Nhiều người khi gặp các vấn đề ngoài da như ngứa ngáy, mề đay, mẩn đỏ thường tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng để tự chữa tại nhà. Trong đó, việc giã nát lá hoặc rễ cây chút chít để đắp trực tiếp lên vùng da tổn thương là một thói quen rất phổ biến. Tuy nhiên, liệu biện pháp tự nhiên này có thực sự an toàn và mang lại hiệu quả như lời đồn?
Thực tế khoa học cho thấy, dù chiết xuất từ cây chút chít có chứa một số hoạt chất thể hiện đặc tính kháng khuẩn và chống viêm trong phòng thí nghiệm, việc tự ý dùng cây tươi giã đắp lại tiềm ẩn nguy cơ cao gây kích ứng và viêm da tiếp xúc. Người bệnh có thể đối mặt với tình trạng tổn thương da nghiêm trọng hơn thay vì được chữa khỏi mẩn ngứa.
Cây chút chít trong dân gian và góc nhìn khoa học
Cây chút chít, còn có tên khoa học là Rumex crispus L., từ lâu đã được y học cổ truyền ở nhiều quốc gia sử dụng như một vị thuốc làm se, nhuận tràng, lợi tiểu và hỗ trợ điều trị các rối loạn tiêu hóa [1], [2]. Ở nhiều vùng nông thôn, lá và rễ của loài cây này thường được dùng ngoài da để trị ghẻ lở, mụn nhọt hoặc làm dịu các cơn ngứa ngáy [2].
Tuy nhiên, việc dùng theo kinh nghiệm truyền miệng thường bỏ qua các rủi ro độc tính tiềm ẩn. Các nghiên cứu hiện đại đã chỉ ra rằng Rumex crispus chứa hàng trăm hợp chất hóa học khác nhau, trong đó có cả những chất có thể gây độc hoặc gây dị ứng khi tiếp xúc trực tiếp [1]. Do đó, việc ứng dụng dược liệu này cần được xem xét cẩn trọng dựa trên bằng chứng thực nghiệm.
Cơ chế tác động: Kháng khuẩn nhưng tiềm ẩn độc tính
Các phân tích hóa thực vật cho thấy cây chút chít chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học đáng chú ý. Tổng cộng có khoảng 224 thành phần hóa học đã được phân lập và xác định từ loài cây này, bao gồm anthraquinone, các dẫn xuất naphthalene, flavonoid, tinh dầu, coumarin và stilbene [1].
Trong số các anthraquinone, hợp chất emodin và chrysophanol được ghi nhận là đóng vai trò quan trọng trong các hoạt tính sinh học [3], [4]. Ở cấp độ tế bào và mô hình thí nghiệm, các dịch chiết thô và hợp chất tinh khiết từ cây chút chít thể hiện khả năng kháng khuẩn, kháng viêm, chống dị ứng và chống oxy hóa [1].
Mặt khác, dù dịch chiết tinh chế cho thấy những tác động tích cực, cây tươi chưa qua xử lý lại mang độc tính tự nhiên. Cây chút chít được ghi nhận có độc tính và có thể gây ra các phản ứng phụ bất lợi, bao gồm phản ứng dị ứng [1]. Việc tiếp xúc trực tiếp dịch cây tươi với bề mặt da bị trầy xước hoặc mẫn cảm dễ kích hoạt các phản ứng viêm da tiếp xúc cấp tính.
Các nghiên cứu khoa học nói gì về chút chít?
Các nhà khoa học trên thế giới đã tiến hành nhiều thử nghiệm nhằm xác định giá trị dược lý của Rumex crispus. Dưới đây là các nghiên cứu tiêu biểu liên quan đến khả năng kháng khuẩn và viêm da:
Nghiên cứu công bố năm 2005 tại Thổ Nhĩ Kỳ đánh giá hoạt tính kháng khuẩn in vitro của dịch chiết từ rễ và bộ phận trên mặt đất của Rumex crispus [5]. Phương pháp khuếch tán giếng thạch được sử dụng ở nồng độ chiết xuất 12,5 mg/ml để kiểm tra trên 5 chủng vi khuẩn Gram dương (Staphylococcus aureus, Micrococcus luteus, Mycobacterium smegmatis, Bacillus subtilis, Bacillus subtilis var. niger), 3 chủng vi khuẩn Gram âm (Aeromonas hydrophila, Klebsiella pneumoniae, Pseudomonas aeruginosa) và nấm men Candida albicans [5]. Kết quả ghi nhận dịch chiết acetone từ rễ cây thể hiện hiệu quả ức chế rõ rệt đối với phần lớn các vi sinh vật thử nghiệm [5]. Tuy nhiên, thử nghiệm này chỉ dừng lại ở quy mô đĩa thạch và dùng dung môi hóa học chuyên dụng.
Năm 2018, một nghiên cứu trên mô hình chuột bị viêm da cơ địa do 2,4-dinitrofluorobenzene gây ra đã kiểm tra chế phẩm AST2017-01 (gồm Rumex crispus và nấm Cordyceps militaris) cùng hoạt chất chrysophanol [3]. Kết quả cho thấy chrysophanol làm giảm mức độ nghiêm trọng trên lâm sàng của các tổn thương da giống viêm da cơ địa và giảm đáng kể hành vi gãi ngứa ở chuột [3]. Chế phẩm cũng làm giảm độ dày biểu bì, giảm thâm nhiễm tế bào viêm, đồng thời ức chế nồng độ histamine, kháng thể IgE và các cytokine gây viêm như IL-4, IL-6, TNF-alpha trong huyết thanh chuột [3]. Dù vậy, đây là kết quả trên mô hình động vật với hợp chất tinh sạch qua đường dùng kiểm soát, không phản ánh việc đắp lá tươi lên người.
Nghiên cứu công bố năm 2022 áp dụng phương pháp phân tích chuyển hóa học không mục tiêu kết hợp sắc ký lỏng siêu hiệu năng ghép khối phổ (UPLC-MS) để thăm dò hoạt tính kháng khuẩn của rễ cây chút chít đối với tụ cầu vàng kháng methicillin (MRSA) [4]. Kết quả xác định nhiều thành phần, bao gồm anthraquinone emodin, cùng đóng góp vào hoạt tính kháng vi khuẩn MRSA [4].
Năm 2021, nghiên cứu phân tích các dịch chiết phân đoạn từ bộ phận trên mặt đất của Rumex crispus bằng ba dung môi cyclohexane, dichloromethane và methanol [6]. Kết quả chỉ ra dịch chiết giàu hợp chất phenolic (từ 13,0 đến 249,8 mg GAE/g trọng lượng khô), có hoạt tính chống oxy hóa dọn gốc tự do DPPH với IC50 đạt 6,2 mcg/mL và ức chế enzyme acetylcholinesterase với IC50 đạt 31,6 mcg/mL [6].
Lợi ích trong ống nghiệm và giới hạn của bằng chứng
Qua các dữ liệu khoa học, có thể khẳng định cây chút chít sở hữu tiềm năng dược lý thực sự đối với việc ức chế vi khuẩn và giảm phản ứng viêm [5], [1], [3], [4]. Các hợp chất như chrysophanol hay emodin đã chứng minh cơ chế can thiệp vào các chuỗi phản ứng miễn dịch và ức chế mầm bệnh [3], [4].
Tuy nhiên, ranh giới giữa chiết xuất phòng thí nghiệm và việc tự đắp thảo dược tươi tại nhà là rất lớn. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu là thử nghiệm in vitro (ống nghiệm) hoặc trên mô hình chuột [5], [3]. Bằng chứng lâm sàng được kiểm soát chặt chẽ trên người về độ an toàn và hiệu quả bôi ngoài da hiện vẫn còn thiếu [1]. Các dịch chiết trong nghiên cứu đều sử dụng dung môi kỹ thuật như acetone, methanol hoặc ethanol để tách chiết hoạt chất và loại bỏ tạp chất gây hại [5], [2], [6], điều hoàn toàn không thể thực hiện khi giã nát cây tươi ở điều kiện thông thường.
Nguy cơ tổn thương khi đắp thảo dược tươi
Một hiểu lầm rất tai hại của người bệnh là đồng nhất nguồn gốc "thảo dược thiên nhiên" với sự lành tính tuyệt đối. Cây chút chít tươi chưa qua tinh chế chứa nhiều tạp chất và thành phần độc tính tự nhiên [1].
Bên cạnh đó, việc giã nát thảo dược tươi trong điều kiện vệ sinh gia đình dễ đưa các loại nấm mốc, vi khuẩn từ đất và không khí bám vào bã lá. Khi đắp hỗn hợp này lên vùng da đang bị mẩn ngứa, hàng rào bảo vệ da vốn đã thương tổn sẽ bị kích ứng mạnh hơn. Hậu quả là người bệnh có thể bị viêm da tiếp xúc kích ứng hoặc dị ứng, xuất hiện tình trạng phồng rộp, ngứa rát tăng nặng, thậm chí bội nhiễm vi khuẩn gây mưng mủ và để lại sẹo khó phục hồi.
Những ai cần tuyệt đối thận trọng?
Tất cả mọi người đều không nên tự ý giã đắp thảo dược tươi chưa qua kiểm định lên da. Tuy nhiên, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác:
Người đang có vết thương hở, da trầy xước, rỉ dịch hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng tuyệt đối không đắp bất kỳ loại lá tươi nào, kể cả chút chít. Trẻ nhỏ và người có cơ địa viêm da tiếp xúc, dị ứng bẩm sinh có làn da rất mỏng manh, nguy cơ phản ứng dị ứng nghiêm trọng với các thành phần của cây là rất cao [1].
Ngoài ra, những người mắc bệnh da liễu mạn tính hoặc đang sử dụng các thuốc bôi điều trị theo đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa da liễu trước khi muốn dùng thêm bất kỳ biện pháp thảo dược nào để tránh nguy cơ tương tác bất lợi.
Lời khuyên chăm sóc da mẩn ngứa an toàn
Thay vì mạo hiểm sử dụng các bài thuốc truyền miệng chưa được chuẩn hóa, người bệnh nên tuân thủ các nguyên tắc y khoa khi xuất hiện triệu chứng ngứa ngáy, mề đay ngoài da:
Đầu tiên, giữ cho vùng da tổn thương luôn sạch sẽ, khô thoáng. Vệ sinh da nhẹ nhàng bằng nước ấm hoặc dung dịch làm sạch dịu nhẹ, không chứa hương liệu. Tránh gãi mạnh hoặc chà xát làm rách da, tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập gây nhiễm trùng thứ phát.
Thứ hai, có thể làm dịu cơn ngứa tạm thời bằng cách chườm mát hoặc sử dụng các loại kem dưỡng ẩm lành tính có chứng nhận y tế để phục hồi hàng rào bảo vệ da. Uống đủ nước hàng ngày và giữ môi trường sống thoáng mát.
Thứ ba, nếu tình trạng ngứa kéo dài quá vài ngày, tổn thương lan rộng, sưng đỏ, nóng rát hoặc có mủ, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế có chuyên khoa da liễu để được khám, xác định chính xác nguyên nhân và chỉ định thuốc bôi, thuốc uống phù hợp. Tuyệt đối không tự ý dùng các chế phẩm từ chút chít để điều trị thay thế chỉ định y khoa.
Tóm lại, cây chút chít là loài thực vật có nhiều hợp chất tiềm năng cho nghiên cứu y dược trong tương lai [1]. Tuy nhiên, việc tự ý hái lá, rễ tươi để đắp trị mẩn ngứa là thói quen nguy hiểm, dễ dẫn đến viêm da tiếp xúc và biến chứng nặng nề. Người bệnh cần tỉnh táo, ưu tiên các giải pháp khoa học đã được kiểm chứng an toàn để bảo vệ làn da của mình.
