Nhiều người Việt có thói quen hái dây ký ninh phơi khô sắc nước uống hoặc ngâm rượu dùng mỗi ngày vì tin rằng thảo dược vị đắng này giúp thanh lọc cơ thể, mát gan và trị bách bệnh. Thậm chí, không ít người còn dùng ký ninh dài ngày để kiểm soát đường huyết hay hạ men gan theo kinh nghiệm truyền miệng.
Tuy nhiên, việc dùng dây ký ninh liên tục mà không kiểm soát liều lượng tiềm ẩn rủi ro rất lớn cho các cơ quan nội tạng. Các ghi nhận y khoa cho thấy thảo dược này chứa những hoạt chất có thể gây viêm gan nhiễm độc nặng nếu dùng sai cách hoặc dùng kéo dài [1], [2].
Dây ký ninh và nguy cơ gây độc tế bào gan
Dây ký ninh, có tên khoa học là Tinospora crispa, thuộc họ Tiết dê (Menispermaceae), phân bố phổ biến ở Đông Nam Á, Trung Quốc và châu Phi [1]. Trong dân gian, loài cây này thường được dùng dưới dạng nước sắc thân cây để chữa sốt, sốt rét, thấp khớp, tiểu đường và vàng da [1], [3].
Dù có lịch sử ứng dụng lâu đời, Tinospora crispa lại chứa các hợp chất có khả năng kích hoạt độc tính trên gan [4], [5]. Phân tích hóa thực vật cho thấy thân cây chứa nhiều lactone furanoditerpenoid kiểu cis-clerodane cùng chất chỉ thị borapetoside C [1]. Cơ chế gây tổn thương gan của dây ký ninh được cho là tương đồng với các loài thực vật chứa furanoditerpenoid khác [1]. Khi đi vào cơ thể người với lượng lớn hoặc dài ngày, các hợp chất này có thể trực tiếp làm suy giảm chức năng gan, dẫn tới hoại tử tế bào gan [1], [4].
Nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính của dây ký ninh?
Nhiều tài liệu y khoa quốc tế đã ghi nhận các trường hợp tổn hại gan nghiêm trọng liên quan đến việc tiêu thụ dây ký ninh dưới nhiều dạng thức bào chế khác nhau.
Một báo cáo năm 2014 mô tả trường hợp người đàn ông 49 tuổi, không có tiền sử bệnh lý và không dùng thuốc khác, đã uống viên hoàn chứa dây ký ninh mua tại chợ ở Việt Nam để trị đau thắt lưng mạn tính [2]. Bệnh nhân uống 10 viên mỗi ngày; sau 4 tuần xuất hiện nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu, mệt mỏi và đau hạ sườn phải [2]. Đến tháng thứ hai, người này phải nhập viện chuyên khoa gan mật vì vàng da; xét nghiệm máu cho thấy AST vọt lên 1.169 IU/l, ALT tăng tới 2.029 IU/l, bilirubin toàn phần là 20,47 mg/dl và gamma-glutamyltransferase đạt 243 IU/l [2]. Kết quả sinh thiết phù hợp với phản ứng viêm gan nhiễm độc cấp; rất may sau khi ngừng thảo dược, chức năng gan đã hồi phục hoàn toàn sau 2 tháng [2].
Tiếp đó, một công bố năm 2018 tại vùng Tây Ấn thuộc Pháp ghi nhận một bệnh nhân nam 57 tuổi bị viêm gan nhiễm độc sau khi uống hai đợt dịch chiết nước từ thân dây ký ninh tươi [1]. Phân tích mẫu thảo dược bằng sắc ký lỏng kết hợp khối phổ (LC/DAD/MS) xác định rõ sự hiện diện của borapetoside C cùng 17 hợp chất lactone furanoditerpenoid kiểu cis-clerodane liên quan [1]. Các nhà nghiên cứu khuyến cáo người bệnh tiểu đường tuýp 2 cần được theo dõi chặt chẽ dấu hiệu nhiễm độc gan nếu dùng thảo dược này [1].
Một bài tổng quan năm 2019 rà soát y văn trên PubMed phát hiện hai trường hợp viêm gan bộc phát cấp tính liên quan đến việc dùng Tinospora crispa kéo dài [4]. Nghiên cứu chỉ rõ việc nhầm lẫn dây ký ninh với loài cùng chi là dây cóc (Tinospora cordifolia) làm tăng nguy cơ tổn thương gan nghiêm trọng, thậm chí dẫn đến tử vong [4].
Trên mô hình động vật, một tổng quan năm 2022 trích dẫn nghiên cứu cho thấy chiết xuất ethanol của Tinospora crispa ở liều 100-200 mg/kg gây độc tính gan phụ thuộc liều trên chuột cống trắng Sprague Dawley bị tổn thương bởi thioacetamide [5]. Chiết xuất này làm tăng đáng kể men gan ALT, AST, phosphatase kiềm (AP), bilirubin, G-glutamyl transferase và gây thoái hóa tế bào gan trên tiêu bản mô bệnh học [5]. Hai nghiên cứu lâm sàng tại Thái Lan cũng ghi nhận tình trạng tăng men AST và ALT ở người dùng Tinospora crispa [5].
Dù vậy, các bằng chứng cũng ghi nhận tính chất phức tạp của dược liệu này. Nghiên cứu năm 2020 trên chuột bình thường và chuột suy giảm sức khỏe tiêm LPS (cho uống chiết xuất methanol 1 g/kg/ngày hoặc hỗn hợp borapetoside B, C, F liều 500 mg/kg trong 21 ngày) lại không thấy tăng ALT hay biến đổi mô học gan [6]. Chiết xuất ethanol liều 50-200 mg/kg trên chuột nhắt Balb/C hay các phân đoạn chiết methanol lên tới 2.000 mg/kg trên chuột nhắt trắng Swiss cũng ghi nhận an toàn [5]. Dầu bôi ngoài da chứa chiết xuất cây không gây kích ứng trên thỏ [5]. Sự khác biệt này cho thấy độc tính của dây ký ninh phụ thuộc rất lớn vào cơ địa, tình trạng bệnh nền, dạng dung môi chiết xuất và thời gian dung nạp [6], [5].
4 sai lầm phổ biến khi dùng dây ký ninh
Từ thực tế đời sống và dữ liệu nghiên cứu y khoa, người tiêu dùng thường mắc phải bốn sai lầm nghiêm trọng sau:
Sai lầm đầu tiên là uống nước dây ký ninh thay nước lọc hằng ngày để "mát gan". Nhiều người lầm tưởng vị đắng đồng nghĩa với việc giải độc. Trên thực tế, Tinospora crispa chứa các furanoditerpenoid có thể gây độc gan khi dùng kéo dài [1], [4]. Tự ý uống thường xuyên dạng dịch chiết nước tươi hoặc viên hoàn có thể gây viêm gan nhiễm độc nặng thay vì làm mát như lầm tưởng [1], [2].
Sai lầm thứ hai là ngâm rượu dây ký ninh uống kéo dài để bồi bổ hoặc trị đau nhức xương khớp. Rượu bản chất là chất chuyển hóa qua gan. Chiết xuất cồn của dây ký ninh khi thử nghiệm ở liều 100-200 mg/kg đã bộc lộ độc tính gây tăng vọt AST, ALT, bilirubin và làm thoái hóa tế bào gan trên động vật có bệnh nền [5]. Việc kết hợp hoạt chất đắng từ ký ninh với rượu cồn làm tăng gánh nặng chuyển hóa, dễ biến thành gánh nặng kép cho gan.
Sai lầm thứ ba là nhầm lẫn tai hại giữa dây ký ninh (Tinospora crispa) và dây cóc (Tinospora cordifolia). Dây cóc (T. cordifolia) vốn được dùng làm thuốc bổ cho trẻ em, liều uống LD50 trên chuột thực nghiệm vượt quá 1 g/kg, liều 3 g/kg không gây tử vong, và thử nghiệm lâm sàng giai đoạn I trên người tình nguyện khỏe mạnh cho thấy an toàn, dung nạp tốt [7]. Trong khi T. cordifolia có tác dụng bảo vệ gan, thì Tinospora crispa lại tiềm ẩn nguy cơ gây hoại tử gan do chứa nhóm cis-clerodane furanoditerpenoid [4]. Nghiên cứu chỉ ra có hơn 35% website tìm kiếm hình ảnh đã nhầm lẫn tai hại giữa hai loài này [4]. Sự nhầm lẫn này khiến nhiều người mua nhầm ký ninh về uống để bảo vệ gan nhưng kết quả lại bị suy giảm chức năng gan [4].
Sai lầm thứ tư là dùng quá liều và kéo dài mà không theo dõi men gan. Trong các trường hợp lâm sàng được báo cáo, người bệnh dùng lượng lớn (chẳng hạn 10 viên hoàn mỗi ngày) liên tục trong 4 đến 8 tuần đã dẫn tới tình trạng men gan tăng gấp hàng chục lần ngưỡng bình thường, xuất hiện vàng da và nước tiểu sẫm [2]. Nhiều người khi thấy cơ thể mệt mỏi lại tưởng do "chưa đủ đô" nên tiếp tục tăng liều, đẩy gan vào tình trạng suy cấp [2].
Ai nên thận trọng hoặc tuyệt đối tránh xa?
Những người có tiền sử bệnh gan, xơ gan, viêm gan virus hoặc men gan cao tuyệt đối không nên tự ý dùng dây ký ninh dưới bất kỳ hình thức nào [4], [5], [2].
Bệnh nhân mắc đái tháo đường tuýp 2 đang muốn dùng thảo dược này để ổn định đường huyết cần được giám sát chặt chẽ chức năng gan, bởi các nghiên cứu cảnh báo nguy cơ nhiễm độc gan xuất hiện rõ trên nhóm bệnh nhân này [1]. Người đang có triệu chứng đau nhức xương khớp cũng không nên tự mua các sản phẩm viên hoàn chứa ký ninh không rõ nguồn gốc trôi nổi trên thị trường [2].
Đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em: Hiện chưa có dữ liệu an toàn trên các nhóm này đối với loài Tinospora crispa; các ghi nhận an toàn cho trẻ nhỏ chỉ được thực hiện trên loài dây cóc Tinospora cordifolia [7]. Do đó, phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ không nên sử dụng dây ký ninh.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và khuyến cáo thực tế
Nếu có nhu cầu sử dụng các bài thuốc chứa dây ký ninh, người dân tuyệt đối không tự ý thu hái thân cây tươi đem sắc đặc uống liên tục nhiều ngày [1]. Cần có sự chỉ định và kiểm soát chặt chẽ từ bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế có chuyên môn.
Không tự ý mua các loại bột khô, viên hoàn không nhãn mác tại chợ truyền thống hay đặt mua qua mạng [2]. Trước và trong quá trình dùng thuốc chứa dược liệu này, cần làm xét nghiệm máu định kỳ để kiểm tra các chỉ số men gan AST, ALT, bilirubin và gamma-glutamyltransferase [1], [2].
Ngay khi phát hiện các triệu chứng bất thường như nước tiểu chuyển màu sẫm như nước vối, phân nhạt màu, chán ăn, mệt mỏi rũ rượi, đau tức hạ sườn phải hoặc vàng da, vàng mắt, phải dừng thảo dược lập tức và đến bệnh viện kiểm tra [2]. Y văn cho thấy khi ngừng tiếp xúc kịp thời, tế bào gan có khả năng tự phục hồi mà không để lại di chứng nặng nề [2].
Thảo dược tự nhiên không đồng nghĩa với vô hại. Dây ký ninh có tiềm năng dược lý nhưng chứa độc tính gan thực sự nếu dùng bừa bãi. Hãy luôn thăm khám y khoa, tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị và từ bỏ thói quen uống nước lá không rõ kiểm chứng để bảo vệ lá gan của chính mình.
