Cơn sốt tìm kiếm dược liệu trị bệnh hô hấp
Thời gian gần đây, trên các hội nhóm mạng xã hội và diễn đàn sức khỏe, cây một lá (tên khoa học là Nervilia fordii) được nhiều người truyền tai nhau như một "thần dược" trị dứt điểm các cơn ho dai dẳng, viêm phế quản và viêm phổi. Không ít người tìm mua loại thảo dược này với giá đắt đỏ, tự ý sắc nước uống với hy vọng làm sạch phổi mà không cần dùng thuốc kháng sinh.
Thực tế, cây một lá có thực sự chữa khỏi viêm phổi như lời đồn? Câu trả lời ngắn gọn là: Chưa có cơ sở khoa học khẳng định điều này trên người. Những tác dụng kháng viêm hay ức chế tổn thương phổi mới chỉ được ghi nhận trong các ống nghiệm (in vitro) và trên cơ thể động vật (in vivo), hoàn toàn chưa qua thử nghiệm lâm sàng ở bệnh nhân viêm phổi.
Cây một lá là gì và dân gian dùng ra sao?
Cây một lá, còn gọi là thanh thiên quỳ, là loài thực vật quý hiếm mọc đặc hữu ở các vùng núi đá vôi [1]. Trong y học dân gian, cây thường được thu hái toàn bộ phần thân khí sinh hoặc củ để sắc uống, ngâm rượu nhằm thanh nhiệt, giải độc và giảm ho rát họng.
Loài cây này từng được ghi nhận trong các bài thuốc cổ truyền khu vực Quảng Tây (Trung Quốc) như một vị thuốc hỗ trợ các bệnh viêm nhiễm đường hô hấp [1]. Tuy nhiên, việc truyền miệng thổi phồng thảo dược này thành giải pháp thay thế kháng sinh điều trị viêm phổi cấp là hoàn toàn sai lệch bản chất khoa học hiện tại.
Dữ liệu phòng thí nghiệm: Hoạt tính kháng viêm in vitro
Để tìm hiểu cơ sở sinh học của cây một lá, các nhà nghiên cứu đã phân lập và thử nghiệm nhiều hợp chất tự nhiên từ loài thực vật này trên mô hình tế bào nuôi cấy.
Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã chiết xuất 5 hợp chất flavonoid glycoside mới từ dịch chiết ethanol 60% của phần trên mặt đất cây một lá, đặt tên từ nervilifordin F đến J [2]. Khi thử nghiệm trên tế bào đại thực bào RAW264.7 được kích hoạt bởi lipopolysaccharide (LPS), hai hợp chất (được đánh số 2 và 5) thể hiện khả năng ức chế sinh nitric oxide (NO) - một chất chỉ điểm phản ứng viêm - với giá trị EC50 lần lượt là 15,15 microM và 14,80 microM [2].
Đến năm 2020, một nghiên cứu khác tập trung vào rhamnocitrin (RH), một chất thuộc nhóm flavonoid phân lập từ cây một lá [3]. Thử nghiệm trên mô hình tế bào nội mô tĩnh mạch rốn người (HUVECs) bị kích hoạt bởi nội độc tố LPS cho thấy, ở dải nồng độ từ 10^-7 M đến 10^-5 M, hoạt chất RH đã ức chế sự biểu hiện của các chất trung gian gây viêm gồm interleukin-6 (IL-6), interleukin-8 (IL-8), MCP-1, ICAM-1, VCAM-1 và PAI-1 [3]. Cơ chế được làm rõ là do RH ức chế dòng canxi đi vào tế bào qua kênh SOCE, thông qua việc điều hòa giảm STIM-1 và tăng miR-185, từ đó khóa con đường tín hiệu calcineurin/NFATc3 [3].
Bên cạnh đó, các nhà khoa học năm 2022 cũng phân lập được 184 chủng nấm nội sinh từ các mô khỏe mạnh của cây một lá [1]. Khi kiểm tra hoạt tính kháng khuẩn bằng phương pháp khuếch tán thạch, có 8 chủng (9,41%) ức chế vi khuẩn Escherichia coli, 11 chủng (12,94%) ức chế Staphylococcus aureus (tụ cầu vàng) và 2 chủng (2,35%) ức chế nấm Candida tropicalis [1]. Đáng chú ý, dịch chiết ethyl acetate từ chủng nấm Penicillium macrosclerotiorum 1151# thể hiện nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) là 0,5 mg/ml đối với cả E. coli và tụ cầu vàng [1].
Nghiên cứu trên động vật: Giảm tổn thương phổi cấp
Không chỉ dừng lại ở đĩa thí nghiệm tế bào, một số nhóm nghiên cứu đã đánh giá tác động của các hoạt chất từ cây một lá trên động vật thí nghiệm mô phỏng bệnh lý hô hấp nặng.
Năm 2021, một nghiên cứu trên chuột cống trắng chủng Sprague-Dawley (SD) bị tổn thương phổi cấp (ALI) do tiêm tĩnh mạch nội độc tố LPS (5 mg/kg) đã đánh giá tác dụng của flavonoid toàn phần chiết xuất từ cây một lá (TFENF) [4]. Chuột được chia thành các nhóm dùng liều TFENF 6 mg/kg, 12 mg/kg, 24 mg/kg so sánh với nhóm đối chứng dùng dexamethasone 5 mg/kg [4]. Kết quả cho thấy TFENF giúp làm giảm tổn thương mô học, giảm tỷ lệ trọng lượng phổi ướt/khô (chỉ số phù phổi), cải thiện phân áp oxy máu động mạch (PaO2) và chỉ số oxy hóa [4]. Hoạt chất này cũng làm giảm biểu hiện mRNA của các cytokine gây viêm như TNF-alpha và IL-1beta, đồng thời phục hồi chức năng vận chuyển dịch phế nang nhờ tăng cường AQP-1, AQP-5, kênh natri biểu mô (alphaENaC, betaENaC) và enzym Na+-K+-ATPase [4].
Cũng trên mô hình chuột cống bị tổn thương phổi cấp do thiếu máu cục bộ/tái tưới máu ruột (II/R), nghiên cứu năm 2020 cho thấy hợp chất nervilifordin F chiết từ cây một lá có khả năng giảm rõ rệt các cytokine TNF-alpha, IL-6, IL-1beta [5]. Hoạt chất này ức chế các gene liên quan đến thể viêm inflammasome như TLR4, p65, NLRP3, Caspase 1 và tác động lên con đường truyền tín hiệu mTOR [5].
Ngoài ra, nghiên cứu năm 2021 về xơ phổi tự phát (IPF) trên chuột cống bị gây độc bởi bleomycin cho thấy dịch chiết cây một lá dùng đường uống liên tục trong 14 ngày đã làm giảm chỉ số phổi, giảm lắng đọng collagen và ức chế sự tăng sinh của nguyên bào sợi 3T6 [6].
Bằng chứng hiện tại nói lên điều gì?
Mặc dù các dữ liệu trên rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận khách quan: Tất cả các phát hiện mới dừng lại ở cấp độ ống nghiệm tế bào nuôi cấy hoặc động vật gặm nhấm (chuột cống) [3][4][6][5].
Trong y học thực chứng, một chất có khả năng kháng viêm trên tế bào hoặc chuột thí nghiệm cần trải qua nhiều giai đoạn thử nghiệm lâm sàng ngặt nghèo trên người để xác định hiệu quả thực tế, độc tính, dược động học và độ an toàn. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh dịch chiết hay bài thuốc từ cây một lá có thể tiêu diệt mầm bệnh hoặc chữa khỏi bệnh viêm phổi ở người.
Hơn nữa, các nghiên cứu khoa học sử dụng hoạt chất tinh khiết hoặc dịch chiết chuẩn hóa với nồng độ xác định [3][2][4]. Việc người dân tự ý đun sắc cây cỏ tươi hoặc khô hoàn toàn không thể kiểm soát hàm lượng hoạt chất, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ nhiễm nấm mốc, kim loại nặng hoặc tạp chất độc hại.
Những hiểu lầm nguy hiểm cần tránh
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng tác dụng "kháng viêm trong ống nghiệm" với việc "chữa khỏi bệnh viêm phổi trên lâm sàng". Viêm phổi ở người thường do vi khuẩn (như phế cầu), virus hoặc nấm gây ra, dẫn đến tổn thương nhu mô phổi nghiêm trọng, suy hô hấp và có thể tử vong nếu không được điều trị kịp thời bằng kháng sinh hoặc phác đồ y khoa chuẩn mực.
Nhiều người bệnh vì tin vào quảng cáo dân gian đã tự ý bỏ thuốc theo đơn của bác sĩ, ở nhà uống nước cây một lá. Hành động này khiến ổ nhiễm trùng lan rộng, bỏ lỡ "thời gian vàng" kiểm soát bệnh, dẫn đến biến chứng tràn dịch màng phổi, nhiễm trùng huyết nguy kịch.
Bên cạnh đó, việc nhầm lẫn giữa nấm nội sinh sống cộng sinh trên cây có khả năng ức chế vi khuẩn trong đĩa thạch với việc uống cây một lá để "diệt khuẩn" là hoàn toàn sai [1]. Hoạt tính kháng khuẩn của chủng nấm nội sinh chỉ được chiết xuất trong môi trường nuôi cấy đặc thù của phòng thí nghiệm, không đồng nghĩa với nước sắc từ lá cây có tác dụng tương đương [1].
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Chưa có nghiên cứu khoa học về độ an toàn của cây một lá trên phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu hiện có chỉ ghi nhận trên mô hình tế bào và chuột [3][4][6][5]. Do đó, các nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không được tự ý sử dụng.
Người đang mắc bệnh viêm phổi cấp, người sốt cao, khó thở, ho ra máu hoặc có bệnh nền mạn tính (suy tim, suy thận, hen phế quản) cần đến cơ sở y tế khám ngay. Việc dùng dược liệu chưa rõ nguồn gốc có thể gây quá tải cho gan, thận hoặc tương tác bất lợi với các loại thuốc điều trị đang dùng.
Lời khuyên áp dụng trong đời sống
Người dân cần thay đổi nhận thức: Không có loại cây cỏ đơn lẻ nào có thể "thay thế hoàn toàn kháng sinh" để điều trị viêm phổi. Cây một lá hiện nay chỉ nên được nhìn nhận là một đối tượng dược liệu tiềm năng đang trong quá trình nghiên cứu tiền lâm sàng [3][4].
Khi gặp các triệu chứng ho kéo dài, đau tức ngực, sốt hoặc khó thở, giải pháp an toàn nhất là thăm khám tại các bệnh viện có chuyên khoa hô hấp để được chẩn đoán đúng căn nguyên và nhận chỉ định điều trị phù hợp.
Nếu muốn sử dụng thảo dược hỗ trợ làm dịu họng hay nâng cao thể trạng, người bệnh chỉ nên dùng lượng vừa phải và bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng, tuyệt đối không tự ý thay thế thuốc chữa bệnh.