Trắc bách diệp và mối lo về hoạt chất thujone
Trắc bách diệp (Platycladus orientalis) là loại cây cảnh quen thuộc và vị thuốc cổ truyền được dùng hàng ngàn năm qua [1]. Nhiều người vẫn truyền tai nhau các bài thuốc dân gian từ lá cây này để cầm máu, làm mát hoặc chữa rụng tóc [1]. Tuy nhiên, việc tự ý chiết xuất tinh dầu hoặc sử dụng dược liệu họ trắc bách thiếu kiểm soát có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc thujone [4, 5].
Các hoạt chất nhóm monoterpene tự nhiên, đặc biệt là thujone có trong các loài thực vật liên quan, sở hữu hoạt tính sinh học mạnh mẽ [2]. Nếu sử dụng đúng liều và quy trình chuẩn, dược liệu mang lại nhiều giá trị [3]. Ngược lại, nếu lạm dụng hoặc dùng sai cách, thujone có thể gây kích thích thần kinh quá mức, co giật và tiềm ẩn độc tính đối với các cơ quan nội tạng [2].
Cơ chế tác động của thujone lên hệ thần kinh
Thujone là một monoterpene hai vòng tồn tại tự nhiên dưới hai dạng đồng phân quang học là alpha-thujone và beta-thujone [2]. Hoạt chất này có đặc tính hấp thu nhanh vào cơ thể nhờ trọng lượng phân tử nhỏ và tính chất ưa mỡ [2]. Quá trình chuyển hóa nhanh chóng tại gan tạo ra sản phẩm chính là 7-hydroxy-(alpha-thujone) [2].
Về mặt thần kinh học, các nghiên cứu trên mô hình động vật, nuôi cấy tế bào thần kinh và thụ thể nhân tạo đã làm sáng tỏ cơ chế độc tính của thujone [2]. Hoạt chất này điều biến các kênh ion clorua được kiểm soát bởi axit gamma-aminobutyric (GABA) [2]. Khi các thụ thể GABA bị can thiệp, khả năng ức chế tín hiệu của hệ thần kinh trung ương suy giảm, dẫn tới tình trạng kích thích thần kinh dữ dội [2].
Đồng phân alpha-thujone có hiệu lực tác động mạnh gấp 2 đến 3 lần so với đồng phân beta-thujone [2]. Ngoài ra, thụ thể cannabinoid CB1 và serotonin 5-HT3 cũng là những vị trí đích bổ sung trong hoạt động của thujone [2]. May mắn là nghiên cứu cho thấy các tác động thần kinh này có khả năng hồi phục hoàn toàn sau khi đào thải [2].
Lịch sử từng ghi nhận tình trạng ngộ độc rượu absinthe chứa thujone gây ra triệu chứng co giật, ảo giác, mù lòa tạm thời và suy thoái tinh thần [2]. Do đó, việc tự ý uống tinh dầu nguyên chất hoặc sắc thuốc quá đặc chứa hàm lượng thujone cao sẽ gây rủi ro lớn cho não bộ [2].
Độc tính gan thận và các cảnh báo y khoa
Bên cạnh nguy cơ kích thích thần kinh trung ương, lượng lớn các monoterpene như thujone khi đi vào cơ thể đòi hỏi quá trình chuyển hóa gắt gao tại gan và đào thải qua thận [2]. Tinh dầu tự chiết xuất thiếu chuẩn hóa thường chứa nồng độ hợp chất bay hơi đậm đặc, khiến các cơ quan nội tạng chịu áp lực quá tải [2].
Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu (EMA) đã đưa ra quy định nghiêm ngặt về giới hạn an toàn đối với các thảo dược chứa thujone [2]. Theo khuyến cáo của EMA trong chuyên luận về ngải tây, lượng thujone nạp vào cơ thể không được vượt quá 3 mg mỗi người một ngày, và thời gian sử dụng liên tục tối đa không quá 2 tuần [2].
Tại nhiều quốc gia, các cơ quan chức năng cũng áp dụng mức trần hàm lượng terpene này trong thực phẩm và đồ uống nhằm ngăn ngừa độc tính [2]. Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) từng công nhận một số loại thảo mộc chứa thujone là an toàn nói chung trong danh mục phụ gia thực phẩm năm 2010, nhưng điều này chỉ áp dụng khi kiểm soát chặt chẽ liều lượng [2].
Các nghiên cứu khoa học về chiết xuất và độ an toàn
Một đánh giá tổng quan công bố năm 2014 đã ghi nhận lá trắc bách diệp chứa diterpene và flavonoid, sở hữu phổ hoạt tính dược lý rộng như kháng viêm, chống oxy hóa, kháng khuẩn, chống ung thư, bảo vệ thần kinh và chống xơ hóa [1]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu lưu ý rằng cần thêm nhiều công trình để làm sáng tỏ cơ chế cũng như dữ liệu độc tính đầy đủ của vị thuốc này [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã phân lập 5 hợp chất flavonoid từ các bộ phận trên mặt đất của Platycladus orientalis [4]. Kết quả thử nghiệm trên các dòng tế bào ung thư phổi (A549), ung thư gan (HepG2), ung thư vú (MCF-7) và dòng tế bào nguyên bào sợi chuột bình thường (NIH/3T3) cho thấy các hợp chất này có độc tính tế bào chọn lọc đối với tế bào ung thư nhưng không gây độc trên tế bào bình thường [4].
Đối với chiết xuất chứa thujone từ thực vật họ Cupressaceae như loài Thuja occidentalis, một nghiên cứu tổng quan năm 2005 chỉ ra rằng nồng độ thujone phụ thuộc hoàn toàn vào quy trình chiết xuất [3]. Việc ngâm chiết bằng cồn ethanol 30% làm giảm đáng kể hàm lượng thujone so với chiết xuất bằng ethanol 90% [3].
Ba nghiên cứu lâm sàng mù đôi, đối chứng giả dược, tuân thủ GCP trên thuốc thảo dược chứa chiết xuất Thuja occidentalis (Esberitox) phối hợp điều trị cảm lạnh và nhiễm khuẩn nặng đã chứng minh tính an toàn [3]. Trong các thử nghiệm này, tác dụng phụ chỉ ở mức nhẹ đến trung bình với tần suất hiếm gặp, không có biến cố nghiêm trọng nào [3].
Nghiên cứu cũng ghi nhận trong 5 năm với hơn 12 triệu bệnh nhân được điều trị bằng sản phẩm thảo dược này trên toàn thế giới, các phản ứng có hại chỉ ở mức nhẹ đến vừa và hiếm gặp [3]. Liều khuyến cáo hàng ngày lên đến 36 mg chiết xuất Thuja occidentalis nằm trong phạm vi an toàn, cung cấp lượng thujone thấp hơn nhiều so với ngưỡng vô hại và thấp hơn nồng độ cho phép trong đồ uống có cồn [3].
Hiểu lầm thường gặp về tinh dầu thảo dược
Rất nhiều người lầm tưởng rằng các loại tinh dầu thực vật tự nhiên luôn lành tính và có thể uống tùy thích để phòng bệnh. Đây là suy nghĩ sai lầm nghiêm trọng bởi phương pháp chưng cất tinh dầu tại nhà thường giữ lại hàm lượng rất cao các hợp chất bay hơi lipophilic như thujone [5, 7]. Khi nạp vào cơ thể ở dạng tinh dầu đậm đặc, nồng độ hoạt chất tăng đột biến sẽ dễ vượt ngưỡng an toàn của EMA [2].
Một hiểu lầm khác là dùng thảo dược càng lâu, liều càng cao thì càng tốt. Dữ liệu khoa học đã nêu rõ giới hạn tối đa chỉ nên dùng thujone trong 2 tuần liên tiếp với lượng kiểm soát dưới 3 mg/ngày [2]. Việc uống kéo dài bài thuốc chứa monoterpene tự do có thể tạo gánh nặng chuyển hóa đào thải lên gan và thận [2].
Nhiều người cũng đánh đồng mọi phương pháp sắc thuốc hay ngâm rượu đều cho ra sản phẩm giống nhau. Thực tế, dung môi chiết xuất quyết định trực tiếp độc tính [3]. Chiết xuất bằng cồn nồng độ cao (90%) kéo theo lượng thujone độc hại cao hơn rất nhiều so với cồn loãng (30%) hoặc nước sắc thông thường [3].
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người có tiền sử động kinh, co giật hoặc rối loạn thần kinh cần tuyệt đối cẩn trọng, không tự ý dùng các chế phẩm chứa thujone [2]. Tác động ức chế thụ thể GABA của thujone có thể kích hoạt các cơn co giật hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh [2].
Người mắc bệnh lý nền về gan và suy giảm chức năng thận nên tránh xa các loại tinh dầu trắc bách hoặc ngải chưa qua kiểm định. Quá trình chuyển hóa chất này phụ thuộc vào enzyme gan để tạo thành 7-hydroxy-(alpha-thujone) trước khi bài tiết [2]. Gan và thận suy yếu sẽ kéo dài thời gian tồn lưu của độc chất trong máu.
Đối với phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ, hiện chưa có dữ liệu lâm sàng xác nhận độ an toàn của thujone từ trắc bách diệp trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này. Vì vậy, các nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng các sản phẩm chiết xuất đậm đặc tại nhà.
Người đang sử dụng các thuốc an thần, thuốc chống động kinh hay thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương cũng phải tham khảo ý kiến bác sĩ. Thujone tương tác trực tiếp lên kênh GABA, thụ thể CB1 và 5-HT3, có thể gây đối kháng hoặc làm biến đổi hiệu lực của thuốc điều trị [2].
Gợi ý áp dụng và sử dụng an toàn
Nếu sử dụng trắc bách diệp theo kinh nghiệm y học cổ truyền, người dân chỉ nên dùng dược liệu dạng khô đã qua chế biến, sắc nước uống theo đúng đơn thuốc của thầy thuốc chuyên khoa [1]. Phương pháp đun sắc truyền thống với nước giúp hạn chế tối đa việc thôi ra các monoterpene độc hại vốn tan mạnh trong cồn và dầu béo [4, 5].
Tuyệt đối không uống trực tiếp tinh dầu trắc bách diệp tự chưng cất chưa kiểm định hàm lượng. Khi sử dụng các sản phẩm thảo dược thương mại, cần chọn sản phẩm sản xuất theo quy trình chuẩn hóa đã loại bỏ bớt thujone dưới ngưỡng cho phép [3]. Tuân thủ đúng thời gian sử dụng không quá 2 tuần và liều lượng dưới 3 mg thujone mỗi ngày theo tiêu chuẩn y tế quốc tế [2].
Luôn lắng nghe cơ thể, nếu xuất hiện các triệu chứng bất thường như hoa mắt, chóng mặt, bồn chồn kích động hoặc co giật cơ, cần ngừng ngay dược liệu và đến cơ sở y tế gần nhất [2]. Thảo dược tự nhiên chỉ phát huy giá trị trị liệu khi được kiểm soát khoa học và dùng đúng cách.
