Thanh hao hoa vàng (tên khoa học là Artemisia annua L.) từ lâu đã nổi tiếng trong y học cổ truyền nhờ công dụng thanh nhiệt, giải thử và hạ sốt rét [1]. Hoạt chất nổi bật nhất làm nên danh tiếng toàn cầu của loại thảo dược này chính là artemisinin, một sesquiterpene lactone được phân lập lần đầu vào thập niên 1970 [1]. Tuy nhiên, nhiều người tiêu dùng cũng như người sắc thuốc đông y thường băn khoăn: liệu việc đun sôi trực tiếp ở 100 độ C có làm phá hủy cấu trúc của artemisinin hay không?

Câu trả lời dựa trên các dữ liệu hóa thực vật là: artemisinin không biến mất hoàn toàn khi tiếp xúc với nước nóng, dịch chiết nước nóng vẫn giữ được hoạt tính sinh học quan trọng [2, 4]. Dẫu vậy, phương pháp hãm hoặc chiết xuất ở nhiệt độ vừa phải giúp bảo toàn hoạt chất này tốt hơn nhiều so với việc sắc sôi quá lâu trên bếp [5, 6].

Artemisinin phản ứng ra sao khi gặp nhiệt độ cao?

Trong thực vật học và công nghệ dược phẩm, artemisinin được biết đến là hợp chất có cầu nối nội peroxide đặc trưng, yếu tố quyết định hoạt tính kháng ký sinh trùng và kháng virus [1]. Mối lo ngại nhiệt độ phá hủy artemisinin xuất phát từ tính chất nhạy cảm nhiệt của nhóm sesquiterpene lactone.

Thực tế kiểm nghiệm độ ổn định cho thấy nguyên liệu hoạt chất artemisinin (API) dạng tinh khiết rất bền vững ở điều kiện lưu trữ thông thường, có thể ổn định tới 3 năm ở 30 độ C và độ ẩm 70% [2]. Khi đưa vào dung môi lỏng như nước để đun nấu, nhiệt lượng đóng vai trò thúc đẩy quá trình khuếch tán hoạt chất ra khỏi tế bào lá, nhưng đồng thời gia nhiệt quá mức có thể làm tăng tốc độ phân hủy nếu thời gian tiếp xúc nhiệt kéo dài [3].

Dữ liệu thực nghiệm về dịch chiết nước nóng của thanh hao hoa vàng

Một công trình nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá kỹ lưỡng dịch chiết nước nóng từ các giống thanh hao hoa vàng khác nhau đối với mô hình virus SARS-CoV-2 trong phòng thí nghiệm [2, 3]. Nhóm nghiên cứu ghi nhận hàm lượng artemisinin hòa tan trong dịch chiết nước nóng đạt từ 20,1 ± 0,8 đến 149,4 ± 4,4 microgam/mL, bên cạnh tổng lượng flavonoid dao động 7,3 ± 0,2 đến 37,2 ± 0,7 microgam/mL [2, 3].

Tất cả dịch chiết từ các giống cây này đều duy trì hoạt tính sinh học, với giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) tính theo hàm lượng artemisinin dao động từ 0,1 đến 8,7 micromol/L [2, 3]. Thậm chí, dịch chiết nước nóng sau khi được đông lạnh ở âm 20 độ C rồi rã đông vẫn giữ nguyên hiệu lực [2, 3]. Điều này chứng minh rằng nhiệt độ nước nóng khi chiết xuất ban đầu không hề làm triệt tiêu hiệu quả sinh học của artemisinin [2, 3].

Trước đó, một nghiên cứu thực hiện năm 2013 cũng tiến hành phân tích phương pháp hãm trà truyền thống bằng nước nóng từ lá thanh hao hoa vàng nhằm kiểm tra hoạt tính kháng ký sinh trùng sốt rét Plasmodium falciparum [1]. Sử dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) và khối phổ, các nhà khoa học đã đo được nồng độ artemisinin trong nước trà hãm đạt 47,5 ± 0,8 mg/L [1]. Nước hãm này đồng thời giải phóng nhiều hoạt chất khác như acid dihydroartemisinic (70,0 ± 0,3 mg/L), arteannuin B (1,3 ± 0,0 mg/L) và isovitexin (105,0 ± 7,2 mg/L) [1].

Nhiệt độ hãm và thời gian tiếp xúc: Yếu tố then chốt

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã so sánh hiệu suất thu hồi dịch chiết giữa các dung môi và ghi nhận rằng nước nóng ở 80 độ C cho hiệu suất chiết xuất tương đối cao so với các dung môi hữu cơ không phân cực, đạt tỷ lệ thu hồi từ 3,7% đến 32,4% khối lượng ban đầu tùy loại chiết xuất [4].

Về mặt động học, nghiên cứu năm 2017 so sánh phương pháp ngâm chiết nóng truyền thống và phương pháp hỗ trợ sóng siêu âm cho thấy thời gian gia nhiệt ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả [3]. Phương pháp ngâm chiết nóng thông thường ở 40 độ C cần đến 60 phút để đạt hiệu suất tương đương với xử lý sóng siêu âm 10 phút ở 30 độ C [3]. Gia nhiệt kéo dài đòi hỏi mức năng lượng kích hoạt cao hơn (10,3 kJ/g artemisinin ở phương pháp ngâm nóng truyền thống so với 7,38 kJ/g khi dùng siêu âm) [3].

Những dữ liệu trên chỉ ra rằng việc tiếp xúc với nước nóng trong thời gian ngắn (như thao tác hãm trà) là hoàn toàn phù hợp để hòa tan artemisinin, nhưng việc đun sôi sùng sục hàng giờ trên ngọn lửa lớn có thể không đem lại thêm lợi ích mà còn làm tốn năng lượng và có nguy cơ suy giảm hoạt chất.

Lợi ích và giới hạn từ các bằng chứng khoa học

Việc sử dụng nước nóng để hãm hoặc chiết thanh hao hoa vàng mang lại lợi thế lớn là độ an toàn tế bào cao. Khảo sát trên tế bào Vero E6 và tế bào biểu mô phổi người Calu-3 cho thấy dịch chiết nước nóng của thanh hao hoa vàng không gây suy giảm khả năng sống của tế bào sau 24 giờ thử nghiệm [2, 3].

Mặc dù vậy, người dùng cần lưu ý rằng hầu hết các bằng chứng về hoạt tính ức chế vi sinh vật của nước hãm thanh hao hoa vàng hiện nay mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) [2, 3, 4]. Hoạt tính kháng virus hay kháng ký sinh trùng trong đĩa cấy tế bào chưa thể suy diễn trực tiếp thành hiệu quả điều trị lâm sàng tương đương trên cơ thể người bệnh. Dịch chiết thảo dược toàn phần không thể thay thế phác đồ điều trị y tế chuẩn mực.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thanh hao hoa vàng

Một hiểu lầm rất phổ biến là quan niệm: "Dược liệu phải sắc thật kỹ, đun sôi nhiều tiếng thì mới thôi ra hết chất bổ". Với các loại thảo dược chứa hoạt chất bay hơi hoặc nhạy cảm nhiệt như thanh hao hoa vàng, việc ninh nấu nhiệt độ cao quá lâu dễ làm hao hụt các hợp chất có hoạt tính sinh học [4, 5].

Một ngộ nhận khác là cho rằng artemisinin đơn độc luôn mang lại hiệu quả cao nhất. Nghiên cứu năm 2013 chỉ ra rằng dịch chiết toàn phần chứa mạng lưới tương tác phức tạp: các hợp chất như arteannuin B hay acid rosmarinic có thể tạo tương tác hiệp đồng làm tăng tác dụng chống ký sinh trùng của artemisinin trên một số chủng nấm men hay ký sinh trùng, nhưng một số chất khác lại có tính chất đối kháng [1]. Do đó, việc tự ý kết hợp nhiều vị thuốc khi sắc có thể làm biến đổi hiệu lực thực tế.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù dịch chiết nước nóng cho thấy độ an toàn tế bào cao trên mô hình nuôi cấy Calu-3 và Vero E6 [2, 3], việc uống nước sắc thảo dược vẫn tác động trực tiếp đến chuyển hóa toàn thân. Những đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

  • Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang sử dụng các thuốc điều trị chuyển hóa: Tương tác giữa các hợp chất polyphenol và sesquiterpene trong dịch chiết có thể ảnh hưởng đến enzym chuyển hóa thuốc.
  • Phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Các nghiên cứu trích dẫn hoàn toàn thực hiện trên nuôi cấy tế bào (in vitro) và phân tích hóa học trong phòng thí nghiệm [2, 3, 4], chưa có dữ liệu đánh giá độ an toàn trên nhóm đối tượng nhạy cảm này. Tuyệt đối không tự ý áp dụng.

Cách áp dụng thực tế để bảo toàn hoạt chất

Dựa trên các thông số thực nghiệm, người dùng có thể áp dụng cách chế biến thanh hao hoa vàng khô theo hướng dẫn sau:

  • Ưu tiên phương pháp hãm nước nóng: Thay vì đun sôi liên tục trên bếp than hay bếp gas, hãy sử dụng nước đun sôi vừa hạ nhiệt (khoảng 80-90 độ C) để hãm thảo dược trong bình kín [4].
  • Giới hạn thời gian tiếp xúc: Thời gian hãm nên duy trì trong khoảng 10-15 phút để các hoạt chất kịp hòa tan vào nước mà không phải chịu áp lực nhiệt kéo dài [3].
  • Không sắc cạn nhiều lần: Tránh việc đun đi đun lại bã dược liệu nhiều lần ở nhiệt độ cao vì lượng artemisinin chính đã thoát ra ở giai đoạn đầu, các lần đun sau chỉ làm tăng các tạp chất chuyển hóa [3].
  • Sử dụng lượng vừa phải: Khi dùng như một loại trà thảo mộc, chỉ nên dùng lượng vừa phải theo khuyến cáo của bác sĩ y học cổ truyền, không dùng thay thế nước lọc hàng ngày.

Tóm lại, nhiệt độ nước nóng không phá hủy ngay lập tức artemisinin, nhưng việc đun sắc quá nhiệt và kéo dài là không cần thiết. Áp dụng phương pháp hãm trà nước nóng vừa phải là giải pháp khoa học giúp giữ trọn vẹn dược chất mà vẫn đảm bảo độ tiện lợi và an toàn.