Trong dân gian, cây hàn the ba hoa (tên khoa học là Desmodium triflorum) thường được người dân truyền tai nhau như một vị thuốc quen thuộc mọc hoang bờ bụi, dùng để nấu nước uống giải nhiệt, làm mát gan hoặc điều trị mụn nhọt, lở ngứa. Khi bước vào thai kỳ, nhiều mẹ bầu đối mặt với tình trạng nóng trong, nổi mẩn, táo bón nên tìm kiếm các bài thuốc thảo mộc truyền thống với hy vọng vừa thanh lọc cơ thể vừa an toàn tự nhiên. Không ít thai phụ băn khoăn liệu có thể sử dụng cây hàn the ba hoa để sắc nước uống hay không.
Câu trả lời dứt khoát từ các chuyên gia y tế là phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú không nên tự ý sử dụng cây hàn the ba hoa dưới bất kỳ hình thức nào. Mặc dù là một loài cây cỏ quen thuộc trong đời sống, nhưng cho đến nay hoàn toàn chưa có nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn hay hiệu quả của dược liệu này trên cơ thể phụ nữ mang thai và thai nhi. Việc tùy tiện dùng các loại nước sắc thảo mộc chưa rõ kiểm chứng có thể dẫn tới những rủi ro khó lường cho sức khỏe mẹ bầu và sự phát triển của em bé.
Những hoạt tính sinh học được ghi nhận từ hàn the ba hoa
Cây hàn the ba hoa thuộc họ Đậu (Fabaceae), là loài cây thân thảo mọc bò sát mặt đất, thường thấy ở các vùng đồng cỏ, bãi đất trống tại nhiều quốc gia nhiệt đới. Trong y học cổ truyền, cây thường được thu hái toàn bộ để làm các bài thuốc dân gian trị cảm sốt, tiêu chảy, vết thương ngoài da. Các nghiên cứu hiện đại gần đây đã bắt đầu chú ý đến việc phân lập và tìm hiểu các hoạt chất sinh học tự nhiên chứa trong loài cây này.
Theo một bài tổng quan khoa học công bố năm 2022, các loài thuộc chi Desmodium nói chung và hàn the ba hoa nói riêng là nguồn cung cấp dồi dào các chất chuyển hóa thứ cấp có giá trị sinh học [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các hợp chất flavonoid phân lập từ cây hàn the ba hoa (Desmodium triflorum) đã bước đầu thể hiện các hoạt tính dược lý bao gồm kháng khuẩn, chống động kinh, kháng nấm và bảo vệ cơ thể trước bức xạ [1].
Ngoài ra, các hoạt chất chuyển hóa thứ cấp từ các loài thuộc chi Desmodium thường được xem xét ứng dụng làm chất chống oxy hóa và chất bổ sung dinh dưỡng trong đời sống [1]. Những đặc tính này cho thấy cây hàn the ba hoa có tiềm năng dược lý nhất định trong việc nghiên cứu phát triển các chế phẩm hỗ trợ sức khỏe. Tuy nhiên, việc ghi nhận các hoạt tính này chủ yếu mới dừng lại ở việc khảo sát thành phần hóa học thực vật và các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm.
Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về khả năng chống oxy hóa và độc tính?
Để hiểu rõ hơn về các tác động sinh học của hàn the ba hoa, các nhà khoa học đã tiến hành các thử nghiệm chuyên sâu trên dịch chiết của loài thảo dược này. Một nghiên cứu thực nghiệm công bố vào năm 2010 đã đánh giá chi tiết hoạt tính chống oxy hóa cũng như khả năng ức chế tăng sinh tế bào của dịch chiết thô và các phân đoạn từ cây hàn the ba hoa [2].
Trong thử nghiệm nói trên, các nhà nghiên cứu đã xác định hàm lượng phenolic tổng số của dịch chiết thô hàn the ba hoa tương đương 36,60 ± 0,1 mg catechin trên mỗi gam nguyên liệu [2]. Đồng thời, hàm lượng flavonoid tổng số của dịch chiết thô cũng đạt mức tương đương 45,6 ± 0,6 mg rutin trên mỗi gam [2]. Trong các phân đoạn khảo sát, phân đoạn ethyl acetate thể hiện khả năng dọn dẹp gốc tự do DPPH và TEAC mạnh mẽ nhất, trong đó 0,4 mg phân đoạn này cho hoạt tính tương đương với 186,6 ± 2,5 microgam alpha-tocopherol và 82,5 ± 2,1 microgam trolox [2].
Bên cạnh đó, thử nghiệm về năng lực khử cho thấy 1,25 mg dịch chiết thô hàn the ba hoa có tác dụng tương đương với 61,2 ± 0,3 microgam axit ascorbic [2]. Đánh giá chung từ nhóm tác giả khẳng định hàn the ba hoa là nguồn dược liệu có hoạt tính chống oxy hóa mạnh, chủ yếu nhờ vào sự hiện diện của các hợp chất polyphenol phong phú [2].
Cũng trong công trình này, các nhà nghiên cứu đã tiến hành đánh giá độ an toàn và độc tính cấp tính của dịch chiết thô hàn the ba hoa trên mô hình động vật [2]. Kết quả thử nghiệm trên chuột nhắt trắng thông qua đường xông dạ dày cho thấy chỉ số liều gây chết trung bình (LD50) của dịch chiết thô là lớn hơn 10 g/kg thể trọng [2]. Đây là một con số cho thấy độc tính cấp tính đường uống trên chuột ở mức rất thấp trong điều kiện phòng thí nghiệm.
Khoảng trống lớn về dữ liệu an toàn trên thai phụ và thai nhi
Mặc dù thử nghiệm trên chuột cho thấy chỉ số an toàn độc tính cấp khá cao, điều này hoàn toàn không đồng nghĩa với việc dược liệu này an toàn cho phụ nữ có thai. Cần nhấn mạnh rằng dữ liệu hiện có về hàn the ba hoa mới chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm và các mẫu tế bào trong ống nghiệm, chưa hề có nghiên cứu trên người [2]. Đặc biệt, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá tác động của cây hàn the ba hoa đối với thai phụ, sự phát triển của thai nhi hay việc tiết qua sữa mẹ.
Cơ thể phụ nữ khi mang thai trải qua những thay đổi sinh lý vô cùng phức tạp về tuần hoàn, chuyển hóa gan và độ lọc cầu thận. Hàng rào nhau thai là một màng lọc tự nhiên giúp nuôi dưỡng và bảo vệ thai nhi, nhưng không thể ngăn chặn mọi phân tử lạ xâm nhập. Rất nhiều hợp chất hóa học thực vật, dù vô hại với người bình thường hoặc động vật trưởng thành, lại có thể đi qua nhau thai và tác động trực tiếp đến các cơ quan đang hình thành của thai nhi.
Bên cạnh đó, một số thành phần flavonoid hoặc ancaloit trong các loại thảo dược hoang dã có thể gây kích thích co bóp cơ trơn tử cung, làm tăng trương lực cơ tử cung hoặc làm rối loạn lưu lượng máu đến thai nhi. Việc thiếu hụt dữ liệu theo dõi lâm sàng khiến giới chuyên môn không thể xác định được liều lượng nào có nguy cơ gây độc, gây dị tật thai nhi, sảy thai hoặc sinh non.
Đối với phụ nữ đang cho con bú, nguy cơ các chất chuyển hóa trong thảo dược bài tiết qua tuyến sữa cũng là một ẩn số lớn. Hệ tiêu hóa và cơ quan giải độc của trẻ sơ sinh còn rất non nớt, chưa thể chuyển hóa và đào thải các hợp chất phức tạp. Nếu mẹ sử dụng nước sắc từ thảo mộc chưa được kiểm chứng, trẻ bú mẹ có thể gặp phải các triệu chứng khó tiêu, tiêu chảy, dị ứng hoặc ảnh hưởng tiêu cực tới chức năng gan thận.
Lợi ích lý thuyết và giới hạn thực tế của các bằng chứng khoa học
Nhìn nhận một cách khách quan, các nghiên cứu đã công bố cho thấy cây hàn the ba hoa chứa nhiều nhóm chất chống oxy hóa tự nhiên và có những hoạt tính sinh học triển vọng như kháng khuẩn, chống động kinh hay bảo vệ trước bức xạ [1]. Nguồn polyphenol dồi dào có thể mang lại tiềm năng ứng dụng trong việc chống lại stress oxy hóa và giảm viêm trong tương lai [2].
Tuy nhiên, khoảng cách từ những thử nghiệm trong phòng thí nghiệm đến việc ứng dụng thực tế trên người là một chặng đường rất dài. Các nghiên cứu hiện tại chỉ tập trung vào việc định lượng hoạt chất và khảo sát hoạt tính trong ống nghiệm hoặc đo lường độc tính bán trường diễn ở chuột [2]. Không có nghiên cứu nào tìm hiểu về cơ chế chuyển hóa của các chất này trong cơ thể người, khả năng tích lũy sinh học hay phản ứng chéo với các loại thuốc điều trị khác.
Do đó, người tiêu dùng không thể lấy kết quả nghiên cứu trên chuột hay các tế bào trong đĩa petri để tự suy diễn rằng thảo dược này hoàn toàn vô hại với bản thân, đặc biệt là trong giai đoạn nhạy cảm như thai kỳ. Bằng chứng khoa học về tính an toàn trên người của hàn the ba hoa thực tế đang ở mức "khoảng trống thông tin".
Những hiểu lầm nguy hiểm khi dùng thảo dược truyền miệng
Một trong những sai lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là quan niệm "thảo mộc tự nhiên thì không có tác dụng phụ". Nhiều mẹ bầu khi thấy người mệt mỏi, nóng nảy hoặc táo bón thường ngại dùng thuốc tây vì sợ hại con, nên chuyển sang uống các loại nước lá cây hái trong vườn. Mọi người thường nghĩ rằng các bài thuốc dân gian đã được truyền qua nhiều thế hệ thì đương nhiên an toàn.
Thực tế, cây cỏ tự nhiên chứa hàng trăm hợp chất hóa học khác nhau với nồng độ không đồng đều tùy thuộc vào thổ nhưỡng, mùa vụ và cách thu hái. Không có quy trình chuẩn hóa về hàm lượng hoạt chất, người dùng rất dễ nạp phải liều lượng quá cao các chất gây hại mà không hay biết. Ngay cả khi thử nghiệm trên chuột cho thấy LD50 lớn hơn 10 g/kg thể trọng [2], con số này chỉ phản ánh nguy cơ tử vong cấp tính ở chuột chứ không phản ánh được nguy cơ gây quái thai, biến đổi gen hay nhiễm độc thai kỳ kéo dài.
Một nguy cơ khác không thể xem nhẹ là việc nhầm lẫn loài thực vật. Cây hàn the ba hoa mọc bò sát đất rất dễ bị lẫn với các loài cỏ dại khác hoặc các cây có hình thái tương tự nhưng chứa độc tố. Ngoài ra, việc thu hái thảo dược ven đường, bờ ruộng còn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn, nấm mốc, tồn dư thuốc trừ sâu và kim loại nặng, những tác nhân cực kỳ nguy hiểm đối với thai phụ và thai nhi.
Những ai cần tuyệt đối thận trọng với hàn the ba hoa?
Dựa trên việc thiếu hụt dữ liệu lâm sàng và nguy cơ tiềm ẩn, các đối tượng sau đây cần tuyệt đối tránh tự ý sử dụng cây hàn the ba hoa:
Phụ nữ mang thai trong suốt cả ba tam cá nguyệt: Giai đoạn 3 tháng đầu là thời điểm thai nhi đang biệt hóa và hình thành các cơ quan trọng yếu, rất dễ bị tác động bởi các chất lạ gây dị tật bẩm sinh. Giai đoạn 3 tháng giữa và 3 tháng cuối, nguy cơ kích thích co bóp tử cung có thể dẫn đến dọa sảy thai hoặc sinh non.
Phụ nữ đang có kế hoạch mang thai: Việc sử dụng các thảo dược không rõ độc tính sinh sản có thể làm thay đổi nội tiết tố hoặc ảnh hưởng đến quá trình thụ tinh và làm tổ của phôi thai.
Phụ nữ đang cho con bú: Tuyệt đối không uống nước sắc hàn the ba hoa để tránh các chất bài tiết qua sữa mẹ truyền sang em bé sơ sinh.
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Cơ quan chuyển hóa của trẻ chưa hoàn thiện, không thể tự đào thải các hợp chất phức tạp từ thảo dược hoang dã.
Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị: Các chất chuyển hóa trong hàn the ba hoa có thể tương tác với các enzym chuyển hóa ở gan, làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị trong máu và gây hại cho sức khỏe.
Lời khuyên chăm sóc sức khỏe an toàn cho phụ nữ mang thai
Khi gặp các vấn đề thường gặp trong thai kỳ như nóng trong, nổi mụn, mẩn ngứa hay rối loạn tiêu hóa, mẹ bầu không nên vội vã tìm đến các loại thảo dược chưa được kiểm chứng. Thay vào đó, hãy áp dụng những giải pháp an toàn và khoa học đã được kiểm nghiệm:
Ưu tiên chế độ dinh dưỡng lành mạnh và cân bằng: Để làm mát cơ thể và hạn chế táo bón, thai phụ nên tăng cường uống đủ nước mỗi ngày, bổ sung các loại rau xanh và trái cây tươi có nguồn gốc rõ ràng. Các loại thực phẩm lành tính như mồng tơi, rau dền, bí đao, nước dừa tươi (ở lượng vừa phải và đúng thời điểm) hay nước râu ngô được rửa sạch có thể giúp thanh nhiệt nhẹ nhàng.
Không tự ý phối hợp các bài thuốc lá truyền miệng: Tuyệt đối không phơi khô, sao vàng hay sắc uống các loại cây hoang dại khi chưa có ý kiến của bác sĩ chuyên khoa phụ sản hoặc bác sĩ y học cổ truyền uy tín.
Đi khám chuyên khoa khi có triệu chứng bất thường: Nếu tình trạng mẩn ngứa, mụn nhọt hoặc rối loạn tiêu hóa kéo dài, mẹ bầu cần đến các cơ sở y tế để được thăm khám. Đây có thể là dấu hiệu của ứ mật thai kỳ, viêm da thai kỳ hoặc rối loạn chức năng gan, những bệnh lý cần được can thiệp y tế chính thống thay vì tự điều trị bằng nước lá.
Tóm lại, cây hàn the ba hoa tuy có những hoạt tính chống oxy hóa và kháng khuẩn bước đầu trong nghiên cứu thực nghiệm, nhưng hoàn toàn chưa có bằng chứng an toàn trên cơ thể người. Phụ nữ mang thai và cho con bú là những đối tượng đặc biệt nhạy cảm, tuyệt đối không nên đánh đổi sức khỏe của mẹ và sự an toàn của thai nhi bằng việc sử dụng các vị thuốc truyền miệng chưa được khoa học xác thực. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dung nạp bất kỳ loại thảo mộc hay sản phẩm hỗ trợ sức khỏe nào trong thai kỳ.
