo âu tạm thời theo thang đo lo âu trạng thái Spielberger [5]. Dù vậy, nghiên cứu năm 2008 này lại không ghi nhận sự thay đổi đáng kể về nồng độ cortisol trong nước bọt, mức amylase, cảm giác thèm ăn hay chất lượng giấc ngủ khi so với giả dược [5].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện có

Tổng hợp các tài liệu cho thấy, chiết xuất vỏ hoàng bá (thường ở dạng phối hợp với hậu phác) mang lại một số lợi ích thực tế trong việc làm dịu phản ứng lo âu tạm thời, hỗ trợ kiểm soát cortisol ở người stress vừa phải và hạn chế tình trạng ăn uống vô độ dẫn đến tăng cân do áp lực tâm lý [1], [5], [4].

Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học hiện thời vẫn còn những giới hạn nhất định:

  • Dữ liệu độc lập của riêng hoàng bá: Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng thành công đều dùng bài thuốc phối hợp giữa hoàng bá và hậu phác, rất hiếm thử nghiệm lâm sàng kiểm chứng việc dùng đơn độc một mình chiết xuất hoàng bá trong kiểm soát cortisol [1], [5], [4].
  • Quy mô mẫu nghiên cứu nhỏ: Các nghiên cứu lâm sàng chỉ dao động từ vài chục người (26 đến 56 đối tượng hoàn thành), thời gian theo dõi ngắn chỉ kéo dài 4 đến 6 tuần [1], [5], [4].
  • Tính đồng nhất chưa tuyệt đối: Nồng độ cortisol giảm rõ trong nghiên cứu năm 2013 nhưng lại chỉ là xu hướng ở nghiên cứu 2006 và không khác biệt đáng kể ở nghiên cứu năm 2008 [1], [5], [4].

Những hiểu lầm thường gặp về hoàng bá

Nhiều người lầm tưởng hoàng bá có thể "thổi bay" mọi chứng bệnh tâm lý hoặc thay thế thuốc điều trị lo âu mạn tính. Đây là nhận định hoàn toàn sai lệch.

Thử nghiệm lâm sàng năm 2008 khẳng định chiết xuất hoàng bá kết hợp hậu phác chỉ có tác dụng giảm nhẹ cảm giác lo âu tạm thời mang tính phản ứng (tình thế), chứ hoàn toàn không có hiệu quả đối với các cảm xúc lo âu kéo dài hay trầm cảm mạn tính [5]. Người bệnh không được tự ý bỏ thuốc điều trị tâm thần để dùng hoàng bá.

Một hiểu lầm khác là dùng hoàng bá ở liều càng cao thì càng nhanh hết stress. Trên thực tế, vấn đề dung nạp phụ thuộc rất lớn vào liều lượng. Trong các thử nghiệm lâm sàng, liều dùng phối hợp 250 mg vỏ hoàng bá uống 2 lần mỗi ngày trong 4 tuần được dung nạp tốt, không gây tác dụng phụ đáng kể [3]. Tuy nhiên, các nghiên cứu trước đó với mức liều cao hơn (370 mg chiết xuất hoàng bá uống 2 lần mỗi ngày) đã ghi nhận tỷ lệ bỏ cuộc rất cao (35 trên tổng số 80 đối tượng bỏ ngang nghiên cứu) [3]. Điều này cho thấy việc tự ý tăng liều không mang lại thêm lợi ích mà còn làm tăng nguy cơ khó chịu cho cơ thể.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Hoàng bá chứa nhiều alkaloid hoạt tính mạnh như berberine, palmatine và phellodendrine, có tác động sinh học đa dạng lên hệ mạch, cơ trơn và enzym chuyển hóa [2], [3], [6]. Vì vậy, một số nhóm người cần hết sức thận trọng:

  • Bệnh nhân đang điều trị bệnh lý: Dữ liệu thử nghiệm giai đoạn 2 trên bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt dùng chiết xuất vỏ hoàng bá ghi nhận các độc tính mức độ 2 không đặc hiệu như thiếu máu và viêm bàng quang (ở nhóm có xạ trị), hạ kali máu và tiểu không tự chủ [3]. Do đó, người có bệnh nền mạn tính không được tự ý sử dụng.
  • Người có nguy cơ về tim mạch: Chiết xuất hoàng bá từng được theo dõi về nguy cơ ảnh hưởng khoảng QTc trên điện tâm đồ, trong đó ghi nhận có trường hợp xuất hiện biến đổi nhẹ (độ 1) [3].
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ em: Các thử nghiệm kiểm soát stress của hoàng bá hiện tại chỉ thực hiện trên người trưởng thành hoặc phụ nữ tiền mãn kinh khỏe mạnh [1], [5], [4]. Chưa có dữ liệu an toàn trên phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ, các đối tượng này tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược.

Cách áp dụng thực tế và lưu ý an toàn

Nếu muốn cân nhắc sử dụng hoàng bá hoặc các chế phẩm chứa chiết xuất hoàng bá để cải thiện căng thẳng, người dùng cần lưu ý:

  • Liều lượng và dạng dùng: Các nghiên cứu lâm sàng về stress sử dụng chiết xuất chuẩn hóa vỏ hoàng bá kết hợp hậu phác với liều 250 mg mỗi lần, dùng từ 2 đến 3 lần mỗi ngày trong vòng 4 đến 6 tuần [1], [5], [4], [3]. Tránh xa các sản phẩm trôi nổi không rõ hàm lượng dược chất.
  • Không lạm dụng: Chỉ nên dùng theo đợt ngắn hạn từ 4 đến 6 tuần theo đúng liệu trình nghiên cứu [1], [5], [4]. Nếu tình trạng lo âu kéo dài, cần thăm khám tại chuyên khoa tâm thần hoặc tâm lý.
  • Luôn hỏi ý kiến nhân viên y tế: Với người đang uống các loại thuốc chuyển hóa qua gan hoặc thuốc điều trị thần kinh, việc dùng thảo dược có đặc tính ức chế MAO như hoàng bá cần có sự tham vấn kỹ lưỡng từ bác sĩ điều trị để tránh tương tác thuốc [2].

Tóm lại, chiết xuất vỏ hoàng bá là dược liệu giàu tiềm năng, đặc biệt khi kết hợp cùng hậu phác trong việc hỗ trợ hạ mức cortisol và giảm căng thẳng tâm lý ngắn hạn [1], [5]. Tuy nhiên, thảo dược này không thể thay thế cho lối sống lành mạnh hay các phác đồ y khoa chuẩn mực. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước các quảng cáo thần thánh hóa, sử dụng đúng liều lượng và luôn ưu tiên tham vấn bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu.