Nhiều người tập thể thao và người lớn tuổi thường tìm đến đông trùng hạ thảo với kỳ vọng vị dược liệu đắt đỏ này sẽ giúp tăng cường thể lực tức thì và kéo dài sức bền. Lời đồn về tác dụng tăng sức mạnh bùng nổ bắt đầu lan rộng từ thập niên 1990 khi một số đoàn thể thao công bố sử dụng nấm trùng thảo trong chế độ dinh dưỡng [1]. Tuy nhiên, liệu loại nấm này có thực sự nâng cao chỉ số oxy tối đa và thể lực ở người hay không vẫn là câu hỏi cần được soi chiếu qua lăng kính khoa học.
Các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng cho thấy đông trùng hạ thảo không phải là “thần dược” tăng lực cấp tốc như quảng cáo. Tác dụng cải thiện sức bền thể lực của dược liệu này ở mức độ khiêm tốn, ghi nhận chủ yếu ở người lớn tuổi hoặc người ít vận động qua việc nâng cao ngưỡng chịu đựng mệt mỏi, trong khi hiệu quả cải thiện sức bền tối đa ở vận động viên chuyên nghiệp gần như không đáng kể [2], [3].
Cơ chế tác động lên năng lượng và ngưỡng mỏi cơ bắp
Để hiểu lý do đông trùng hạ thảo được kỳ vọng hỗ trợ thể lực, các nhà khoa học đã phân tích tác động của nó lên cấp độ tế bào. Hoạt chất sinh học trong các loài nấm trùng thảo (như Cordyceps sinensis hay Cordyceps militaris) được ghi nhận có khả năng thúc đẩy quá trình sản sinh adenosine triphosphate (ATP) – đồng tiền năng lượng chủ yếu cung cấp cho mọi hoạt động co cơ [1]. Nghiên cứu tiền lâm sàng chỉ ra rằng chế phẩm sợi nấm lên men Cs-4 giúp cải thiện tình trạng năng lượng sinh học tại mô gan chuột thông qua việc nâng cao nồng độ phân tử beta-ATP [1].
Bên cạnh năng lượng tế bào, việc sử dụng oxy hiệu quả là chìa khóa quyết định sức bền khi vận động. Chiết xuất nấm trùng thảo hỗ trợ khả năng giãn mạch, cải thiện lưu lượng máu và tối ưu hóa việc phân phối oxy tới các sợi cơ đang vận động [3]. Khi cơ bắp nhận đủ oxy và chuyển hóa năng lượng hiệu quả hơn, thời điểm tích tụ axit lactic gây mỏi cơ sẽ bị đẩy lùi, giúp người tập duy trì vận động lâu hơn mà không bị kiệt sức [3], [1].
Ở cấp độ phân tử, một nghiên cứu trên động vật cho thấy bổ sung sinh khối sợi nấm Cordyceps sinensis liều 200 mg/kg mỗi ngày trong 15 ngày đã giúp tăng thời gian bơi bền của chuột thí nghiệm lên 1,79 lần so với nhóm đối chứng [4]. Khi kết hợp uống nấm cùng bài tập thể lực, sức bền tăng tới 2,9 lần so với nhóm đối chứng và gấp 1,32 lần so với nhóm chỉ tập luyện đơn thuần [4]. Phân tích mô cơ bắp chân đỏ ghi nhận sự gia tăng biểu hiện của hàng loạt thụ thể điều hòa chuyển hóa sức bền như AMPK, PGC-1alpha, PPAR-delta, cùng các gen vận chuyển năng lượng và chống oxy hóa như GLUT4, MCT1, SOD1 [4]. Dù vậy, những biến chuyển tích cực này trên động vật cần được kiểm chứng cẩn trọng trên cơ thể người.
Bằng chứng lâm sàng ở người cao tuổi: Cải thiện ngưỡng mỏi nhưng không tăng VO2max
Khi chuyển sang các thử nghiệm thực tế trên người, kết quả thu được mang tính thực tế và chừng mực hơn rất nhiều so với thử nghiệm động vật. Một nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược được thực hiện trên 20 người cao tuổi khỏe mạnh trong độ tuổi từ 50 đến 75 nhằm đánh giá chế phẩm Cordyceps sinensis mã hiệu Cs-4 [2]. Các tình nguyện viên được phân ngẫu nhiên để uống Cs-4 liều 333 mg mỗi lần, ngày 3 lần (tổng liều gần 1 g/ngày) hoặc viên giả dược kéo dài trong 12 tuần liên tục [2].
Các đối tượng được kiểm tra thể lực tối đa trên máy đạp xe cố định và phân tích khí thở từng nhịp thở tại thời điểm bắt đầu và khi kết thúc thử nghiệm [2]. Kết quả sau 12 tuần ghi nhận nhóm dùng Cs-4 có ngưỡng chuyển hóa (ngưỡng mà tại đó axit lactic bắt đầu tích tụ) tăng 10,5%, từ mức 0,83 L/phút lên 0,93 L/phút [2]. Đồng thời, ngưỡng thông khí (thời điểm các ion hydro không được đệm kích thích phản xạ thở nhanh dồn dập) tăng 8,5%, từ 1,25 L/phút lên 1,36 L/phút [2]. Ngược lại, nhóm uống giả dược không ghi nhận bất kỳ sự thay đổi có ý nghĩa thống kê nào ở hai ngưỡng này [2].
Điều đáng chú ý là chỉ số VO2max (lượng oxy tối đa cơ thể hấp thụ và sử dụng trong 1 phút tập hết sức) hoàn toàn không có sự thay đổi ở cả nhóm dùng Cs-4 lẫn nhóm giả dược sau 12 tuần can thiệp [2]. Điều này cho thấy đông trùng hạ thảo không giúp mở rộng "dung tích động cơ" tối đa của hệ tim mạch - hô hấp ở người cao tuổi. Lợi ích thực sự nằm ở chỗ nó giúp người lớn tuổi vận động ở cường độ dưới mức tối đa một cách bền bỉ hơn, ít mệt mỏi hơn do ngưỡng chịu đựng axit lactic được nâng cao [2], [1].
Tác động trên người trẻ và vận động viên: Hiệu quả có thực sự rõ rệt?
Trái ngược với nhóm người cao tuổi bắt đầu suy giảm chức năng sinh lý, tác dụng của đông trùng hạ thảo ở người trẻ tuổi và vận động viên còn nhiều điểm khiêm tốn. Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng xem xét việc bổ sung nấm Cordyceps militaris ở liều 4 g mỗi ngày chia làm hai giai đoạn ngắn hạn và trung hạn [3]. Kết quả cho thấy việc sử dụng cấp tính chỉ trong vòng 1 tuần không tạo ra bất kỳ sự cải thiện thể lực đáng kể nào so với nhóm dùng giả dược [3].
Chỉ khi kéo dài thời gian bổ sung lên 3 tuần liên tục, các nhà nghiên cứu mới ghi nhận những bước tiến có ý nghĩa thống kê về mức tiêu thụ oxy tối đa (VO2max), cùng sự cải thiện tiềm năng về ngưỡng thông khí và thời gian duy trì bài tập cho tới khi kiệt sức [3]. Việc tăng chỉ số tích số áp lực nhịp tim (RPP) sau 3 tuần cũng gợi mở tiềm năng cải thiện khả năng thích ứng với các bài tập kỵ khí cường độ cao nếu dùng đều đặn [3]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra Cordyceps militaris nuôi cấy chứa hàm lượng hoạt chất sinh học dồi dào, có thể mang lại hiệu quả tương đương hoặc cao hơn dòng Cordyceps sinensis tự nhiên vốn cực kỳ khan hiếm [3].
Đối với người trẻ ít vận động, một nghiên cứu khác tiến hành trên 14 cá nhân (tuổi trung bình 21,4 đến 21,7) được chia vào nhóm tập luyện kết hợp giả dược hoặc nhóm tập luyện kết hợp thảo dược chứa Rhodiola crenulata và Cordyceps sinensis [5]. Liều dùng là 20 mg/kg thể trọng mỗi ngày (dao động từ 1060 đến 1800 mg/ngày) theo tỷ lệ 6 phần Rhodiola và 4 phần Cordyceps, uống 5 ngày mỗi tuần trong 8 tuần liên tục [5]. Kết quả cho thấy việc bổ sung thảo dược hỗ trợ cải thiện thành phần cơ thể thông qua bài tập sức bền, nhưng không làm thay đổi các dấu ấn sinh học về stress oxy hóa hay chuyển hóa so với nhóm chỉ tập luyện đơn thuần [5]. Nhìn chung, ở những người có nền tảng thể lực tốt hoặc vận động viên đã chạm trần sinh lý, đông trùng hạ thảo rất khó tạo ra bước nhảy vọt về thành tích thi đấu.
Khả năng phục hồi tổn thương cơ bắp sau các bài tập cường độ cao
Bên cạnh sức bền hô hấp, một khía cạnh đột phá mới được phát hiện là khả năng thúc đẩy phục hồi cơ bắp tổn thương sau khi vận động quá mức. Một nghiên cứu thử nghiệm chéo ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2024 đã khảo sát 14 người trẻ tuổi khỏe mạnh (24 tuổi) thực hiện bài tập ngắt quãng cường độ cao (HIIE) trên máy đạp xe ở mức 120% công suất hiếu khí tối đa [6]. Trước khi tập, các tình nguyện viên được cho uống 1 g Cordyceps sinensis hoặc 1 g tinh bột ngô làm giả dược [6].
Các mẫu sinh thiết cơ đùi trước (cơ rộng ngoài) được thu thập trước và sau bài tập để phân tích mô học [6]. Ở nhóm giả dược, bài tập nặng đã gây ra tình trạng thâm nhiễm tế bào hoại tử tăng vọt 284% sau 3 giờ [6]. Tuy nhiên, việc uống đông trùng hạ thảo trước bài tập đã làm suy giảm đáng kể phản ứng hoại tử mô cơ này [6].
Đặc biệt hơn, đông trùng hạ thảo đã đẩy nhanh quá trình huy động tế bào gốc đến vị trí cơ bắp bị tổn thương [6]. Ở nhóm giả dược, lượng tế bào gốc CD34+ chỉ tăng lên sau 24 giờ, nhưng ở nhóm dùng đông trùng hạ thảo, sự gia tăng này đã được đẩy sớm lên ngay mốc 3 giờ sau tập (tăng 51%) [6]. Sự xuất hiện sớm của các tế bào này góp phần nhân rộng số lượng tế bào vệ tinh Pax7+ lên gấp 4 lần, đóng vai trò then chốt cho quá trình tái tạo và sửa chữa các sợi cơ bị rách tế vi do vận động nặng [6]. Đây là bằng chứng đầu tiên trên người chứng minh đông trùng hạ thảo giúp tăng tốc độ phục hồi cơ bắp tổn thương sau tập luyện [6].
Những ngộ nhận phổ biến và ranh giới giữa quảng cáo với sự thật
Trước những thông tin quảng cáo tràn lan trên thị trường, người tiêu dùng dễ rơi vào nhiều hiểu lầm tai hại về công năng của đông trùng hạ thảo. Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng uống đông trùng hạ thảo sẽ giúp khỏe lên tức thì chỉ sau một vài lần uống. Bằng chứng khoa học chỉ ra việc dùng nấm ngắn hạn (dưới 1 tuần) gần như không mang lại tác dụng trên sức bền vận động [3]. Hiệu quả sinh học cần thời gian tích lũy từ 3 đến 12 tuần liên tục mới bắt đầu bộc lộ [2], [3].
Ngộ nhận thứ hai là xem đông trùng hạ thảo như một chất thay thế hoàn toàn cho việc rèn luyện thể thao. Các nghiên cứu đều thực hiện việc bổ sung nấm song song với chế độ tập luyện có kiểm soát hoặc thử nghiệm trên máy đo thể lực [5], [6], [2], [3]. Đông trùng hạ thảo chỉ đóng vai trò hỗ trợ chuyển hóa tế bào và giảm tổn thương mô; nếu không có sự kích thích cơ học từ vận động, khối cơ và sức bền tim mạch không thể tự cải thiện [6], [4].
Ngộ nhận thứ ba là nấm tự nhiên đắt đỏ mới có tác dụng, còn nấm nuôi cấy nhân tạo thì vô giá trị. Thực tế, hầu hết các nghiên cứu lâm sàng quy chuẩn hiện nay đều sử dụng sợi nấm lên men nhân tạo (như chủng Cs-4) hoặc loài nấm Cordyceps militaris được nuôi cấy trong điều kiện tiêu chuẩn [2], [3]. Các chủng nấm nhân tạo này chứa hàm lượng hoạt chất đồng đều, loại bỏ nguy cơ tạp chất và cho thấy hiệu quả sinh học rõ ràng trên thử nghiệm lâm sàng [2], [3].
Ai nên thận trọng khi sử dụng đông trùng hạ thảo?
Mặc dù được đánh giá là an toàn với đa số người trưởng thành khỏe mạnh, đông trùng hạ thảo không phải là sản phẩm phù hợp cho mọi đối tượng. Do nấm trùng thảo có đặc tính kích thích đáp ứng miễn dịch và gia tăng huy động tế bào [6], [1], những người mắc các bệnh lý tự miễn (như lupus ban đỏ hệ thống, viêm khớp dạng thấp, đa xơ cứng) cần hết sức thận trọng và không tự ý sử dụng vì có thể khiến hệ miễn dịch hoạt động quá mức.
Nhóm đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ em hoàn toàn chưa có đủ dữ liệu thử nghiệm lâm sàng đối chứng về độ an toàn và hiệu quả thể lực; do đó nhóm này không nên sử dụng bừa bãi. Đối với những người mắc bệnh mạn tính như bệnh thận, các đánh giá hệ thống ghi nhận một số tiềm năng hỗ trợ cải thiện creatinin huyết thanh hoặc đạm niệu nhưng chất lượng các nghiên cứu hiện có còn nhiều nguy cơ sai lệch hoặc chưa đủ bằng chứng thuyết phục để khuyến nghị sử dụng rộng rãi thay thế thuốc đặc trị [7], [8].
Ngoài ra, những người đang dùng thuốc chống đông máu, thuốc ức chế miễn dịch hoặc chuẩn bị phẫu thuật cần thông báo cho bác sĩ điều trị. Việc tự ý kết hợp các loại thảo dược bổ sung liều cao mà không có hướng dẫn y tế có thể gây tương tác bất lợi hoặc ảnh hưởng đến phác đồ điều trị bệnh nền.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và tối ưu hiệu quả thể lực
Nếu bạn muốn sử dụng đông trùng hạ thảo nhằm hỗ trợ sức bền và phục hồi cơ bắp, hãy tiếp cận sản phẩm một cách khoa học và thực tế. Nên ưu tiên chọn các sản phẩm từ những nhà sản xuất uy tín, có định lượng hoạt chất rõ ràng, sử dụng chủng sợi nấm đã qua kiểm chứng như Cs-4 (Cordyceps sinensis) hoặc Cordyceps militaris nuôi cấy sạch [2], [3].
Về liều lượng, các thử nghiệm lâm sàng thường áp dụng mức liều khoảng 1 g mỗi ngày đối với chiết xuất Cordyceps sinensis (như viên Cs-4 333 mg x 3 lần/ngày) hoặc khoảng 4 g mỗi ngày đối với bột nấm Cordyceps militaris [2], [3]. Thời điểm sử dụng có thể uống sau bữa ăn hoặc dùng trước buổi tập thể lực để hỗ trợ giảm thiểu tổn thương cơ và kích thích tế bào phục hồi [5], [6].
Đông trùng hạ thảo chỉ có thể phát huy giá trị tối đa khi được đặt trong một lối sống lành mạnh. Không có loại thảo mộc nào có thể bù đắp cho chế độ ăn thiếu chất đạm, tình trạng thiếu ngủ kéo dài hay thói quen lười vận động. Người dùng nên duy trì việc tập luyện thể dục đều đặn, ăn uống cân bằng dinh dưỡng, uống đủ nước và coi đông trùng hạ thảo như một liệu pháp bổ trợ khiêm tốn trên hành trình rèn luyện sức khỏe.
