Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên tươi về sắc nước uống hoặc giã nát đắp ngoài da để giảm đau xương khớp. Uy linh tiên là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền, thường dùng cho các chứng đau nhức cơ xương và tê bì. Tuy nhiên, việc tùy tiện thu hái và sử dụng uy linh tiên ở dạng tươi tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc đường tiêu hóa.

Dược liệu tươi nhóm này chứa các hợp chất hoạt tính có khả năng gây bỏng rát và kích ứng niêm mạc dữ dội nếu chưa qua chế biến nhiệt [1]. Nguyên nhân chính bắt nguồn từ ranunculin thủy phân tạo protoanemonin và dimer hóa thành anemonin [1, 2, 4]. Việc phơi sấy, nấu chín giúp phân hủy hoặc chuyển hóa các chất độc kém bền nhiệt này, giảm thiểu kích ứng ruột và dạ dày [1].

Nguy cơ bỏng rát từ cây tươi họ Hoàng liên

Trong tự nhiên, nhiều loài thực vật thuộc họ Hoàng liên (Ranunculaceae), bao gồm chi Clematis (chi Uy linh tiên) và chi Ranunculus, tích lũy hợp chất tự nhiên có độc tính [2, 4]. Cây tươi khi bị bẻ gãy, nghiền nát sẽ kích hoạt enzym giải phóng protoanemonin từ tiền chất ranunculin [2, 4].

Chất protoanemonin này có đặc tính bay hơi, gây kích ứng mạnh và làm phồng rộp niêm mạc khi tiếp xúc trực tiếp [1]. Nếu uống dịch chiết từ cây tươi, lớp niêm mạc lót trong khoang miệng, thực quản và dạ dày có thể bị viêm loét, dẫn đến cảm giác nóng rát, buồn nôn hoặc đau bụng cấp tính [1].

Độc tính kích ứng đường tiêu hóa ở thực vật tươi phụ thuộc vào sự hiện diện của ranunculin và các dẫn xuất chuyển hóa của nó [2, 4]. Khi cây còn sống và nguyên vẹn, các chất này tồn tại ở dạng liên kết ổn định [1]. Sự tổn thương cơ học lúc thu hái hoặc giã tươi kích hoạt quá trình thủy phân nhanh chóng, phóng thích độc chất [1].

Cơ chế chuyển hóa giữa protoanemonin và anemonin

Khi phân tử ranunculin bị thủy phân, protoanemonin được giải phóng với nồng độ lớn [2, 4]. Đây là chất rất kém bền, có hoạt tính kích thích màng nhầy và mô sống cực kỳ mạnh [1].

Sau khi hình thành, một phần protoanemonin có xu hướng tự phản ứng kết đôi (dimer hóa tự phát) để tạo thành hợp chất anemonin [2]. Cả protoanemonin lẫn các sản phẩm thoái hóa của nó đều đóng vai trò vào chuỗi phản ứng sinh học và độc tính kích ứng mô niêm mạc [3].

Các phân tích hóa thực vật ghi nhận rằng protoanemonin chiếm tỷ lệ lớn trong tinh dầu chiết xuất từ phần trên mặt đất của một số loài chi Clematis, ví dụ lên đến 86,74% ở loài Clematis flammula [2]. Quá trình chuyển hóa tiếp theo từ protoanemonin sang anemonin diễn ra tự nhiên nhưng vẫn giữ lại các đặc tính sinh học phức tạp [2].

Bằng chứng từ các nghiên cứu thực nghiệm

Nghiên cứu công bố năm 2018 trên loài Clematis flammula đã phân tích thành phần tinh dầu bằng phương pháp sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) [2]. Kết quả chỉ ra protoanemonin là thành phần chính chiếm 86,74%, và hợp chất này tự dimer hóa một phần để tạo thành anemonin [2]. Thử nghiệm dùng kem chứa anemonin nồng độ 25 microg/mL trên chuột cống trắng Wistar cho thấy khả năng đóng kín vết thương hở sau 48 giờ mà không biểu hiện độc tính tế bào tại nồng độ này [2].

Một tài liệu công bố năm 2021 về hệ thực vật ăn được tại Ý (AlimurgITA) đã ghi nhận độc tính của loài Clematis vitalba [1]. Nghiên cứu chỉ ra cây chứa ranunculin, hợp chất này thủy phân giải phóng protoanemonin gây kích ứng và rộp da nghiêm trọng [1]. Tuy nhiên, protoanemonin là hợp chất không bền với nhiệt; vì thế người ta chỉ ăn phần chồi non và bắt buộc phải nấu chín kỹ để loại bỏ tác nhân kích ứng [1].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2018 kiểm tra hàm lượng anemonin trong 4 loài thuộc chi Ranunculus bằng kỹ thuật sắc ký lớp mỏng (TLC) và sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) [3]. Nồng độ anemonin cao nhất đo được ở dịch chiết cồn-nước của Ranunculus sardous (2,66 mg/ml), thấp hơn ở Ranunculus sceleratus (0,13-0,19 mg/ml), và dưới ngưỡng phát hiện ở Ranunculus bulbosus [3]. Nghiên cứu nhấn mạnh độc tính tiềm tàng của nhóm cây này đến từ ranunculin cùng các sản phẩm phân giải là protoanemonin và anemonin [3].

Về mặt dược lý gan, nghiên cứu năm 1988 trên chuột cống trắng bị tổn thương gan do carbon tetrachloride (CCl4) ghi nhận dịch chiết thô của Clematis chinensis (Uy linh tiên) có tác dụng hạ men gan SGOT và SGPT (p < 0,005) [4]. Đồng thời, chiết xuất này giúp cải thiện mức độ thoái hóa mỡ và hoại tử tế bào gan ở mức độ vừa phải [4].

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược tươi

Rất nhiều người lầm tưởng rằng sử dụng cây cỏ tươi vừa hái trên rừng, ngoài vườn sẽ giữ trọn vẹn hoạt chất tự nhiên và an toàn hơn thuốc khô. Trên thực tế, nhiều cây thuốc họ Hoàng liên mang cơ chế phòng vệ hóa học tự nhiên để chống lại sinh vật ăn cỏ [2, 4].

Việc uống nước vắt từ rễ hoặc lá tươi của các cây thuộc chi Clematis làm tăng nguy cơ tổn thương cơ học đường ruột [1]. Hợp chất protoanemonin tươi chưa bị phân hủy nhiệt tiếp xúc với biểu mô dạ dày sẽ kích thích tiết dịch viêm, gây đau rát bỏng [1].

Chỉ khi trải qua quá trình xử lý nhiệt, độc tố protoanemonin vốn không bền mới bị phân giải hoàn toàn [1]. Sự mất đi của các tiền chất kích ứng này giúp dược liệu chuyển sang trạng thái an toàn hơn cho đường tiêu hóa khi sử dụng qua đường uống [1].

Ai nên thận trọng khi tiếp xúc dược liệu này?

Những người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược thực quản hoặc bệnh đại tràng mạn tính cần đặc biệt cẩn trọng, không tiếp xúc hoặc dùng nhầm các loài thuộc chi Clematis tươi [1]. Niêm mạc tiêu hóa bị tổn thương sẵn sẽ phản ứng rất dữ dội trước các chất kích ứng như protoanemonin [1].

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc dân gian từ rễ cây tươi chưa được kiểm định. Dữ liệu hiện có về hoạt tính kích ứng và bảo vệ mô chủ yếu được thực hiện trên động vật (chuột cống trắng) hoặc chiết xuất phòng thí nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên nhóm phụ nữ có thai [1, 3].

Người đang mắc bệnh gan hoặc đang điều trị thuốc thoái hóa gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa [4]. Mặc dù chiết xuất thô Clematis chinensis cho thấy cải thiện tổn thương tế bào gan trên mô hình chuột cống nhiễm độc CCl4, việc tự ý dùng sai loài hoặc sai liều thảo dược tươi có thể làm phát sinh thêm các phản ứng phụ tiêu hóa nghiêm trọng [2, 3].

Cách sơ chế và sử dụng an toàn

Biện pháp bảo vệ hàng đầu đối với các loài thảo dược họ Hoàng liên có chứa ranunculin là xử lý nhiệt và sấy khô [1]. Quá trình phơi sấy dưới ánh nắng, sấy lò nhiệt hoặc đun sắc kéo dài sẽ phá hủy cấu trúc không bền của protoanemonin [1].

Trong chế biến thực vật tự nhiên có chứa chất kích ứng này, việc nấu chín kỹ bằng nhiệt độ cao là bắt buộc để vô hiệu hóa độc tố [1]. Nghiên cứu chiết xuất cũng ghi nhận dạng dung môi (như chiết xuất glycerol-ethanol) có nồng độ anemonin thấp hơn và an toàn hơn cho người dùng so với các dung môi khác [3].

Người dùng không nên tự ý nhổ rễ tươi của cây chi Clematis đắp trực tiếp lên da lành hoặc niêm mạc vì nguy cơ viêm phồng da [1]. Khi cần điều trị các chứng đau nhức xương khớp, bệnh nhân phải dùng dược liệu uy linh tiên khô đã qua chế biến chuẩn từ các cơ sở y học cổ truyền được cấp phép, đun sắc đủ thời gian theo hướng dẫn của thầy thuốc.

Kết luận

Uy linh tiên là vị thuốc có giá trị dược lý nhưng việc dùng tươi mang lại nguy cơ kích ứng tiêu hóa nghiêm trọng do độc tính của protoanemonin và sản phẩm chuyển hóa anemonin [1, 2, 4]. Các chất kích ứng này chỉ mất đi hoạt tính khi trải qua quá trình phơi sấy, đun nấu bằng nhiệt [1]. Để đảm bảo an toàn, người dân không tự ý sử dụng cây tươi giã nát hay sắc uống, luôn tuân thủ quy trình chế biến và tham khảo chỉ định từ bác sĩ y học cổ truyền.