Nguy cơ tiềm ẩn từ cây thuốc họ Cà

Dây toàn (tên khoa học là Solanum lyratum Thunb.) là một loài thực vật thuộc họ Cà (Solanaceae), từ lâu đã được ghi nhận trong y học cổ truyền với công dụng thanh nhiệt, giải độc và hỗ trợ điều trị các khối u nhọt [1], [2]. Nhiều người bệnh truyền tai nhau việc sắc uống vị thuốc này dài ngày như một biện pháp bảo vệ sức khỏe hoặc ngăn ngừa ung thư. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu chưa chuẩn hóa tiềm ẩn rủi ro rất lớn từ các hợp chất alkaloid đặc trưng.

Các loài thực vật thuộc chi Cà thường chứa hàm lượng đáng kể glycoalkaloid và alkaloid steroid, điển hình như solanine [1]. Mặc dù sở hữu những dược tính đáng chú ý trên tế bào thí nghiệm, solanine và các chất cùng nhóm lại là những độc tố tự nhiên mạnh có khả năng gây ngộ độc đường tiêu hóa và ức chế hệ thần kinh nếu tích tụ liều cao.

Liệu việc sử dụng dây toàn có an toàn như lời đồn đại? Nghiên cứu khoa học hiện đại cho thấy loài cây này vừa chứa hoạt chất có triển vọng sinh học, vừa tiềm ẩn độc tính tế bào cần phải được kiểm soát nghiêm ngặt về liều lượng và thời gian [3], [2].

Dây toàn có thực sự chứa độc tố solanine?

Nhiều người lầm tưởng rằng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn lành tính và không có chất độc. Trên thực tế, các phân tích hóa thực vật đã xác nhận dây toàn (Solanum lyratum) là nguồn sản sinh các alkaloid steroid quan trọng, trong đó có solanine, solanidine và solasodine [1].

Trong nghiên cứu nuôi cấy mô và tế bào năm 2012, các nhà khoa học phát hiện rễ sẹo của dây toàn được kích thích bằng chất 2,4-D có khả năng tích lũy hàm lượng solanine lên tới 4,13 mg/g trọng lượng khô [1]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận mức tích lũy solanidine đạt 6,26 mg/g và solasodine đạt 7,69 mg/g trọng lượng khô khi nuôi cấy với các chất kích thích sinh trưởng khác [1].

Solanine và các alkaloid liên quan vốn là cơ chế phòng vệ tự nhiên của cây họ Cà nhằm chống lại các loài sâu bệnh và sinh vật gây hại. Khi con người dung nạp phải hoạt chất này với số lượng lớn hoặc dùng sai cách, độc tính của chúng có thể gây tổn thương niêm mạc ruột và ảnh hưởng xấu tới sức khỏe.

Cơ chế tác động: Ranh giới mong manh giữa dược tính và độc tính

Các alkaloid steroid và saponin steroid trong dây toàn thể hiện khả năng tiêu diệt tế bào vô cùng mạnh mẽ trong môi trường nuôi cấy [3], [4]. Về mặt dược lý, cơ chế này giúp triệt tiêu tế bào đột biến, nhưng về mặt độc học, nồng độ cao có thể gây hại cho cả các tế bào khỏe mạnh bình thường.

Năm 2022, một tổng quan nghiên cứu công bố chỉ ra rằng các alkaloid và saponin steroid từ dây toàn thể hiện độc tính tế bào rất mạnh đối với các dòng tế bào ung thư dạ dày ASGC7901 và ung thư gan BEL-7402, với giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) rất thấp, chỉ từ 0,39 đến 9,11 micromol/L [3]. Trong đó, một hợp chất glycoalkaloid khác còn có khả năng ức chế tế bào ung thư đại tràng CT-26 ở nồng độ IC50 3,5 micromol/L bằng cách ức chế survivin, NF-kappaB/p65 và thúc đẩy chuyển vị yếu tố cảm ứng chết tế bào (AIF) vào nhân [3].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2023 phát hiện dịch chiết n-butanol của dây toàn chứa các hợp chất có khả năng ức chế mạnh tế bào acetylcholinesterase (AChE) [5]. Hai hợp chất alkaloid phân lập được cho thấy tác dụng ức chế enzym AChE với giá trị IC50 lần lượt là 7,41 và 9,21 micromol/L [5]. Acetylcholinesterase là enzym phân giải chất dẫn truyền thần kinh quan trọng; việc ức chế quá mức enzym này tương tự như cơ chế của các độc tố gây co giật, rối loạn cơ và ngộ độc cholinergic.

Cơ chế độc tính của alkaloid steroid chi Cà còn được làm rõ qua nghiên cứu năm 2023 trên quả loài Solanum nigrum [6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các bộ phận chưa chín chứa nhiều steroidal glycoalkaloid có thể gây ngộ độc tức thì nếu ăn trực tiếp [6]. Mặc dù cơ thể chuột chuyển hóa các alkaloid này thông qua phản ứng cắt bỏ đường, oxy hóa khử, liên hợp axit sulfuric và glucuronic, việc nạp quá nhiều vẫn tạo gánh nặng chuyển hóa rất lớn [6].

Bằng chứng khoa học về tính an toàn của dịch chiết dây toàn

Để làm rõ mức độ rủi ro đối với cơ thể sống, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2022 đã đánh giá độ an toàn độc học của dịch chiết cồn 75% từ toàn cây dây toàn (ESL) trên mô hình động vật [2].

Trong thử nghiệm độc tính cấp tính, chuột được cho uống ESL một lần duy nhất với các mức liều từ 1000, 2000, 3000, 4000 đến 5000 mg/kg trọng lượng cơ thể [2]. Kết quả ghi nhận chuột không có biểu hiện tử vong hay biến đổi lâm sàng nào, ngoại trừ tình trạng tiêu chảy nhẹ và thoáng qua ở mức liều cao nhất là 5000 mg/kg [2]. Qua đó, liều gây chết trung bình (LD50) đường uống của dịch chiết này được xác định là lớn hơn 5000 mg/kg ở chuột [2].

Ở thử nghiệm độc tính bán trường diễn kéo dài 21 ngày, chuột được uống dịch chiết dây toàn ở các liều 180, 360 và 720 mg/kg mỗi ngày [2]. Các nhà nghiên cứu không quan sát thấy chuột bị chết hay xuất hiện triệu chứng bất thường liên quan đến thuốc [2]. Tuy nhiên, một số biến đổi sinh lý đã xảy ra: mức liều 180 mg/kg làm tăng trọng lượng cơ thể, hemoglobin và urê máu (BUN); trong khi mức liều 360 mg/kg làm tăng trọng lượng dạ dày và giảm hematocrit (HCT) [2]. Dù các phân tích mô bệnh học kết luận dịch chiết cơ bản là an toàn khi dùng qua đường uống ở mức kiểm soát này, những biến đổi về chỉ số dạ dày và huyết học là lời cảnh báo rõ ràng khi tự ý dùng dài ngày [2].

Nghiên cứu này cũng xác định hàm lượng axit aristolochic I trong dịch chiết dây toàn ở mức cực thấp (0,0025 mg/g), chưa đủ để gây độc tố thận [2]. Dẫu vậy, các dữ liệu trên chỉ mới được thực hiện trên động vật gặm nhấm khỏe mạnh trong phòng thí nghiệm, chưa đủ cơ sở để khẳng định độ an toàn khi người bệnh tự ý đun sắc uống kéo dài.

Tiềm năng y học và những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người tin rằng thảo dược họ Cà là "thần dược" trị bách bệnh hay có thể tiêu trừ khối u ngay lập tức. Quan niệm này bắt nguồn từ việc các nghiên cứu sinh học ghi nhận nhiều hoạt tính tiềm năng của dây toàn [3], [7].

Phân đoạn alkaloid toàn phần từ dịch chiết cồn 70% của dây toàn đã được chứng minh có khả năng giảm viêm rõ rệt trên đại thực bào RAW264.7 được kích thích bởi LPS trong 48 giờ thông qua ức chế COX-2 và PGE2 [3]. Gần đây nhất, nghiên cứu năm 2024 đã phân lập được 6 alkaloid solanidane mới đặt tên là lyrasolanoside A-F từ dây toàn [7]. Trong đó, lyrasolanoside B thể hiện khả năng ức chế sự di căn, xâm lấn và bám dính của tế bào ung thư phổi A549 bằng cách ức chế con đường truyền tín hiệu JAK2/STAT3 [7]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2023 cũng phân lập được 4 hợp chất steroid mới cùng 20 hợp chất đã biết có tác dụng ức chế dòng tế bào ung thư SW480 và Hep3B [4].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần hiểu rõ: mọi thử nghiệm kể trên đều thực hiện trên dòng tế bào biệt lập trong ống nghiệm [3], [4], [7]. Các bằng chứng này hoàn toàn không đồng nghĩa với việc uống nước sắc dây toàn sẽ tiêu diệt được tế bào ung thư trong cơ thể người. Khi uống qua đường tiêu hóa, các alkaloid steroid bị hấp thu kém, biến đổi phức tạp hoặc tích lũy gây hại niêm mạc ruột trước khi tạo ra bất kỳ tác dụng mong muốn nào [6].

Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Do độc tính nội tại của nhóm alkaloid steroid họ Cà, việc sử dụng các chế phẩm từ dây toàn cần hết sức cẩn trọng ở nhiều nhóm đối tượng:

  • Người có bệnh lý dạ dày, ruột: Các hợp chất glycoalkaloid như solanine dễ gây kích ứng đường tiêu hóa, tiêu chảy hoặc làm tăng trọng lượng dạ dày bất thường như đã ghi nhận trên thực nghiệm [2].
  • Người suy giảm chức năng gan, thận: Quá trình chuyển hóa các alkaloid steroid đòi hỏi hệ thống enzym chuyển hóa phức tạp tại gan và đào thải qua thận [6]. Việc dùng kéo dài với liều lượng không chuẩn hóa có thể làm tăng nồng độ urê máu (BUN) [2].
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện tại chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào về việc dùng dây toàn trên phụ nữ có thai, bà mẹ nuôi con bú hay trẻ em. Dữ liệu độc tính hiện có chỉ giới hạn trên chuột đực và chuột cái trưởng thành [2]. Nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không được tự ý sử dụng vì nguy cơ dị tật hoặc ngộ độc cấp.
  • Người đang dùng thuốc điều trị thần kinh: Do các alkaloid trong dây toàn có tác dụng ức chế acetylcholinesterase, chúng có thể tương tác bất lợi với các thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương [5].

Cách tiếp cận khoa học và lời khuyên an toàn

Để tránh rủi ro ngộ độc alkaloid steroid và solanine từ thảo dược họ Cà, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc y tế:

Tuyệt đối không tự ý thu hái cây mọc hoang dã để sắc uống làm trà giải độc. Hàm lượng solanine và các chất chuyển hóa trong cây biến động rất lớn tùy theo điều kiện môi trường, bộ phận của cây và giai đoạn phát triển [1], [6]. Nếu không được chiết xuất và định lượng chuẩn mực, việc dùng dược liệu thô rất dễ dẫn đến quá liều.

Không dùng kéo dài liên tục nhiều tuần. Ngay cả trên động vật thí nghiệm, việc dùng liên tục 21 ngày đã dẫn đến những thay đổi về chỉ số huyết học và tiêu hóa [2].

Nếu đang có các bệnh lý nền mạn tính hoặc có ý định sử dụng các bài thuốc bổ trợ, người bệnh nhất thiết phải tham vấn ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y học cổ truyền. Thảo dược tự nhiên chỉ phát huy tác dụng khi dùng đúng người, đúng bệnh và đúng liều lượng đã được kiểm định.