Nhiều người Việt có thói quen hái các loại cây cỏ mọc hoang trong vườn hoặc mua thảo dược khô về đun nước uống hàng ngày với suy nghĩ "cây cỏ tự nhiên thì mát gan, bổ thận và không độc hại". Trong số đó, cỏ thiên thảo (tên khoa học là Anisomeles indica) là một vị thuốc dân gian quen thuộc thường được truyền tai nhau về công dụng giải cảm, chống viêm hoặc thanh lọc cơ thể. Tuy nhiên, việc tự ý thu hái, sắc uống loại cây này mà không nắm rõ cơ chế dược lý tiềm ẩn rất nhiều rủi ro khôn lường cho sức khỏe.
Liệu một loại thảo mộc mọc tự nhiên có thực sự an toàn cho tất cả mọi người như lời đồn? Câu trả lời dứt khoát từ góc độ y học và dược lý hiện đại là không. Dù chứa nhiều hoạt chất sinh học triển vọng, cỏ thiên thảo chưa từng được chứng minh an toàn trên người qua các thử nghiệm lâm sàng đầy đủ, đồng thời các nghiên cứu độc học ban đầu đã ghi nhận nguy cơ gây độc tế bào và dị tật phôi thai ở liều cao.
Cơ chế tác động và hoạt tính sinh học của cỏ thiên thảo
Cỏ thiên thảo chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học đáng chú ý, nổi bật nhất là ovatodiolide. Ovatodiolide là một hợp chất diterpenoid loại cembrane có hoạt tính sinh học cao được phân lập từ cây cỏ thiên thảo Anisomeles indica (L.) Kuntze [1]. Các báo cáo dược lý đã chứng minh hoạt chất ovatodiolide có đặc tính chống viêm, chống khối u, ngăn ngừa sản sinh sắc tố melanin và làm giảm các triệu chứng hen suyễn thông qua việc điều hòa các con đường tín hiệu tế bào [1].
Bên cạnh hoạt chất đơn lẻ ovatodiolide, dịch chiết toàn phần của cây cỏ thiên thảo cũng thể hiện tác động dược lý rất mạnh mẽ. Dịch chiết thô ethanol từ cỏ thiên thảo thể hiện độc tính đáng kể đối với dòng tế bào ung thư cổ tử cung HeLa với nồng độ ức chế 50% (IC50) là 38,8 microgam/mL [2]. Phân tích dòng chảy tế bào cho thấy dịch chiết ethanol này thúc đẩy đáng kể số lượng tế bào đi vào quá trình chết rụng theo chương trình (apoptosis) [2].
Về mặt cơ chế phân tử, sự kích hoạt quá trình tự hủy tế bào này đi kèm với sự gia tăng mạnh mẽ nồng độ các chất chỉ điểm. Mức độ phiên mã của các gen BAX, CASPASE-8 và CASPASE-3 trong các tế bào được xử lý bằng dịch chiết ethanol ở liều IC50 cao hơn lần lượt là 1,55 lần, 1,62 lần và 2,45 lần so với nhóm tế bào đối chứng [2]. Đồng thời, chiết xuất này còn khiến chu trình tế bào bị ngừng lại ở pha G1 theo cơ chế độc lập với protein p53 [2].
Cụ thể, tỷ lệ tế bào được xử lý bằng chiết xuất cỏ thiên thảo phân bố ở pha G1, pha S và pha G2/M lần lượt là 85%, 6,7% và 6,4%; trong khi ở nhóm đối chứng không xử lý, tỷ lệ này lần lượt là 64%, 15% và 19% [2]. Đi đôi với hiện tượng ngừng chu kỳ tế bào, mức biểu hiện của hai gen ức chế chu kỳ tế bào quan trọng là CDKN1A và CDNK2A cũng được điều hòa tăng lên lần lượt 1,9 lần và 1,64 lần [2]. Chiết xuất này còn làm suy giảm khả năng tăng sinh không phụ thuộc neo bám của tế bào ung thư [2]. Những cơ chế này cho thấy cỏ thiên thảo tác động trực tiếp và can thiệp sâu vào sự sống còn cũng như phân chia của tế bào sống.
Nghiên cứu khoa học nói gì về mức độ an toàn của cỏ thiên thảo?
Để xác định ranh giới giữa tác dụng trị liệu và độc tính, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm an toàn tiền lâm sàng trên động vật và mô hình phôi sinh học.
Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá tính an toàn của hoạt chất ovatodiolide chiết xuất từ cỏ thiên thảo thông qua các thử nghiệm độc tính di truyền và thử nghiệm độc tính đường uống lặp lại trong 28 ngày trên loài gặm nhấm [1]. Thử nghiệm độc tính di truyền bao gồm xét nghiệm đột biến đảo ngược ở vi khuẩn và xét nghiệm sai hình nhiễm sắc thể tế bào động vật có vú, có hoặc không có sự hoạt hóa chuyển hóa bằng phân đoạn S9 [1]. Kết quả cho thấy hoạt chất ovatodiolide không gây đột biến gen hay sai hình nhiễm sắc thể ở các thử nghiệm này [1].
Đối với thử nghiệm vi nhân hồng cầu trên động vật có vú in vivo, chuột nhắt được cho uống ovatodiolide liều đơn với các mức 0, 250, 500 hoặc 1000 mg/kg thể trọng qua ống thông dạ dày [1]. Kết quả ghi nhận ovatodiolide không làm tăng tỷ lệ hồng cầu lưới có vi nhân [1]. Ở thử nghiệm độc tính cấp đường uống trên chuột cống dùng liều đơn 1000 mg/kg thể trọng, độc tính cấp đường uống của ovatodiolide được xác định là vượt quá 1000 mg/kg [1]. Trong thử nghiệm độc tính đường uống 28 ngày lặp lại trên chuột cống với các liều 10, 25 và 50 mg/kg thể trọng, hoạt chất này không gây ra bất kỳ tác động bất lợi đáng kể nào [1].
Tuy nhiên, bức tranh an toàn hoàn toàn thay đổi khi xem xét dịch chiết thô của toàn cây trên mô hình phát triển phôi học. Trong một nghiên cứu khác công bố năm 2021, độc tính của dịch chiết ethanol từ cây cỏ thiên thảo đã được thử nghiệm trực tiếp trên phôi cá ngựa vằn (zebrafish embryos) [2]. Kết quả thực nghiệm chỉ ra rằng ở các mức nồng độ cao hơn 75 microgam/mL tại thời điểm 72 giờ sau thụ tinh, dịch chiết thô cỏ thiên thảo đã gây ra tình trạng dị tật phôi nghiêm trọng, ức chế quá trình nở trứng và dẫn đến tỷ lệ tử vong ở phôi [2]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng dù cỏ thiên thảo có tiềm năng chống ung thư, liều lượng sử dụng cần phải được kiểm soát hết sức cẩn thận, đặc biệt là khi áp dụng trên phụ nữ mang thai [2].
Giá trị thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Nhìn nhận một cách khách quan, các nghiên cứu khoa học kể trên mang lại cái nhìn nhiều chiều về cỏ thiên thảo nhưng vẫn tồn tại những khoảng trống rất lớn trước khi có thể ứng dụng trong đời sống.
Một mặt, nghiên cứu độc tính di truyền và độc tính 28 ngày trên chuột cống cho thấy hoạt chất tinh khiết ovatodiolide có ngưỡng an toàn khá rộng ở điều kiện phòng thí nghiệm [1]. Điều này mở ra triển vọng phân lập và tinh chế hoạt chất này nhằm phát triển các loại thuốc chống viêm, chống hen hoặc khối u trong tương lai [1].
Mặt khác, khoảng cách giữa việc uống nước sắc thảo dược thủ công tại nhà và các nghiên cứu khoa học là một khoảng cách rất xa. Khi người dân tự ý đun sắc cỏ thiên thảo trong nước sôi, dịch nước thu được là một hỗn hợp thô chứa hàng trăm hợp chất tự nhiên khác nhau, không được chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất và hoàn toàn khác biệt với ovatodiolide tinh khiết. Đáng lo ngại hơn, dữ liệu độc tính trên phôi cá ngựa vằn cảnh báo rõ ràng rằng chiết xuất cỏ thiên thảo ở nồng độ trên 75 microgam/mL có khả năng can thiệp tiêu cực đến quá trình biệt hóa mô và phát triển của cơ thể sống non trẻ [2].
Đặc biệt, toàn bộ dữ liệu hiện tại mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên tế bào nuôi cấy, phôi cá và chuột gặm nhấm [1], [2]. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng có đối chứng nào được tiến hành trên cơ thể người khỏe mạnh, chứ chưa nói đến những đối tượng đặc thù hay người đang mang bệnh lý mạn tính.
Những hiểu lầm tai hại khi dùng nước thảo mộc tự nhiên
Thói quen sử dụng cây cỏ dân gian của người dân thường bị chi phối bởi nhiều quan niệm sai lầm, dẫn đến việc lạm dụng hoặc dùng sai cách gây nguy hiểm cho bản thân và gia đình.
Hiểu lầm phổ biến nhất là tư tưởng cho rằng thảo dược tự nhiên thì "lành tính tuyệt đối", uống nhiều chỉ có lợi chứ không có hại. Thực tế, bất kỳ loài cây nào chứa hoạt chất có khả năng kháng viêm hay ức chế tế bào phân chia đều đồng thời là một loại thuốc có độc tính nếu dùng sai liều lượng [1], [2]. Các cơ chế ức chế chu kỳ tế bào và kích hoạt gen tự hủy apoptosis không chỉ nhắm vào tế bào bệnh mà hoàn toàn có thể gây hại cho tế bào lành nếu nồng độ trong máu vượt ngưỡng an toàn [2].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm nước sắc càng đậm đặc thì hiệu quả trị bệnh càng nhanh. Nồng độ chiết xuất thô tăng cao trực tiếp làm tăng nguy cơ ngộ độc tế bào, giống như hiện tượng phôi cá bị chết và dị tật khi nồng độ dịch chiết cỏ thiên thảo vượt quá 75 microgam/mL [2].
Hiểu lầm thứ ba là coi nước sắc cỏ thiên thảo là thức uống thanh nhiệt dùng chung được cho cả gia đình, từ người già đến trẻ nhỏ hay phụ nữ mang bầu. Mỗi lứa tuổi và tình trạng sinh lý có khả năng dung nạp, chuyển hóa chất hoàn toàn khác nhau; việc dùng chung một ấm nước thuốc đậm đặc cho mọi thành viên là một hành vi mang nhiều rủi ro.
3 nhóm người tuyệt đối không nên tự ý dùng nước sắc cỏ thiên thảo
Từ các bằng chứng thực nghiệm về độc tính và cơ chế sinh học, các chuyên gia y tế khuyến cáo mạnh mẽ 3 nhóm đối tượng sau đây không được tự ý đun sắc và uống nước cỏ thiên thảo:
Phụ nữ đang trong thai kỳ
Dữ liệu khoa học hiện tại chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn lâm sàng nào trên phụ nữ mang thai; toàn bộ thông tin độc học sinh sản chỉ mới được ghi nhận ở cấp độ phòng thí nghiệm [2]. Đáng chú ý, chiết xuất cỏ thiên thảo đã được chứng minh gây dị tật cấu trúc, ức chế quá trình nở và làm chết phôi cá ngựa vằn ở nồng độ lớn hơn 75 microgam/mL [2]. Phôi thai trong giai đoạn hình thành các cơ quan rất nhạy cảm với các hợp chất có hoạt tính ức chế chu kỳ tế bào ở pha G1 và làm tăng các gen tự hủy BAX, Caspase [2]. Chính các tác giả nghiên cứu cũng đã đưa ra khuyến nghị rõ ràng rằng cần phải theo dõi và giám sát liều lượng cực kỳ cẩn trọng, đặc biệt khi áp dụng cho phụ nữ mang thai [2]. Do đó, phụ nữ mang thai không nên mạo hiểm sử dụng nước sắc cỏ thiên thảo dưới bất kỳ hình thức nào.
Người mắc các bệnh lý gan mạn tính
Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào đánh giá tính an toàn hay khả năng dung nạp của cỏ thiên thảo trên bệnh nhân bị viêm gan, xơ gan hay suy giảm chức năng gan. Mọi hợp chất diterpenoid hay dịch chiết thô từ thảo mộc khi hấp thu vào cơ thể đều phải trải qua quá trình chuyển hóa và khử độc tại gan [1]. Ở những người có tế bào gan đang bị tổn thương hoặc xơ hóa mạn tính, hệ thống enzym chuyển hóa suy giảm nghiêm trọng. Việc dung nạp các dịch chiết thảo dược chưa rõ liều lượng có thể tạo thêm gánh nặng chuyển hóa cho gan, tiềm ẩn nguy cơ kích hoạt phản ứng độc tế bào và làm trầm trọng thêm tình trạng suy gan.
Trẻ nhỏ
Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học hay hướng dẫn định liều an toàn nào của cỏ thiên thảo dành riêng cho đối tượng trẻ nhỏ. Cơ thể trẻ em chưa hoàn thiện về cấu trúc cũng như chức năng của các cơ quan nội tạng; hàng rào bảo vệ và khả năng thanh thải độc chất của gan, thận còn non nớt so với người trưởng thành. Do cỏ thiên thảo có hoạt tính sinh học mạnh trên chu trình phân chia tế bào [2], trẻ em đối mặt với nguy cơ ngộ độc và tác dụng phụ cao hơn rất nhiều nếu phụ huynh tự ý cho trẻ uống nước sắc loại cây này.
Nguyên tắc áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Việc tìm hiểu và tận dụng giá trị của thảo dược bản địa là một hướng đi tích cực, nhưng cần phải dựa trên cơ sở khoa học và sự thận trọng y khoa cần thiết.
Nếu bạn đang có ý định sử dụng cỏ thiên thảo để hỗ trợ sức khỏe, trước hết cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc các thầy thuốc y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề. Không tự ý thu hái cây mọc hoang dã do nguy cơ nhầm lẫn loài thực vật chứa độc chất khác hoặc cây bị nhiễm thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng từ đất.
Khi chưa có dữ liệu chính xác về khoảng liều tối ưu trên người, chỉ nên sử dụng thảo dược theo đúng đơn thuốc đã được cân chỉnh ở mức độ vừa phải, không được tự ý tăng lượng hoặc đun sắc nước uống thay thế hoàn toàn nước lọc trong thời gian dài. Đối với những người đang điều trị các bệnh lý mạn tính bằng thuốc tây, cần hỏi rõ bác sĩ về nguy cơ tương tác giữa các hoạt chất thảo dược và thuốc điều trị. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như đau bụng, buồn nôn, vàng da, mẩn ngứa hay mệt mỏi sau khi dùng thảo mộc, phải lập tức ngừng sử dụng và đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám.
Cỏ thiên thảo là một dược liệu tự nhiên sở hữu nhiều hoạt tính sinh học đáng chú ý, nhưng ranh giới giữa tác dụng sinh học và độc tính phụ thuộc rất lớn vào liều lượng và cơ địa người dùng. Trong bối cảnh thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng trên người, phụ nữ mang thai, người có bệnh gan mạn tính và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên tự ý uống nước sắc từ loài cây này. Việc lắng nghe cơ thể, tôn trọng các bằng chứng khoa học và tuân thủ tư vấn của bác sĩ chuyên môn luôn là nguyên tắc vàng để bảo vệ sức khỏe cho chính bạn và người thân.
