Dùng cây cất hơi chữa ho, viêm họng: Đúng hay sai?

Thời tiết thay đổi thất thường khiến các bệnh lý đường hô hấp như viêm họng, đau rát cổ họng và ho dai dẳng xuất hiện phổ biến ở mọi lứa tuổi. Thay vì đi khám hoặc dùng thuốc tân dược, nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng để tự chữa trị tại nhà. Trong số đó, cây cất hơi (tên khoa học: Drymaria cordata) thường được truyền tai như một vị thuốc giải cảm, tiêu viêm, cắt cơn ho nhanh chóng bằng cách giã nát vắt lấy dịch tươi uống.

Kinh nghiệm này có thực sự đúng dưới góc nhìn khoa học hay chỉ là sự ngộ nhận nguy hiểm? Các nghiên cứu dược lý thực nghiệm bước đầu cho thấy Drymaria cordata quả thực sở hữu một số hoạt tính sinh học có lợi như giảm phản xạ ho, chống viêm và hạ sốt trên động vật. Tuy nhiên, việc khẳng định thảo dược này có thể "chữa khỏi" viêm họng hay thay thế thuốc kháng sinh, kháng viêm là nhận định hoàn toàn sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe.

Bản chất khoa học: Cây cất hơi tác động đến cơ thể ra sao?

Cây cất hơi, còn được biết đến với tên gọi khoa học là Drymaria cordata Willd. thuộc họ Cẩm chướng (Caryophyllaceae), là loài cỏ mọc hoang phổ biến tại nhiều vùng nhiệt đới. Trong y học cổ truyền dân gian, toàn cây cất hơi từ lâu đã được người dân sử dụng để điều trị nhiều chứng bệnh như đau đầu, co giật, viêm phế quản và các rối loạn về mắt ^[1]. Khi cổ họng bị kích ứng bởi vi khuẩn hoặc virus, phản ứng viêm bùng phát tại chỗ gây sưng đỏ, nóng rát và kích thích thụ thể thần kinh dẫn truyền tín hiệu gây ho về não bộ.

Về mặt hóa học thực vật, các phân tích chuyên sâu cho thấy cây cất hơi chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học đáng chú ý. Tiêu biểu trong số đó là các flavonoid, phytosterol (như spinasterol, stigmasterol), neophytadiene và axit p-coumaric ^[1]. Ngoài ra, những chiết xuất từ thân lá cây còn mang lại tiềm năng chống oxy hóa, can thiệp vào các đường truyền tín hiệu gây viêm tại tế bào ^[2], ^[1]. Các nhóm chất này hoạt động dựa trên cơ chế ức chế chất trung gian hóa học gây viêm và điều hòa phản xạ thần kinh, tạo tiền đề cho những tác dụng giảm ho và hạ thân nhiệt ghi nhận được trong phòng thí nghiệm.

Bằng chứng thực nghiệm: Khả năng ức chế cơn ho trên động vật

Cho đến nay, nghiên cứu trực tiếp nhất chứng minh tác dụng giảm ho của cây cất hơi được thực hiện từ năm 1997 trên mô hình động vật gặm nhấm ^[3]. Trong thử nghiệm này, các nhà nghiên cứu đã sử dụng chuột nhắt trắng bị gây ho nhân tạo bằng khí sulfur dioxide ($SO_2$) – một chất kích thích đường hô hấp cực mạnh. Nhóm nghiên cứu tiến hành đánh giá hiệu quả của dịch chiết methanol từ toàn cây Drymaria cordata so với nhóm đối chứng không dùng thuốc và nhóm đối chứng dương tính dùng codeine phosphate (một loại thuốc giảm ho trung ương kinh điển) ^[3].

Kết quả cho thấy dịch chiết methanol của cây cất hơi thể hiện hoạt tính giảm ho rõ rệt, phụ thuộc chặt chẽ vào liều lượng sử dụng ^[3]. Cụ thể, khi cho chuột uống dịch chiết ở các mức liều 100 mg/kg, 200 mg/kg và 400 mg/kg, tỷ lệ ức chế cơn ho ghi nhận lần lượt là 11,6%, 31,6% và 51,5% so với nhóm đối chứng ^[3]. Đáng chú ý, ở liều cao nhất (400 mg/kg), hoạt lực ức chế phản xạ ho của chiết xuất thảo mộc này được ghi nhận tương đương với hoạt lực của thuốc mẫu codeine phosphate ^[3].

Mặc dù kết quả trên cho thấy thảo dược có khả năng tác động lên trung tâm phản xạ ho, giới hạn lớn nhất của nghiên cứu là chỉ mới thực hiện trên chuột nhắt với mô hình kích ứng khí gas độc hại ^[3]. Cơn ho do viêm họng nhiễm trùng ở người có sinh lý bệnh học phức tạp hơn rất nhiều, liên quan đến đờm, tổn thương niêm mạc và đáp ứng miễn dịch cục bộ. Do đó, số liệu trên không thể suy diễn một cách cơ học rằng người bệnh uống dịch ép cây cất hơi sẽ cắt được ho ngay lập tức.

Cơ chế chống viêm và hạ sốt: Dữ liệu từ phòng thí nghiệm

Bên cạnh phản xạ ho, hai triệu chứng điển hình nhất của viêm họng là đau rát tại chỗ và sốt. Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã tiến hành kiểm chứng đặc tính giảm đau và hạ sốt của chiết xuất toàn cây cất hơi trên động vật gặm nhấm thông qua hàng loạt mô hình thực nghiệm khắt khe ^[4]. Để đo lường tác dụng giảm đau, các tác giả đã dùng thử nghiệm gây quặn đau bằng axit acetic, thử nghiệm tiêm formalin và kẹp đuôi; đồng thời dùng các mô hình gây sốt bằng 2,4-dinitrophenol (DNP), d-amphetamine và men bia (yeast) để kiểm tra khả năng hạ nhiệt ^[4].

Kết quả thực nghiệm ghi nhận chiết xuất Drymaria cordata đường uống ở các mức liều 100, 200 và 400 mg/kg làm giảm đau có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) trong thử nghiệm quặn đau, pha hai của thử nghiệm formalin và kẹp đuôi chuột ^[4]. Hiệu quả giảm đau của chiết xuất thảo mộc này nhìn chung tương đương với acetylsalicylic acid (ASA) liều 100 mg/kg và morphine liều 2 mg/kg tiêm dưới da ^[4]. Về khả năng hạ sốt, dịch chiết ức chế sự tăng thân nhiệt phụ thuộc liều ở mô hình tiêm 2,4-DNP và men bia, đạt đỉnh tác dụng ở liều 400 mg/kg tương đương thuốc hạ sốt chuẩn ASA ^[4]. Ở mô hình gây sốt bằng d-amphetamine, liều 200 mg/kg thậm chí mang lại hiệu quả hạ sốt kéo dài vượt trội hơn cả ASA, chứng minh dịch chiết tác động qua cả cơ chế thần kinh trung ương lẫn ngoại vi ^[4].

Mới đây nhất, một công trình công bố năm 2025 đã làm sáng tỏ cơ chế chống viêm mức độ phân tử của các thành phần trong cây cất hơi ^[5]. Các nhà khoa học đã phân lập được 6 dẫn xuất C-glycoside flavonoid mới chưa từng được mô tả, 2 alkylated flavonoid và 4 flavonoid đã biết từ phân đoạn chiết ethanol 70% của cây ^[5]. Toàn bộ các hợp chất này đều thể hiện hoạt tính ức chế sản sinh nitric oxide (NO) – một chất trung gian gây viêm quan trọng ^[5]. Trong đó, hợp chất số 8 mang cấu trúc đường hiếm thể hiện hoạt tính ức chế giải phóng các cytokine gây viêm mạnh nhất bằng cách nhắm trúng kinase IKK, từ đó chặn đứng con đường tín hiệu viêm NF-kappaB ^[5].

Hoạt tính kháng khuẩn: Giới hạn phòng thí nghiệm, chưa có bằng chứng lâm sàng

Nhiều người lầm tưởng việc uống nước ép cây cất hơi tươi sẽ trực tiếp tiêu diệt vi khuẩn trú ngụ trong vòm họng. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có về khả năng kháng khuẩn của loài thực vật này còn rất hạn chế và mang tính gián tiếp. Một nghiên cứu năm 2024 chỉ ra rằng việc sử dụng dịch chiết thảo dược Drymaria cordata để tổng hợp xanh các hạt nano bạc (AgNPs) có thể tạo ra vật liệu có hoạt tính ức chế 4 chủng vi khuẩn thử nghiệm ^[2]. Nghiên cứu này cũng xác nhận hạt nano tạo ra giữ được tính tương thích sinh học, không làm thay đổi cấu trúc bậc hai của hemoglobin (Hb) ^[2].

Dẫu vậy, tác dụng kháng khuẩn trong nghiên cứu nói trên đến từ phức hợp hạt nano bạc được tổng hợp trong phòng thí nghiệm, hoàn toàn không đồng nhất với việc vắt dịch ép từ lá cây thô để uống ^[2]. Dịch ép thô tại nhà không chứa hạt nano bạc tổng hợp và chưa từng trải qua thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào về khả năng ức chế vi khuẩn gây viêm hô hấp trên cơ thể người. Việc suy diễn đặc tính của công nghệ vật liệu sang hiệu quả trị bệnh truyền nhiễm tại nhà là một lỗ hổng khoa học nghiêm trọng.

Những hiểu lầm tai hại khi dùng dịch ép tươi chữa bệnh

Hiểu lầm phổ biến nhất trong dân gian là coi thảo dược thiên nhiên mọc hoang luôn "lành tính, không độc, uống càng nhiều càng nhanh khỏi". Trên thực tế, cây cỏ sinh trưởng ngoài môi trường tự nhiên dễ dàng tích tụ tạp chất, nấm mốc, trứng giun sán hoặc kim loại nặng từ đất và nguồn nước. Việc hái cây tươi, giã nát rồi vắt lấy nước cốt uống trực tiếp mà không qua khử trùng tiềm ẩn nguy cơ cao gây nhiễm khuẩn tiêu hóa cấp, ngộ độc thức ăn hoặc kích ứng thêm niêm mạc họng vốn đang bị tổn thương nặng.

Hiểu lầm nguy hiểm thứ hai là dùng cây cất hơi để trì hoãn việc tiếp cận y tế chuẩn mực. Viêm họng và ho có thể bắt nguồn từ nhiễm khuẩn liên cầu tan huyết, viêm thanh nhiệt cấp, hen phế quản hoặc dị vật đường thở. Việc tự ý nhồi nhét các bài thuốc truyền miệng không chuẩn hóa về liều lượng có thể khiến bệnh nhân bỏ lỡ "giai đoạn vàng" điều trị, dẫn tới các biến chứng phức tạp như áp-xe quanh amiđan, viêm phế quản phổi lan tỏa hoặc suy hô hấp.

Đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Do các hoạt chất trong cây cất hơi có tác động nhất định lên hệ thần kinh trung ương và đường truyền tín hiệu sinh học ^[1], ^[4], việc sử dụng tự phát có thể mang lại nhiều rủi ro khôn lường cho những nhóm đối tượng sau:

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu độc tính sinh sản nào chứng minh dịch ép cây cất hơi an toàn cho thai nhi hay không bài tiết qua sữa mẹ.
• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Niêm mạc hầu họng và hệ tiêu hóa của trẻ rất non nớt, dễ bị kích ứng bỏng rát bởi các axit hữu cơ và tinh dầu thực vật chưa tinh chế, nguy cơ co thắt thanh quản gây ngạt thở.
• Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc suy giảm miễn dịch: Quá trình chuyển hóa các hợp chất phức tạp trong thảo dược thô có thể gây quá tải cho các cơ quan giải độc.
• Người đang dùng thuốc điều trị thần kinh, thuốc hạ sốt giảm đau hoặc thuốc chống đông: Hoạt tính ức chế thần kinh trung ương và tương tác kháng viêm tương tự morphine hay aspirin ở mức chuột ^[4] cảnh báo nguy cơ tương tác thuốc bất lợi.

Hướng dẫn chăm sóc cổ họng an toàn, đúng cách

Khi bị ho và đau rát họng, người bệnh không nên đặt cược sức khỏe vào các loại thảo dược chưa được phê duyệt y tế. Thay vào đó, việc áp dụng các biện pháp khoa học cơ bản đã được kiểm chứng sẽ mang lại hiệu quả bền vững và an toàn:

• Giữ ẩm và làm dịu niêm mạc: Uống từng ngụm nhỏ nước ấm liên tục trong ngày, có thể pha thêm chút mật ong nguyên chất (chỉ dùng cho trẻ trên 1 tuổi và người lớn) để tạo lớp màng bảo vệ dịu nhẹ cho cổ họng.
• Vệ sinh hầu họng chuẩn y khoa: Súc họng nhẹ nhàng bằng dung dịch nước muối sinh lý 0,9% từ 2-3 lần mỗi ngày. Cần lưu ý súc sâu xuống vùng cuống họng thay vì chỉ tráng sơ khoang miệng.
• Cải thiện môi trường sống: Sử dụng máy tạo độ ẩm trong phòng ngủ nếu thời tiết hanh khô hoặc thường xuyên bật điều hòa; hạn chế tối đa tiếp xúc với khói thuốc lá, bụi mịn và các chất tẩy rửa hóa học bay hơi.
• Tìm kiếm hỗ trợ y tế kịp thời: Nếu cơn ho kéo dài trên 7 ngày, kèm theo các dấu hiệu cảnh báo như sốt cao liên tục không hạ, khó thở, thở rít, đau buốt tai hoặc khạc đờm đặc có lẫn máu, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và kê đơn chính xác.

Tóm lại, kinh nghiệm dùng cây cất hơi chữa ho có một phần cơ sở dược lý bước đầu trên động vật nhờ hoạt tính giảm ho, hạ sốt và ức chế các con đường viêm tế bào ^[3], ^[4], ^[5]. Tuy nhiên, các bằng chứng này mới dừng lại ở mức tiền lâm sàng và không đồng nghĩa với việc uống nước ép tươi tại nhà là an toàn hay có tác dụng diệt khuẩn đường thở. Người dân cần tỉnh táo nhìn nhận giới hạn của thảo dược, tuân thủ các nguyên tắc chăm sóc khoa học và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ biện pháp điều trị nào.