Nhiều người dân thường có thói quen hái các loại cây cỏ mọc hoang quanh nhà về phơi khô, sắc nước uống để thanh nhiệt, giải độc hoặc trị các chứng mẩn ngứa. Trong số đó, cây hàn the ba hoa (danh pháp khoa học: Desmodium triflorum) là một loại thảo dược mọc bò sát đất rất quen thuộc ở các vùng quê Việt Nam. Tuy nhiên, việc tự ý ước lượng liều lượng khi đem sắc uống có thực sự an toàn và đem lại hiệu quả như mong đợi?
Câu trả lời ngắn gọn là hiện nay y học hiện đại vẫn chưa có một phác đồ lâm sàng chuẩn hóa nào quy định chính xác liều lượng sắc nước của cây hàn the ba hoa cho người bệnh. Các chỉ định liều dùng hiện nay phần lớn bắt nguồn từ kinh nghiệm dân gian lưu truyền hoặc trong y học cổ truyền, trong khi các bằng chứng thực nghiệm khoa học mới chỉ dừng lại ở phạm vi nghiên cứu chiết xuất, thử nghiệm trên mô hình tế bào hoặc động vật gặm nhấm.
Nhận diện cây hàn the ba hoa và cơ sở hoạt chất
Hàn the ba hoa thuộc chi Desmodium, một chi lớn trong họ Đậu (Fabaceae) với khoảng 350 loài thực vật khác nhau phân bố rải rác khắp thế giới [1]. Các loài thuộc chi này từ lâu đã được ứng dụng trong y học cổ truyền phương Đông để hỗ trợ điều trị nhiều chứng bệnh như sốt nóng, tiêu chảy, ho, giảm đau hoặc tiêu viêm [1]. Người dân thường dùng toàn cây tươi hoặc cây phơi khô để đun nước uống hàng ngày.
Về mặt hóa học thực vật, các phân tích cho thấy các loài thuộc chi Desmodium chứa một lượng phong phú các chất chuyển hóa thứ cấp [2], [1]. Cho đến nay, các nhà khoa học đã phân lập được hàng trăm hợp chất tự nhiên từ các loài này, chủ yếu là flavonoid, alkaloid, cùng với terpenoid, hợp chất phenolic, glycoside và tinh dầu [1]. Trong đó, nhóm flavonoid và hợp chất phenolic được cho là đóng vai trò chủ chốt tạo nên các đặc tính sinh học của dược liệu [2], [3].
Nghiên cứu riêng biệt về loài Desmodium triflorum đã phân lập được 7 hợp chất từ phân đoạn n-butanol, trong đó có 6 hợp chất thuộc phân nhóm flavone 6- hoặc 8-C-glycoside [4]. Phân tích mẫu chiết xuất cồn của cây hàn the ba hoa cũng cho thấy hàm lượng polyphenol và flavonoid tổng số tương đương với 36,60 mg catechin và 45,6 mg rutin trên mỗi gam nguyên liệu khô [3]. Những thành phần này là cơ sở hóa học giải thích cho tác dụng bảo vệ tế bào và chống lại các gốc tự do mà thảo mộc sở hữu [2], [3].
Các bằng chứng khoa học ghi nhận về hàn the ba hoa
Mặc dù được ứng dụng lâu đời trong dân gian, các thử nghiệm khoa học về cây hàn the ba hoa chủ yếu tập trung vào thử nghiệm sinh học trong phòng thí nghiệm và trên động vật thí nghiệm [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã đánh giá chi tiết khả năng chống oxy hóa và độc tính cấp tính của chiết xuất thô từ cây hàn the ba hoa (Desmodium triflorum) [3]. Khi thử nghiệm khả năng dọn dẹp các gốc tự do (như DPPH và TEAC), phân đoạn ethyl acetate từ dịch chiết cây cho hiệu quả mạnh mẽ: chỉ 0,4 mg phân đoạn này đã cho hiệu quả khử gốc tự do tương đương 186,6 microgam alpha-tocopherol và 82,5 microgam trolox [3]. Ngoài ra, 1,25 mg dịch chiết thô cũng biểu hiện năng lực khử tương đương 61,2 microgam axit ascorbic (vitamin C) [3]. Đáng chú ý, khi đánh giá mức độ an toàn và độc tính bằng cách cho chuột uống dịch chiết thô qua ống xông dạ dày, chỉ số liều gây chết trung bình (LD50) được ghi nhận là lớn hơn 10 g/kg thể trọng [3].
Bên cạnh đó, các flavonoid phân lập từ Desmodium triflorum còn được tổng kết là có các hoạt tính sinh học đa dạng như kháng khuẩn, kháng nấm, hỗ trợ chống co giật và bảo vệ chống lại tác động của bức xạ [2]. Một nghiên cứu khác công bố năm 2023 tập trung vào hoạt tính kháng nấm gây bệnh thực vật cũng khẳng định các hợp chất flavone C-glycoside từ cây hàn the ba hoa có khả năng ức chế sự phát triển của một số chủng nấm sợi trong điều kiện nuôi cấy ống nghiệm, đặc biệt ở dạng nhũ tương nano [4].
Tuy nhiên, các dữ liệu này đều có một giới hạn rất lớn: hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người để đánh giá hiệu quả điều trị bệnh cụ thể, cũng như chưa xác định được nồng độ hoạt chất thực tế đi vào máu khi uống theo dạng nước sắc truyền thống.
Khập khiễng giữa liều dân gian và thiếu hụt chuẩn hóa khoa học
Trong thực tế điều trị, kinh nghiệm dân gian thường hướng dẫn bốc thảo dược theo "nắm tay", "lạng" hoặc sắc nước uống tự do trong ngày. Tình trạng này phản ánh một thực trạng phổ biến trong y học bản địa: việc xác định liều lượng dược liệu thường chỉ dựa trên cảm quan mà thiếu đi các phép đo lường chính xác.
Sự thiếu vắng các hướng dẫn liều lượng bằng số liệu khoa học cụ thể cho việc sắc nước cây hàn the ba hoa là một rủi ro tiềm ẩn. Việc đun sắc thủ công tại nhà chịu ảnh hưởng bởi rất nhiều yếu tố như nhiệt độ nước, thời gian sôi, nguồn gốc thổ nhưỡng của cây, và mức độ khô của dược liệu. Nồng độ flavonoid và polyphenol tan trong nước sắc có thể dao động rất lớn, khiến người uống không thể kiểm soát được lượng hoạt chất thực tế đưa vào cơ thể mỗi ngày. Do các thử nghiệm trên người chưa được tiến hành, khoa học hiện đại chưa thể đưa ra một con số khuyến cáo chính xác rằng mỗi ngày một người trưởng thành nên uống bao nhiêu gam cành lá khô hay bao nhiêu mililít nước sắc [1], [3].
Vấn đề nhầm lẫn loài và tạp nhiễm dược liệu
Một trở ngại rất lớn khác khi sử dụng cây hàn the ba hoa theo dạng tự hái hoặc mua thảo dược phơi khô không rõ nguồn gốc là nguy cơ nhầm lẫn loài. Chi Desmodium có tới khoảng 350 loài khác nhau, trong đó nhiều loài có hình thái thân bò, lá chét ba tương đối giống nhau [1].
Nghiên cứu về định danh dược liệu bằng kỹ thuật sinh học phân tử cho thấy tình trạng trộn lẫn, thay thế nguyên liệu trong các bài thuốc cổ truyền diễn ra khá phổ biến [5]. Chẳng hạn, trong chế phẩm thuốc Ayurvedic truyền thống Dashmool của Ấn Độ, các loài thực vật bị chế biến nghiền nhỏ khiến việc nhận dạng bằng mắt thường hoặc hình thái học trở nên bất khả thi [5]. Trong bài thuốc này, loài chuẩn cần dùng là Desmodium gangeticum, nhưng các phân tích di truyền học bằng kỹ thuật phản ứng chuỗi polymerase (PCR) phát hiện cây thường xuyên bị giả mạo hoặc lẫn lộn với các loài khác, trong đó có cả Desmodium triflorum (hàn the ba hoa) và Desmodium velutinum [5].
Việc nhầm lẫn các loài thảo dược cùng chi có thể làm thay đổi hoàn toàn thành phần hóa học và tác dụng sinh học mong muốn [2], [1]. Thậm chí, nếu hái nhầm phải các loài cỏ dại có độc tính cao nhưng cùng môi trường sống, người sử dụng có thể đối mặt với nguy cơ ngộ độc cấp tính mà không hề hay biết.
Những ai cần thận trọng khi dùng thảo dược tự sắc?
Mặc dù thử nghiệm trên chuột cho thấy dịch chiết thô của cây hàn the ba hoa có mức LD50 cao trên 10 g/kg, tức độc tính cấp tính qua đường tiêu hóa ở động vật là rất thấp [3], điều này không đồng nghĩa với việc thảo dược an toàn tuyệt đối cho mọi người ở mọi liều lượng.
Chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh độ an toàn của cây hàn the ba hoa trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú, hoặc trẻ nhỏ. Do đó, các nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không nên tự ý sắc uống loại cây này theo lời mách bảo.
Những người có tiền sử bệnh lý mạn tính về gan, thận hoặc đang phải điều trị bệnh bằng thuốc tây cũng cần hết sức thận trọng. Các hợp chất tự nhiên như flavonoid và polyphenol khi vào cơ thể đều phải chuyển hóa qua gan và thải trừ qua thận; việc dùng nước sắc thảo dược kéo dài không kiểm soát có thể gây thêm gánh nặng cho các cơ quan này hoặc gây tương tác bất lợi với thuốc điều trị đang dùng.
Lưu ý thực tế khi có ý định sử dụng
Để đảm bảo an toàn sức khỏe và tránh những tai biến không đáng có khi tiếp cận với cây hàn the ba hoa hay bất kỳ loại thảo mộc nào khác, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
Thứ nhất, không tự ý tăng liều hoặc uống thay thế nước lọc hàng ngày. Khi không có liều lượng quy chuẩn từ nghiên cứu khoa học, nguyên tắc an toàn nhất là chỉ dùng ở mức độ vừa phải, ngắn ngày, và tuyệt đối không lạm dụng thảo dược với suy nghĩ "cây cỏ thiên nhiên thì vô hại".
Thứ hai, phải đảm bảo nhận dạng chuẩn xác loài thực vật. Tránh việc tự ý đi hái cây mọc hoang ở các bãi đất ven đường, nơi có thể bị phun thuốc diệt cỏ hoặc nhiễm kim loại nặng. Nếu mua thảo mộc khô, cần lựa chọn các cơ sở y học cổ truyền uy tín, có nguồn gốc kiểm định rõ ràng để tránh mua phải dược liệu giả mạo hay bị nấm mốc [5].
Thứ ba, nếu đang có bệnh lý nền hoặc đang uống thuốc kê đơn, cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc bác sĩ y học cổ truyền trước khi dùng bất kỳ dạng nước sắc nào từ cây hàn the ba hoa. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như đau bụng, buồn nôn, tiêu chảy hoặc dị ứng mẩn ngứa sau khi uống, cần ngưng dùng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất.
Nhìn chung, cây hàn the ba hoa là một vị thuốc dân gian tiềm năng chứa nhiều hoạt chất chống oxy hóa đã được ghi nhận trong các thử nghiệm tiền lâm sàng bước đầu [2], [3]. Tuy nhiên, vì y học hiện đại vẫn chưa thiết lập được mức liều điều trị an toàn và chuẩn hóa trên người, người dân cần tiếp cận một cách tỉnh táo, không xem đây là phương thuốc chữa bách bệnh và không tùy tiện dùng quá liều.
