Nhiều người có thói quen hái các loại thảo mộc mọc hoang quanh vườn nhà đun nước uống hằng ngày thay trà nhằm thanh nhiệt, thải độc. Cỏ thiên thảo (danh pháp khoa học Anisomeles indica) là một trong những loài cây mọc dại quen thuộc ở các vùng quê, thường được truyền tai như bài thuốc dân gian trị cảm mạo hay làm mát gan [1]. Việc tự ý sắc uống cỏ thiên thảo liên tục dài ngày tiềm ẩn rủi ro sức khỏe rất lớn. Các nghiên cứu hiện đại chỉ ra rằng loài cây này sở hữu độc tính tế bào đáng kể, đồng thời hoàn toàn thiếu vắng các dữ liệu lâm sàng về mức độ an toàn trường diễn trên chức năng bài tiết gan thận của con người.
Cơ chế tác động sinh học của các hợp chất trong cỏ thiên thảo
Cỏ thiên thảo chứa các nhóm hoạt chất thứ cấp thực vật, đặc biệt là nhóm diterpenoid loại cembrane như ovatodiolide và axit anisomelic [2], [3]. Ở mức độ sinh học tế bào, chiết xuất thô cồn của cây cỏ thiên thảo thúc đẩy mạnh mẽ quá trình chết rụng tế bào (apoptosis) [4]. Phân tích mức độ phiên mã cho thấy các chỉ số apoptosis như BAX, CASPASE-8 và CASPASE-3 tăng lần lượt 1,55; 1,62 và 2,45 lần so với nhóm đối chứng [4].
Chiết xuất thô từ cây còn gây hiện tượng ngừng chu kỳ tế bào ở pha G1 mà không phụ thuộc vào protein p53 [4]. Tỷ lệ tế bào phân bố ở pha G1 chiếm tới 85% khi xử lý bằng chiết xuất cỏ thiên thảo, trong khi nhóm không xử lý chỉ chiếm 64% [4]. Đi cùng hiện tượng này là sự kích hoạt tăng biểu hiện của hai gen CDKN1A và CDKN2A lần lượt gấp 1,9 và 1,64 lần [4].
Các hoạt chất tinh khiết như ovatodiolide cũng sở hữu hoạt tính kháng viêm, ức chế tín hiệu NF-kappaB và giảm tiết cytokine gây viêm IL-8 ở tế bào biểu mô dạ dày nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori [5]. Bên cạnh đó, ovatodiolide làm giảm biểu hiện enzym sản sinh oxit nitric (iNOS), ngăn chặn sự gia tăng nồng độ oxit nitric (NO) và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) trong đại thực bào [5].
Dữ liệu từ các thử nghiệm độc tính và hoạt tính sinh học
Nghiên cứu độc tính tế bào in vitro công bố năm 2021 thử nghiệm chiết xuất cồn của cỏ thiên thảo trên tế bào ung thư cổ tử cung HeLa xác định giá trị nồng độ ức chế một nửa IC50 là 38,8 microgam/mL [4]. Nghiên cứu này cũng đánh giá độc tính trên phôi cá ngựa vằn, ghi nhận ở mức liều lớn hơn 75 microgam/mL ở mốc 72 giờ sau thụ tinh (72-hpf), chiết xuất cỏ thiên thảo gây ra hiện tượng dị tật, ức chế quá trình nở và dẫn tới tử vong ở phôi [4].
Ở cấp độ hoạt chất đơn lẻ, nghiên cứu năm 2013 kiểm tra axit anisomelic phân lập từ chiết xuất thực vật thuộc chi Anisomeles trên 4 dòng tế bào ung thư vú và cổ tử cung [6]. Kết quả đo lường khả năng sống sót của tế bào (xét nghiệm MTT) chỉ ra axit anisomelic gây độc tế bào phụ thuộc vào liều lượng và thời gian tiếp xúc [6]. Thử nghiệm nhuộm huỳnh quang ghi nhận hình thái apoptosis điển hình như co cụm chất nhiễm sắc và hình thành các thể apoptotic, còn xét nghiệm comet cho thấy hiện tượng đứt gãy sợi DNA [6].
Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá độc tính di truyền và độc tính đường uống lặp lại 28 ngày của hoạt chất ovatodiolide trên động vật gặm nhấm [2]. Thử nghiệm đột biến đảo ngược ở vi khuẩn và thử nghiệm sai hình nhiễm sắc thể tế bào động vật có vú (có hoặc không có phân đoạn chuyển hóa S9) đều không ghi nhận khả năng gây đột biến [2]. Thử nghiệm vi nhân hồng cầu trên chuột nhắt với liều duy nhất 0, 250, 500 hoặc 1000 mg/kg thể trọng cũng không làm tăng tỷ lệ lưới hồng cầu mang vi nhân [2].
Thử nghiệm độc tính cấp đường uống trên chuột cống ghi nhận liều gây chết của ovatodiolide vượt mức 1000 mg/kg thể trọng [2]. Khi cho chuột cống uống lặp lại ovatodiolide liên tục trong 28 ngày với các mốc liều 10, 25 và 50 mg/kg thể trọng, các nhà khoa học không ghi nhận tác dụng bất lợi đáng kể nào [2]. Một nghiên cứu năm 2022 trên chuột K18-hACE2 nhiễm virus SARS-CoV-2 cho thấy cho uống axit anisomelic giúp làm giảm lượng virus trong mô phổi tương đương mức giảm của thuốc tiêm remdesivir [3].
Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng hiện nay
Dựa trên dữ liệu thực nghiệm, chiết xuất cỏ thiên thảo và các hoạt chất của nó thể hiện tiềm năng diệt khuẩn đối với vi khuẩn Helicobacter pylori [5]. Chiết xuất cồn 50% và 95% chứa hàm lượng cao ovatodiolide giúp ức chế phản ứng viêm ở mô dạ dày [5]. Cây cũng được ghi nhận kinh nghiệm dân gian dùng trị phong thấp, cảm mạo, sốt và bệnh lý về gan [1].
Tất cả các thử nghiệm an toàn hiện có mới chỉ dừng lại ở mô hình tế bào nuôi cấy và động vật nhỏ [2], [4]. Thời gian thử nghiệm độc tính đường uống dài nhất mới kéo dài 28 ngày trên chuột cống đối với một hoạt chất đơn lẻ ovatodiolide [2]. Khoa học hiện nay hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng dài hạn trên người để theo dõi ảnh hưởng tích lũy của toàn bộ dịch chiết khi dùng trường diễn hàng tháng hay hàng năm.
Rủi ro đối với chức năng bài tiết gan thận khi dùng dài ngày
Nhiều người nhầm tưởng thảo dược tự nhiên lành tính, không chứa độc tố nên có thể đun uống thay nước lọc quanh năm. Khi đun sắc toàn cây cỏ thiên thảo, người dùng dung nạp một hỗn hợp phức tạp gồm nhiều hợp chất diterpenoid có hoạt tính sinh học và khả năng gây độc tế bào phụ thuộc liều lượng [6], [4].
Mọi hoạt chất từ đường tiêu hóa sau khi hấp thu đều phải qua gan để chuyển hóa và thải trừ qua thận. Việc nạp liên tục các hợp chất có hoạt tính ức chế chu kỳ tế bào và kích thích apoptosis mà không kiểm soát nồng độ có thể tạo gánh nặng bài tiết lớn [4]. Do thiếu hụt nghiên cứu dài hạn về tích lũy sinh học, nguy cơ làm suy giảm tế bào gan và cầu thận theo thời gian hoàn toàn có thể xảy ra khi cơ quan bài tiết phải làm việc quá tải.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cỏ thiên thảo
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng nghiên cứu tinh chất với việc uống nước sắc toàn phần của cây. Việc ovatodiolide tinh khiết an toàn ở liều 50 mg/kg thể trọng trong 28 ngày trên chuột cống không đồng nghĩa với việc đun nước lá cỏ thiên thảo uống hằng ngày là vô hại [2]. Nước sắc truyền thống chứa hỗn hợp nhiều thành phần chưa được chuẩn hóa hàm lượng.
Một sai lầm khác là tin rằng thảo mộc có tính ức chế vi khuẩn hay kháng tế bào ác tính thì uống càng nhiều càng giúp phòng bệnh [6], [5]. Các chất có khả năng làm đứt gãy sợi DNA hay gây độc phôi thai động vật ở nồng độ nhất định đòi hỏi ngưỡng dùng cực kỳ khắt khe [6], [4]. Uống đậm đặc hằng ngày có thể biến tiềm năng dược lý thành độc tính tích lũy.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Phụ nữ mang thai và người có kế hoạch mang thai là đối tượng đầu tiên phải tránh xa thảo dược này. Nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận chiết xuất cồn cỏ thiên thảo ở nồng độ trên 75 microgam/mL gây ức chế khả năng nở trứng, gây dị tật và làm chết phôi cá ngựa vằn [4]. Các nhà khoa học đã đưa ra cảnh báo liều dùng thảo mộc này phải được theo dõi thận trọng, đặc biệt khi áp dụng cho phụ nữ có thai [4].
Người có tiền sử viêm gan, suy giảm chức năng gan, suy thận hoặc người cao tuổi có hệ bài tiết suy giảm cần hết sức cẩn trọng. Hiện chưa có nghiên cứu đánh giá độc lực hay chuyển hóa của cỏ thiên thảo trên các nhóm bệnh nhân suy gan, suy thận này. Việc sử dụng bừa bãi có thể làm nặng thêm tình trạng tổn thương cơ quan nội tạng.
Khuyến cáo áp dụng thực tế và an toàn
Người dân tuyệt đối không dùng nước đun cỏ thiên thảo để thay thế hoàn toàn nước lọc hay trà uống thường quy mỗi ngày. Nếu có ý định sử dụng thảo mộc này để hỗ trợ sức khỏe theo kinh nghiệm dân gian, chỉ nên dùng lượng vừa phải và tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế.
Khi đun sắc, không nên nấu quá đậm đặc hoặc dùng liên tục kéo dài nhiều tuần lễ. Những người đang điều trị các bệnh mạn tính bằng thuốc tây y phải thông báo cho bác sĩ trước khi dùng thêm bất kỳ loại thảo mộc nào, nhằm tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi tại gan và thận.
Lời kết cho thói quen dùng thảo mộc bừa bãi
Cỏ thiên thảo chứa những hoạt chất sinh học giá trị đang được y học tiếp tục khám phá về tiềm năng kháng viêm và kháng ung thư [2], [4]. Giá trị dược tính luôn đi kèm ranh giới độc tính nếu sử dụng sai cách và thiếu kiểm soát. Thay vì tự biến cơ thể thành nơi thử nghiệm các loại cây cỏ truyền miệng, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và uống đủ nước lọc thông thường mới là giải pháp an toàn bảo vệ gan thận.
