Có nên sắc cỏ thạch sùng uống hằng ngày thay trà?

Nhiều người có thói quen hái hoặc mua các loại cây cỏ dân dã về phơi khô, sắc nước uống cả ngày thay cho nước lọc vì tin rằng thảo mộc tự nhiên luôn thanh nhiệt và vô hại. Gần đây, cỏ thạch sùng được một số người truyền tai nhau như một vị thuốc quý, thậm chí dùng để nấu uống hằng ngày như trà.

Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ an toàn dược học là: Không nên sắc cỏ thạch sùng uống hằng ngày thay trà. Việc sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào chưa được nghiên cứu chuẩn hóa, chưa rõ liều lượng và độc tính trường diễn đều tiềm ẩn nhiều mối nguy hại cho sức khỏe, đặc biệt là gan và thận.

Chưa có dữ liệu khoa học chuẩn hóa về cỏ thạch sùng

Hiện tại, trong các cơ sở dữ liệu y khoa chính thống, chưa có nghiên cứu độc học hoặc thử nghiệm lâm sàng nào được công bố nhằm đánh giá độ an toàn hay hiệu quả của cây cỏ thạch sùng. Dữ liệu khoa học hiện có mới chỉ dừng lại ở việc khảo sát các nhóm thảo dược nói chung, một số bài thuốc phối hợp hoặc các hoạt chất chiết xuất đơn lẻ trên mô hình động vật và tế bào.

Do đó, người tiêu dùng không thể suy diễn rằng loại cây này an toàn khi uống lượng lớn dài ngày. Dược liệu mọc tự nhiên hoặc thu hái thủ công không trải qua các khâu định danh thực vật, kiểm tra hàm lượng hoạt chất hay loại bỏ tạp chất. Việc tự ý thu hái cỏ thạch sùng còn tiềm ẩn nguy cơ nhầm lẫn với các loài thực vật có hình thái tương tự chứa độc tố nguy hiểm.

Khi đưa một loại thảo mộc chưa rõ hoạt chất vào cơ thể liên tục mỗi ngày, các cơ quan chuyển hóa phải làm việc liên tục để xử lý những hợp chất lạ. Thiếu thông tin về thành phần đồng nghĩa với việc chúng ta không thể lường trước được ngưỡng an toàn hay nguy cơ tích lũy độc chất trong cơ thể.

Nguy cơ tích tụ kim loại nặng từ nước sắc thảo dược

Một trong những rủi ro lớn nhất khi dùng thảo mộc khô sắc uống mỗi ngày là phơi nhiễm kim loại nặng từ đất trồng, nguồn nước hoặc quá trình phơi sấy. Cây cỏ có đặc tính hấp thụ tự nhiên các khoáng chất và cả các kim loại độc hại từ môi trường sinh trưởng.

Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã tiến hành định lượng hai nguyên tố độc hại là chì (Pb) và cadmi (Cd) trong nguyên liệu thô của các bài thuốc thảo dược ^[1]. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng hàm lượng trung bình của chì và cadmi trong nguyên liệu thô xấp xỉ hoặc cao hơn một chút so với giới hạn cho phép lần lượt là 10 mg/kg và 0,3 mg/kg ^[1]. Cụ thể, có 40% số mẫu phân tích chứa hàm lượng chì vượt ngưỡng 10 mg/kg và 60% số mẫu chứa hàm lượng cadmi vượt quá 0,3 mg/kg, trong đó 30% mẫu vượt giới hạn ở cả hai kim loại này ^[1].

Nghiên cứu cũng ghi nhận rằng khi sắc hãm bằng nước nóng, lượng kim loại hòa tan vào nước thấp hơn nhiều so với tổng hàm lượng trong nguyên liệu thô ^[1]. Với giả định tiêu thụ 200 ml nước hãm pha từ 2 túi trà (2 g) chia 2 lần mỗi ngày theo khuyến nghị của nhà sản xuất, lượng ăn vào hằng ngày ước tính là 8,32 µg/ngày đối với chì và 0,28 µg/ngày đối với cadmi ^[1]. Mức này thấp hơn nhiều so với lượng tiêu thụ hằng ngày có thể dung nạp là 0,3 mg/ngày đối với chì và 1,5 µg/ngày đối với cadmi ^[1]. Lượng nguyên tố vi lượng thiết yếu trong nước hãm cũng rất thấp, với lượng hấp thu ước tính là 0,06 mg/ngày sắt, 0,07 mg/ngày kẽm, 3,36 µg/ngày crom và 23 µg/ngày đồng ^[1].

Mặc dù nghiên cứu kết luận không có nguy cơ sức khỏe tức thì từ việc dùng nước hãm thảo dược đối với hàm lượng kim loại xét trong nghiên cứu này, các nhà khoa học nhấn mạnh hàm lượng chì và cadmi vẫn phải được theo dõi thường xuyên để tránh sự tích tụ các nguyên tố độc hại này trong cơ thể ^[1]. Nếu sử dụng cỏ thạch sùng tự phát, không kiểm định nguồn đất và nước, nguy cơ tích tụ kim loại nặng mạn tính là điều hoàn toàn có thể xảy ra.

Độc tính tế bào gan và tương tác chuyển hóa thuốc

Quan niệm thảo mộc luôn lành tính cho gan là một sai lầm phổ biến. Thực tế, nhiều hoạt chất tự nhiên có trong thực vật có khả năng gây tổn thương tế bào hoặc làm thay đổi quá trình chuyển hóa chất trong gan.

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã sử dụng mô hình tế bào HepG2 để sàng lọc tính an toàn của 14 thành phần chiết xuất từ thảo dược, tập trung vào độc tính tế bào gan và khả năng cảm ứng enzym CYP3A4 ^[2]. Độc tính của các thành phần được kiểm tra thông qua mức độ hoạt động của enzym lactate dehydrogenase (LDH) và khả năng tăng sinh tế bào ^[2]. Kết quả cho thấy hoạt chất luteolin làm tăng đáng kể hoạt độ LDH và làm giảm khả năng tăng sinh tế bào, dấu hiệu cho thấy hoạt chất này có thể gây độc cho tế bào gan HepG2 ^[2].

Ngoài ra, hoạt chất quercetin được ghi nhận làm tăng hoạt tính phiên mã của enzym CYP3A4 lên 1,5 lần so với nhóm đối chứng thông qua đáp ứng của mô-đun tăng cường phản ứng với chất lạ (XREM) ^[2]. Enzym Cytochrome P-450 (CYP), đặc biệt là phân họ CYP3A4, đóng vai trò chủ chốt trong việc chuyển hóa phần lớn các loại thuốc điều trị hiện nay ^[2]. Khi thảo dược kích hoạt hoặc ức chế enzym này, nồng độ thuốc điều trị bệnh mạn tính trong máu có thể bị giảm sút hoặc tăng vọt bất thường ^[2].

Với các loài cây chưa rõ thành phần như cỏ thạch sùng, người dùng không thể biết bên trong có chứa các hoạt chất gây độc tế bào gan hoặc làm biến đổi enzym gan hay không. Uống liên tục mỗi ngày có thể âm thầm làm suy giảm chức năng gan mà không có biểu hiện rõ rệt ở giai đoạn đầu.

Nguy cơ từ độc chất tự nhiên và đòi hỏi chuẩn hóa

Thực vật tự nhiên luôn tự tổng hợp các hợp chất chuyển hóa thứ cấp để tự vệ trước sự tấn công của sâu bọ và động vật ăn cỏ. Một số hợp chất này có thể gây độc nghiêm trọng cho con người nếu tiêu thụ tích lũy dài ngày.

Điển hình là nhóm ancaloit pyrrolizidine (PA), một nhóm độc chất xuất hiện tự nhiên trong nhiều họ thực vật như họ Cúc (Asteraceae), họ Mồ hôi (Boraginaceae) và họ Đậu (Fabaceae) ^[3]. Độc tính của PA đã trở thành mối lo ngại lớn do nguy cơ phơi nhiễm cao qua các chế phẩm thảo dược, trà thuốc và các sản phẩm nguồn gốc thực vật ^[3]. Vào năm 2011, Viện Đánh giá Rủi ro Liên bang Đức (BfR) đã thiết lập giới hạn tiêu thụ hằng ngày rất nghiêm ngặt đối với PA là dưới 0,007 µg/kg thể trọng, trước khi khuyến nghị mức giới hạn cao hơn gấp 3 lần ^[3].

Một đánh giá tổng quan năm 2020 nhấn mạnh rằng sự khác biệt về hàm lượng PA trong các dịch chiết có thể lên tới 1110 ppm (tương đương 0,11% khối lượng) tùy thuộc vào dung môi và kỹ thuật chiết xuất được áp dụng ^[3]. Điều này cho thấy cùng một loại cây, nhưng cách hái, cách phơi, cách đun nấu khác nhau có thể tạo ra nồng độ độc chất chênh lệch rất lớn ^[3]. Do đó, việc chuẩn hóa quy trình chiết xuất và sử dụng các phương pháp phân tích nhạy bén như sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS) là bắt buộc để đảm bảo an toàn sức khỏe cộng đồng ^[3].

Cỏ thạch sùng thu hái tự nhiên hoàn toàn không trải qua bất kỳ quy trình kiểm nghiệm hay chiết xuất chuẩn hóa nào. Việc sắc uống tùy tiện tại nhà khiến người dùng không thể kiểm soát được nồng độ các chất hòa tan, làm tăng nguy cơ phơi nhiễm các ancaloit hoặc hợp chất tự nhiên có hại.

Độc tính trường diễn cần được kiểm chứng qua nghiên cứu

Để một bài thuốc thảo dược được phép lưu hành và sử dụng dài ngày, việc đánh giá độc tính cấp tính, bán cấp tính và bán trường diễn là bắt buộc. Ngay cả những sản phẩm có nguồn gốc thiên nhiên tưởng chừng an toàn nhất cũng phải trải qua các thử nghiệm khắt khe trên động vật trước khi sử dụng cho người ^[4].

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đánh giá độc tính toàn diện của một công thức thảo dược hỗ trợ bảo vệ gan gồm 5 loại thực vật (Anethum graveolens, Cynara scolymus, Citrus aurantium, Portulaca oleracea, Silybum marianum) trên chuột cống ^[4]. Trong thử nghiệm độc tính cấp, liều duy nhất 2000 mg/kg thể trọng không gây tử vong trong 14 ngày theo dõi ^[4]. Ở thử nghiệm độc tính bán cấp trong 28 ngày với liều 600 và 1200 mg/kg/ngày, sản phẩm không gây ảnh hưởng đến tỷ lệ sống sót, cân nặng, chỉ số sinh hóa máu (BUN, creatinine, AST, ALT, ALP, bilirubin, albumin), huyết học hay cấu trúc mô học của gan, thận, tim, não ^[4].

Tuy nhiên, trong thử nghiệm bán trường diễn kéo dài 12 tuần với các mức liều 300 mg/kg và 600 mg/kg trộn trong thức ăn, các nhà khoa học ghi nhận có sự gia tăng chỉ số enzym phosphatase kiềm (ALP) ở nhóm chuột cái dùng liều cao 600 mg/kg ^[4]. Dù không ghi nhận thay đổi mô học hay tỷ lệ tử vong, nghiên cứu vẫn đưa ra khuyến cáo cần theo dõi nồng độ enzym ALP ở nữ giới trong trường hợp sử dụng sản phẩm này kéo dài ^[4].

Nghiên cứu trên chứng minh rằng ngay cả một công thức thảo dược được thiết kế để bảo vệ gan, khi dùng kéo dài nhiều tuần vẫn có thể làm biến đổi một số chỉ số sinh hóa cơ thể ^[4]. Với cỏ thạch sùng, chúng ta hoàn toàn chưa có bất kỳ dữ liệu nào về độc tính bán cấp hay bán trường diễn. Uống một loại nước lá không rõ độc tính qua nhiều tháng, nhiều năm tiềm ẩn nguy cơ tổn thương cơ quan nội tạng mà người dùng không thể phát hiện bằng mắt thường.

Ai cần tuyệt đối thận trọng với thảo mộc không rõ nguồn gốc?

Việc sử dụng các loại cây cỏ tự hái hoặc không được chuẩn hóa như cỏ thạch sùng tiềm ẩn nguy cơ cao đối với nhiều nhóm đối tượng có thể trạng nhạy cảm.

• Người có bệnh lý về gan và thận: Gan và thận là hai cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa và đào thải các chất từ thực vật cũng như kim loại nặng. Nếu chức năng gan, thận đã suy giảm, các độc tố tích tụ nhanh hơn và dễ gây suy cơ quan cấp hoặc mạn tính.
• Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Các hoạt chất trong thảo dược có thể tương tác với các enzym chuyển hóa như hệ thống CYP450, làm giảm tác dụng kiểm soát bệnh của thuốc huyết áp, tiểu đường, tim mạch hoặc gây ngộ độc thuốc ^[2].
• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có bất kỳ bằng chứng an toàn nào về cỏ thạch sùng trên thai nhi và trẻ sơ sinh. Các hợp chất lạ có thể đi qua nhau thai hoặc bài tiết qua sữa mẹ gây nguy hiểm cho trẻ.
• Người cao tuổi và trẻ nhỏ: Hệ miễn dịch và chức năng chuyển hóa ở hai nhóm tuổi này kém ổn định hơn, rất dễ bị ngộ độc hoặc rối loạn tiêu hóa khi tiếp xúc với thảo dược lạ.

Gợi ý tiếp cận thảo dược an toàn trong đời sống

Thói quen dùng nước lá uống thay nước lọc xuất phát từ mong muốn tăng cường sức khỏe, nhưng cần được thực hiện đúng khoa học để tránh phản tác dụng.

Đầu tiên, nước lọc tinh khiết vẫn là nguồn cung cấp nước tốt nhất và an toàn nhất cho cơ thể mỗi ngày. Người trưởng thành nên duy trì uống đủ lượng nước lọc cần thiết theo nhu cầu thể lực và thời tiết, không nên thay thế hoàn toàn nước lọc bằng bất kỳ loại nước sắc thảo mộc nào.

Thứ hai, nếu muốn sử dụng các loại trà thảo mộc thông dụng, hãy lựa chọn những sản phẩm đã được nghiên cứu rõ ràng, có nguồn gốc xuất xứ minh bạch và được cơ quan y tế kiểm định chất lượng. Tránh tuyệt đối việc nghe theo lời đồn thổi trên mạng xã hội để mua hoặc hái các loại cây lạ như cỏ thạch sùng về tự sắc uống.

Cuối cùng, bất kỳ vị thuốc hay bài thuốc Đông y nào cũng cần được kê đơn bởi bác sĩ y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề, dựa trên thể trạng cụ thể và có thời gian biểu điều trị giới hạn. Khi đang mắc bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc tây y, người bệnh phải luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi muốn dùng thêm bất kỳ loại nước lá thảo dược nào.

Cỏ thạch sùng hiện chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học nào xác nhận độ an toàn và hiệu quả sinh học trên người. Thay vì tự biến cơ thể thành nơi thử nghiệm các loại lá cây không rõ nguồn gốc, mỗi người hãy bảo vệ sức khỏe bằng chế độ ăn uống cân bằng, uống đủ nước sạch và luôn thận trọng trước những lời truyền miệng chưa được kiểm chứng.