Nhiều người có thói quen dùng thảo dược song song thuốc tây để tăng hiệu quả điều trị đau nhức xương khớp. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp dược liệu truyền thống như cỏ thiên thảo với thuốc tân dược, đặc biệt là nhóm thuốc chống viêm không steroid (NSAID), tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Hiện tại, chưa có nghiên cứu lâm sàng trực tiếp trên người về tương tác giữa cỏ thiên thảo và thuốc tây. Dù vậy, dữ liệu dược lý hiện có về hệ enzym chuyển hóa ở gan cho thấy nguy cơ cạnh tranh đào thải và gia tăng độc tính khi dùng chung các hoạt chất này.

Vai trò của hệ enzym Cytochrome P450 trong chuyển hóa thuốc

Mọi loại thuốc hay hoạt chất đưa vào cơ thể hầu hết đều phải qua gan để chuyển hóa và khử độc. Hệ enzym Cytochrome P450 giữ vai trò quyết định trong việc biến đổi sinh học của phần lớn các loại thuốc hiện nay [1].

Hệ thống Cytochrome P450 bao gồm hơn 50 enzym khác nhau [2]. Dù số lượng enzym nhiều, chỉ có 6 enzym chịu trách nhiệm chuyển hóa tới 90% lượng thuốc sử dụng trên lâm sàng, trong đó hai enzym quan trọng nhất là CYP3A4 và CYP2D6 [2]. Riêng enzym CYP3A4 ở gan và ruột là enzym pha I dồi dào nhất, chuyển hóa khoảng 60% các thuốc lưu hành trên thị trường [3].

Khi một hoạt chất ức chế hoặc cảm ứng các enzym này, quá trình đào thải thuốc khác bị đảo lộn [2]. Sự ức chế enzym làm chậm chuyển hóa, dẫn tới tích lũy thuốc trong máu và gây phản ứng có hại khó lường hoặc thất bại điều trị [2]. Ngược lại, nếu enzym bị kích thích quá mức, thuốc bị đào thải nhanh khiến nồng độ không đủ để tạo ra tác dụng chữa bệnh [1].

Cơ chế tương tác bất lợi giữa thảo dược và NSAID

Tương tác thuốc qua hệ enzym Cytochrome P450 là nguyên nhân chính dẫn đến các biến cố độc tính hoặc suy giảm hiệu quả điều trị [1]. Khi hai chất cùng chuyển hóa qua một enzym, hiện tượng cạnh tranh gắn kết hoặc ức chế enzym chuyển hóa sẽ xuất hiện [4].

Thuốc chống viêm không steroid như diclofenac có liên quan trực tiếp đến hoạt động của enzym gan CYP3A4 [4]. Khi có mặt các chất ức chế hoặc làm biến đổi động học của enzym, nồng độ hoạt chất NSAID trong huyết tương có thể bị biến đổi mạnh [4]. Các tương tác dược động học này đôi khi kéo theo những tác dụng phụ nghiêm trọng [5].

Nếu thảo dược chứa các phân tử làm chậm tốc độ khử hoạt của enzym gan, thuốc NSAID tồn lưu kéo dài trong cơ thể. Sự tích lũy nồng độ này làm tăng áp lực giải độc cho tế bào gan, đồng thời làm tăng tác dụng phụ tại đường tiêu hóa.

Nghiên cứu khoa học nói gì về chuyển hóa qua Cytochrome P450?

Các nghiên cứu thực nghiệm đã làm sáng tỏ cách các nhóm phân tử tác động lên enzym chuyển hóa ở cấp độ tế bào và phân tử.

Một nghiên cứu công bố năm 2002 dùng quang phổ vi sai quang học đánh giá tương tác của các chất đối kháng thụ thể histamin H3 gồm thioperamide, clobenpropit và ciproxifan trên mẫu microsome và ty thể tuyến thượng thận người [6]. Nghiên cứu phát hiện các chất này phối hợp trực tiếp với nhóm heme của enzym Cytochrome P450 thượng thận, cho phổ vi sai phụ thuộc nồng độ loại II [6]. Hằng số phân ly quang phổ (KS) trên microsome và ty thể người lần lượt là 1,5 và 1,6 micromol/l với thioperamide; 3,1 và 0,28 micromol/l với clobenpropit; 0,10 và 0,11 micromol/l với ciproxifan [6]. Kết quả tương tự cũng ghi nhận trên mẫu tuyến thượng thận của bò [6]. Thí nghiệm này chứng minh cấu trúc dị vòng imidazole có thể gắn trực tiếp vào vị trí xúc tác của enzym Cytochrome P450, làm thay đổi chức năng enzym [6].

Năm 2012, một nghiên cứu in vitro trên hệ điện hóa đánh giá tương tác thuốc trên enzym CYP3A4 người gắn trên điện cực carbon thủy tinh với polyelectrolyte cation PDDA [4]. Thí nghiệm đo lường sự ức chế chuyển hóa cơ chất erythromycin bằng phương pháp đo dòng theo thời gian khi có mặt ketoconazole, cimetidine và thuốc NSAID diclofenac [4]. Giá trị ức chế một nửa (IC50) đo được của ketoconazole là 135 nM, cimetidine là 80 micromol/l và diclofenac là 311 micromol/l [4]. Đáng chú ý, khi thử nghiệm tính hợp tác dị lập thể, sự có mặt của quinidine đã kích thích quá trình 5-hydroxyl hóa diclofenac, làm giảm IC50 của diclofenac từ 311 micromol/l xuống còn 157 micromol/l, tức tăng gấp đôi hiệu lực ức chế enzym [4].

Năm 2022, nghiên cứu sử dụng hệ thống CYP3A4 điện hóa ghi nhận thế khởi đầu xúc tác (Eonset) có giá trị dự đoán vai trò "thủ phạm" gây tương tác của một thuốc [3]. Thuốc có giá trị Eonset càng dương thì vai trò là chất dẫn dắt gây tương tác thuốc càng rõ rệt khi dùng phối hợp [3].

Các tổng quan y khoa cũng ghi nhận tính phức tạp của hệ thống này. Năm 1996, nghiên cứu tổng quan tài liệu quốc tế từ năm 1966 đến 1995 đánh giá nguy cơ ức chế enzym Cytochrome P450 của các thuốc chống trầm cảm mới [7]. Báo cáo ghi nhận CYP1A2 bị ức chế bởi fluvoxamine, gây tương tác với theophylline, clozapine [7]. Fluoxetine, norfluoxetine, sertraline, paroxetine ức chế mạnh CYP2D6 in vitro, làm tăng nồng độ desipramine và nortriptyline [7]. Fluoxetine, sertraline, fluvoxamine ức chế CYP2C làm biến đổi nồng độ phenytoin, diazepam [7]. CYP3A4 chịu trách nhiệm chuyển hóa terfenadine, astemizole, carbamazepine, alprazolam, triazolam; nồng độ các chất này tăng lên khi dùng cùng fluvoxamine, nefazodone, fluoxetine, sertraline [7].

Nghiên cứu tổng quan năm 1998 nhấn mạnh việc phân loại thuốc theo cơ chất, chất ức chế hay chất cảm ứng enzym Cytochrome P450 giúp dự đoán độc tính hoặc suy giảm hiệu lực trong phác đồ đa thuốc ở bệnh nhân ung thư [8]. Tương tự, tổng quan năm 2007 chỉ ra tương tác qua Cytochrome P450 thường gặp ở các nhóm thuốc chống đông warfarin, thuốc chống trầm cảm, thuốc chống động kinh và nhóm hạ mỡ máu statin [2]. Sự biến thiên di truyền (đa hình gen) ở các enzym này cũng làm thay đổi đáp ứng thuốc của từng người [2].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Hiểu rõ cơ chế ức chế hay cảm ứng enzym giúp dự đoán trước nguy cơ quá tải thuốc và điều chỉnh phác đồ sớm nhằm giảm thiểu biến cố bất lợi [1]. Biết được thuốc nào là cơ chất, chất ức chế hay chất cảm ứng của isoenzym Cytochrome P450 giúp nhà lâm sàng ước tính khả năng tương tác để chọn lựa thuốc thay thế an toàn hơn [5].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của y văn hiện tại là thiếu vắng các nghiên cứu lâm sàng đo lường trực tiếp tương tác giữa cỏ thiên thảo và thuốc NSAID trên người bệnh. Phần lớn các phép đo động học chi tiết đến nay thực hiện trên mô hình in vitro, hệ enzym điện hóa hoặc nghiên cứu trên mô tế bào [6], [4], [3]. Do đó, chưa có dữ liệu nồng độ chính xác về ngưỡng an toàn của cỏ thiên thảo khi đi vào cơ thể người dùng cùng thuốc tây.

Dù xét nghiệm kiểu gen có thể phát hiện đa hình enzym Cytochrome P450 ở người bệnh, hiện vẫn chưa xác định được việc áp dụng đại trà xét nghiệm này có thực sự cải thiện kết quả điều trị hay không [2]. Trong thực tế, nguy cơ tương tác thuốc không bao giờ có thể loại trừ hoàn toàn nếu thiếu sự thận trọng từ nhân viên y tế [5].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cùng thuốc tây

Nhiều người lầm tưởng thảo dược có nguồn gốc tự nhiên nên lành tính, có thể uống chung cùng lúc với thuốc tây để "bổ trợ" tác dụng. Đây là quan niệm sai lầm, bởi thảo dược chứa hàng trăm hợp chất hóa học tự nhiên có thể đóng vai trò là chất ức chế hoặc cảm ứng enzym chuyển hóa tại gan [1].

Hiểu lầm thứ hai là nếu không thấy đau bụng hay nổi mẩn ngay tức thì thì phối hợp đó an toàn. Trên thực tế, tương tác dược động học diễn ra âm thầm ở mức độ enzym gan [2]. Nồng độ thuốc chống viêm tích tụ dần trong máu qua nhiều ngày mới bộc lộ tổn thương viêm loét đường tiêu hóa hoặc tăng men gan cấp tính.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn riêng biệt về việc phối hợp cỏ thiên thảo với thuốc ở phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu y văn hiện hành chỉ tập trung vào cơ chế chuyển hóa enzym trên mô hình phòng thí nghiệm và quần thể bệnh nhân dùng thuốc chuyển hóa qua gan [2], [4]. Do đó, các đối tượng đặc thù này không tự ý dùng thảo dược khi chưa có chỉ định y khoa.

Người cao tuổi mắc bệnh xương khớp mạn tính, người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng hoặc suy giảm chức năng gan cần hết sức cẩn trọng. Khi gan phải xử lý đồng thời tân dược và thảo dược, áp lực chuyển hóa tăng cao dễ dẫn đến ngộ độc hoặc suy giảm hiệu quả điều trị [1], [8].

Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc có khoảng điều trị hẹp như thuốc chống đông warfarin, thuốc chống động kinh, thuốc tim mạch hay thuốc chống trầm cảm tuyệt đối không tự ý phối hợp thảo dược vì nguy cơ tương tác qua hệ P450 rất cao [2].

Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống

Người bệnh không tự ý dùng cỏ thiên thảo cùng lúc với các thuốc chống viêm không steroid (như diclofenac, ibuprofen) hay bất kỳ thuốc tây nào khác.

Nếu muốn dùng thảo dược hỗ trợ, hãy mang toàn bộ đơn thuốc và chế phẩm dược liệu đến gặp bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn để được đánh giá nguy cơ tương tác chuyển hóa [5]. Khi thiếu số liệu nghiên cứu lâm sàng, người bệnh chỉ nên dùng thảo dược ở lượng vừa phải sau khi có tư vấn chuyên môn.

Người bệnh cần theo dõi sát các phản ứng của cơ thể. Nếu xuất hiện dấu hiệu ợ chua, cồn cào vùng thượng vị, phân sẫm màu, vàng da, mệt mỏi bất thường, cần ngưng dùng ngay và đến cơ sở y tế kiểm tra. Thảo dược tự nhiên không thể thay thế cho các chẩn đoán và phác đồ điều trị chính thống của thầy thuốc.