Nhiều người có thói quen sử dụng các loại trà thảo mộc hoặc dược liệu cổ truyền như đông quỳ với suy nghĩ sản phẩm tự nhiên luôn lành tính. Khi đang điều trị các bệnh mãn tính như tiểu đường hay tăng huyết áp, việc tùy tiện kết hợp thảo dược với thuốc tây tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe khó lường.

Liệu việc uống đông quỳ chung với thuốc hạ đường huyết hoặc thuốc lợi tiểu có an toàn không? Câu trả lời là người bệnh cần hết sức thận trọng và không nên tự ý phối hợp, bởi tương tác giữa thảo dược và thuốc tây có thể gây biến động đường huyết hoặc làm tăng nguy cơ gặp tác dụng phụ nguy hiểm.

Nguy cơ tiềm ẩn khi dùng chung thảo mộc với thuốc tây

Hiện nay, dữ liệu nghiên cứu trực tiếp về tương tác đặc hiệu giữa riêng cây đông quỳ với thuốc lợi tiểu hay thuốc điều trị tiểu đường vẫn chưa có trong các tài liệu khoa học được cung cấp. Dữ liệu hiện có tập trung vào cơ chế tương tác chung giữa thảo dược và các nhóm thuốc điều trị bệnh mãn tính [1], [2], [3]. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã cảnh báo rất rõ ràng về cơ chế tương tác thuốc - thảo dược nói chung [1], [4].

Nhiều bệnh nhân tiểu đường hay người mắc bệnh tim mạch thường kết hợp thảo dược vào chế độ sinh hoạt hàng ngày mà không có sự giám sát của nhân viên y tế [2], [3]. Quan niệm cho rằng thảo dược có nguồn gốc tự nhiên nên an toàn tuyệt đối là một sai lầm phổ biến [3], [5]. Thảo dược thực chất là hỗn hợp phức tạp của nhiều hoạt chất sinh học, hoàn toàn có khả năng can thiệp vào hoạt động của thuốc điều trị thông qua hai cơ chế chính: dược động học và dược lực học [1], [4].

Về mặt dược động học, các hợp chất trong thảo mộc có thể làm thay đổi quá trình hấp thu, phân bố, chuyển hóa hoặc đào thải của thuốc tây [2]. Cụ thể, thảo dược có thể kích thích hoặc ức chế các enzym chuyển hóa thuốc tại gan và ruột, đặc biệt là hệ enzym cytochrome P450 (CYP), cũng như các protein vận chuyển thuốc như P-glycoprotein [1], [2]. Khi các enzym này bị biến đổi, nồng độ thuốc tây trong huyết tương có thể tăng vọt dẫn tới ngộ độc, hoặc sụt giảm nghiêm trọng làm mất hiệu lực điều trị [1], [2].

Về mặt dược lực học, thảo dược có thể tác động lên cùng thụ thể hoặc đích phân tử với thuốc tân dược [1], [2]. Điều này tạo ra hiệu ứng hiệp đồng (làm tăng tác dụng quá mức) hoặc đối kháng (làm triệt tiêu tác dụng của thuốc) [2]. Do bệnh nhân tiểu đường thường phải dùng thuốc suốt đời và có thể kèm theo nhiều bệnh lý kết hợp, những tương tác này nếu không được kiểm soát có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng, thậm chí đe dọa tính mạng [2], [4].

Cảnh báo biến động đường huyết khó lường

Đối với người đang dùng thuốc hạ đường huyết, việc bổ sung thêm các loại thảo mộc có thể dẫn tới những xáo trộn nguy hiểm về chỉ số đường huyết [2], [4]. Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2017 nhấn mạnh rằng việc dùng đồng thời thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung cùng liệu pháp điều trị chuẩn là thực hành rất phổ biến ở bệnh nhân tiểu đường [2]. Các loại thảo mộc có hoạt tính hạ đường huyết khi dùng chung với thuốc uống hạ đường huyết hoặc insulin đã được báo cáo là tạo ra hiệu ứng cộng dồn, làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức [2].

Ngược lại, một số chất như gôm dinh dưỡng (chẳng hạn như gum guar) dùng để kiểm soát đường huyết sau ăn lại làm kéo dài thời gian lưu thức ăn ở dạ dày, dẫn tới giảm hấp thu các thuốc tiểu đường như metformin và glibenclamide [2]. Sự suy giảm hấp thu này khiến nồng độ thuốc không đủ để kiểm soát bệnh, dẫn đến đường huyết tăng cao thất thường [2].

Tương tự, các bài báo tổng quan công bố năm 2015 và 2022 cũng khẳng định bệnh nhân tiểu đường uống thảo dược có hoặc không có chỉ định y khoa đều có thể gặp phải tương tác có hại hoặc chí mạng [3], [4]. Đa phần các tương tác này diễn ra âm thầm, không được chẩn đoán kịp thời do người bệnh và thầy thuốc thiếu thông tin cảnh báo [3]. Khi phối hợp với thuốc nhóm sulfonylurea, việc tăng cường tác dụng hạ đường huyết quá đà có thể đẩy người bệnh vào trạng thái hôn mê do tụt đường huyết [1], [6].

Bằng chứng khoa học về tương tác thảo dược - thuốc hạ đường huyết

Để hiểu rõ hơn về cách thức thảo dược tương tác với thuốc điều trị, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật bị tiểu đường do hóa chất streptozotocin gây ra [7], [8].

Trong một nghiên cứu năm 2016, các nhà khoa học đã đánh giá tương tác dược động học và dược lực học giữa chiết xuất dây thìa canh (Gymnema sylvestre) và thuốc hạ đường huyết glimepiride trên chuột cống bị tiểu đường [7]. Thử nghiệm dùng phương pháp HPLC-ESI-MS/MS để định lượng đồng thời nồng độ glimepiride và gymnemagenin trong huyết tương chuột [7]. Động vật được cho dùng đồng thời 400 mg/kg chiết xuất Gymnema sylvestre và 0.8 mg/kg glimepiride liên tục trong 28 ngày [7]. Kết quả cho thấy sự kết hợp này tạo ra tương tác dược lực học có lợi trên mô hình động vật mà không làm thay đổi lớn các thông số dược động học của thuốc [7]. Dù vậy, nghiên cứu chỉ giới hạn trên mô hình chuột và các tác giả lưu ý cần thêm thử nghiệm để đánh giá kết quả lâm sàng cụ thể trên bệnh nhân [7].

Một nghiên cứu thực nghiệm khác công bố năm 2013 đã kiểm tra tương tác giữa chiết xuất tỏi dạng nước (Allium sativum) với thuốc glibenclamide trên chuột cống mắc tiểu đường [8]. Thử nghiệm bao gồm đánh giá cấp tính, mạn tính, nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống và theo dõi thể trọng [8]. Glibenclamide được dùng đường uống ở hai mức liều 0.25 mg/kg và 0.5 mg/kg, kết hợp với chiết xuất tỏi liều 500 mg/kg [8]. Kết quả chỉ ra tác dụng hạ đường huyết khi phối hợp tỏi và glibenclamide mạnh hơn đáng kể so với khi dùng từng chất riêng lẻ, đồng thời nhóm dùng kết hợp có mức tăng thể trọng cao hơn nhóm dùng đơn độc [8]. Các tác giả kết luận chiết xuất tỏi tạo ra hiệu ứng hiệp đồng với glibenclamide [8].

Bên cạnh đó, một tổng quan năm 2023 về tỏi cũng chỉ ra tỏi tương tác với thuốc hạ đường huyết làm tăng nguy cơ hạ đường huyết ở người bệnh [1]. Ngoài ra, tỏi còn tương tác với thuốc hạ huyết áp, làm tăng nguy cơ chảy máu khi dùng chung thuốc chống đông như warfarin, heparin hay aspirin, và làm giảm nồng độ thuốc saquinavir trong máu [1]. Một đánh giá năm 2021 về các thử nghiệm lâm sàng đối với sản phẩm tự nhiên dùng cho bệnh tiểu đường cho thấy mướp đắng làm giảm đường huyết khi dùng cùng thuốc uống, còn nha đam (Aloe vera) khi kết hợp cùng insulin hoặc thuốc hạ đường huyết uống sẽ làm tăng mạnh tác dụng hạ đường huyết, đòi hỏi phải hết sức cẩn trọng [6].

Thận trọng với nguy cơ hạ kali máu và tác động bài niệu

Mặc dù chưa có nghiên cứu chuyên biệt về đông quỳ trong tập dữ liệu khoa học hiện có, cơ chế dược lý học cho thấy việc dùng thảo dược có đặc tính lợi tiểu cùng với thuốc lợi tiểu tây y đòi hỏi sự cẩn trọng cao độ. Khi kết hợp các chất có cùng đích tác động bài xuất nước và điện giải, nguy cơ mất cân bằng điện giải, đặc biệt là hạ kali máu, có thể gia tăng tương tự như các tương tác hiệp đồng pharmacodynamic đã được ghi nhận [2].

Hạ kali máu là tình trạng nguy hiểm, có thể dẫn đến yếu cơ, chuột rút, mệt mỏi và rối loạn nhịp tim nghiêm trọng. Người đang điều trị bằng thuốc lợi tiểu để kiểm soát huyết áp hoặc suy tim nếu dùng thêm các thảo mộc mà không điều chỉnh liều có thể khiến cơ thể mất nước và khoáng chất nhanh chóng. Các tài liệu y khoa luôn nhấn mạnh bất kỳ sự kết hợp nào làm biến đổi chuyển hóa hoặc hiệp đồng tác dụng bài tiết đều cần được theo dõi lâm sàng chặt chẽ [1], [5].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Một đánh giá các thử nghiệm lâm sàng năm 2021 đã chỉ ra rất nhiều lỗ hổng lớn trong các nghiên cứu hiện tại về thảo dược [6]. Thời gian theo dõi của các thử nghiệm lâm sàng dao động từ vài tuần đến nhiều tháng, như 6 tháng đối với quế và 20 tháng đối với dây thìa canh; thời gian quá dài này khiến tỷ lệ bệnh nhân không tuân thủ điều trị tăng cao [6].

Đáng chú ý, hầu hết các nghiên cứu lâm sàng đều không đưa ra hướng dẫn cụ thể về cách dùng thảo dược cùng thuốc tây: không nêu rõ thời gian bán thải, tỷ lệ và tốc độ đào thải, mức độ gắn kết protein huyết tương, hay cơ chế thanh thải của chiết xuất thảo mộc [6]. Các nghiên cứu dùng metformin (thời gian bán thải 6.2 giờ) cũng không đề cập đến tần suất dùng sản phẩm tự nhiên, khoảng cách thời gian giữa các liều uống, các enzym chuyển hóa liên quan hay nguy cơ tương tác cụ thể [6]. Liều lượng sản phẩm tự nhiên dùng trong các thử nghiệm lâm sàng thường rất cao, từ 1 đến 6 g/ngày, tạo ra dấu hỏi lớn về tính khả thi khi bào chế dạng viên nang thông thường [6].

Hơn nữa, phần lớn dữ liệu tương tác chuyên sâu mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên động vật (chuột cống) như trong các nghiên cứu với glimepiride hay glibenclamide [7], [8]. Chưa có dữ liệu thực nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người đối với cây đông quỳ khi uống chung với thuốc lợi tiểu hay thuốc tiểu đường. Vì vậy, không thể tự ý ngoại suy kết quả an toàn cho người bệnh khi chưa có bằng chứng xác thực.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Những người được chẩn đoán mắc bệnh đái tháo đường (cả type 1 và type 2) đang sử dụng thuốc tây, đặc biệt là nhóm sulfonylurea hoặc tiêm insulin, tuyệt đối không tự ý uống thêm thảo dược khi chưa hỏi ý kiến chuyên môn [2], [5]. Bất kỳ sự cộng dồn tác dụng nào cũng có thể dẫn tới cơn hạ đường huyết cấp tính [2].

Người đang dùng thuốc tim mạch, thuốc chống tăng huyết áp hoặc thuốc lợi tiểu cần thận trọng tối đa [1]. Sự thay đổi nồng độ thuốc hoặc mất cân bằng điện giải có thể gây biến chứng tim mạch nguy hiểm [1], [2].

Những bệnh nhân có bệnh nền phức tạp, đang phải điều trị cùng lúc nhiều loại thuốc (đa đơn thuốc), người cao tuổi có chức năng gan thận suy giảm là nhóm đối tượng có nguy cơ ngộ độc cao nhất do biến đổi hoạt tính enzym CYP và chất vận chuyển thuốc [1], [4].

Khuyến cáo áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu bạn đang có ý định sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào, bao gồm đông quỳ, hãy tuân thủ nguyên tắc an toàn hàng đầu là tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi bắt đầu [5]. Hãy lập danh sách đầy đủ tất cả các loại thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thảo mộc bạn đang dùng để nhân viên y tế đánh giá nguy cơ tương tác [3], [4].

Không bao giờ tự ý dừng, giảm liều thuốc tiểu đường hay thuốc lợi tiểu đã được bác sĩ chỉ định để thay thế bằng thảo mộc tự nhiên [2], [6]. Trong trường hợp được bác sĩ cho phép dùng bổ trợ, cần theo dõi sát sao chỉ số đường huyết mao mạch và các biểu hiện bất thường của cơ thể như chóng mặt, run rẩy, vã mồ hôi, tim đập nhanh hoặc mệt lả [2], [8]. Nếu xuất hiện dấu hiệu hạ đường huyết hoặc tụt huyết áp, cần ngừng ngay thảo dược và đến cơ sở y tế kiểm tra [3], [6].

Việc sử dụng thảo mộc tự nhiên cần dựa trên cơ sở khoa học và sự giám sát y tế chặt chẽ, không nên tin vào những lời truyền miệng về tính an toàn tuyệt đối của cây cỏ.