Đúng hay sai: Ăn nhiều rau ngót gây mất ngủ và kém ăn?

Nỗi lo mất ngủ và chán ăn từ bát canh quen thuộc

Rau ngót là loại rau rất phổ biến trong bữa cơm của gia đình Việt Nam nhờ vị ngọt lành và tính mát. Nhiều người chuộng rau ngót đến mức dùng hằng ngày, thậm chí ép nước tươi uống liên tục nhằm thanh lọc cơ thể hoặc hỗ trợ giảm cân. Tuy nhiên, thời gian gần đây xuất hiện những lo ngại về việc ăn quá nhiều loại rau này có thể khiến cơ thể khó ngủ, chán ăn và mệt mỏi kéo dài.

Nhận định "ăn nhiều rau ngót gây mất ngủ và kém ăn" là có cơ sở khoa học từ các báo cáo lâm sàng thực tế. Tình trạng này từng được ghi nhận ở những người sử dụng rau ngót với lượng lớn và kéo dài liên tục, thường liên quan đến hoạt chất papaverin tự nhiên có trong lá rau ngót [2, 3]. Việc hiểu rõ nguồn gốc tác dụng phụ này giúp người tiêu dùng biết cách sử dụng rau ngót an toàn và tránh các hệ lụy đáng tiếc cho sức khỏe.

Bản chất của rau ngót và hoạt chất papaverin

Rau ngót, tên khoa học là Sauropus androgynus L. Merr., thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), sinh trưởng tốt trong điều kiện nóng ẩm và phân bố rộng rãi tại Nam Á, Đông Nam Á ^[1]. Trong ẩm thực và y học dân gian các nước như Malaysia, Indonesia, rau ngót được gọi là loại thực vật "đa sinh dưỡng" hoặc "đa vitamin" nhờ giá trị dinh dưỡng cao, giàu chất đạm thực vật giá rẻ ^[1]. Tại Ấn Độ, phân tích thành phần cho thấy giá trị dinh dưỡng của lá rau ngót vượt trội hơn so với nhiều loại rau ăn lá thông thường khác ^[2].

Tuy nhiên, các phân tích hóa thực vật trước đây chỉ ra rằng lá rau ngót tươi chứa một lượng đáng kể alkaloid papaverin, ước tính khoảng 580 mg trên mỗi 100 g lá tươi ^[2]. Papaverin là một hợp chất có tác dụng giãn cơ trơn nhưng cũng đi kèm các phản ứng phụ khi tích tụ liều cao trong cơ thể. Tiêu thụ lượng quá lớn lá rau ngót đã được ghi nhận có thể gây ra các triệu chứng như chóng mặt, buồn ngủ, táo bón [1, 3]. Đồng thời, sự hiện diện của papaverin cùng các hợp chất thực vật khác được xem là mắt xích liên quan đến tình trạng mất ngủ tạm thời và kém ăn ở người dùng quá liều [2, 3].

Nghiên cứu và báo cáo ca bệnh ghi nhận những gì?

Mối liên hệ giữa việc ăn nhiều rau ngót với tình trạng mất ngủ và chán ăn được làm rõ thông qua các báo cáo chùm ca bệnh lâm sàng thực tế, đặc biệt là vụ bùng phát ngộ độc tại Đài Loan.

Một nghiên cứu dịch tễ học công bố năm 1996 đã khảo sát 44 cá nhân gặp các vấn đề sức khỏe sau khi tiêu thụ rau ngót (Sauropus androgynus) ^[3]. Nhóm người này được các bác sĩ báo cáo lên Trung tâm Chống độc Quốc gia Đài Loan từ ngày 23/8/1994 đến ngày 25/8/1995 ^[3]. Các bệnh nhân trải qua tình trạng mất ngủ tạm thời và chán ăn, sau đó xuất hiện khó thở tiến triển sau 4 tuần hoặc lâu hơn dùng rau ngót ^[3].

Để thu thập thông tin, các nhà điều tra thực hiện khảo sát bảng hỏi qua điện thoại kết hợp thu thập số liệu xét nghiệm từ bác sĩ điều trị ^[3]. Kết quả xác định được 41 bệnh nhân, phần lớn là phụ nữ với độ tuổi trung bình 43 ± 11 tuổi ^[3]. Những người này tiêu thụ rau ngót từ nhiều nguồn cung ứng khác nhau và áp dụng các phương pháp chế biến khác nhau ^[3]. Khó thở là dấu hiệu lâm sàng nổi bật nhất, xuất hiện ở 36 trường hợp ^[3]. Đáng chú ý, có 20 người ghi nhận tình trạng khó thở khởi phát muộn, trung bình khoảng 44 ± 40 ngày sau khi đã ngừng ăn rau ngót ^[3].

Đo chức năng hô hấp trên 12 trường hợp được xét nghiệm cho thấy bằng chứng suy giảm thông khí tắc nghẽn với chỉ số FEV1/FVC đạt 56 ± 12%, FEV1 đạt 31 ± 6% và PaO2 đạt 71 ± 15% ^[3]. Sinh thiết phổi mở trên một ca bệnh đại diện xác định tình trạng viêm tiểu phế quản tắc nghẽn tổ chức hóa viêm phổi ^[3]. Nhóm nghiên cứu kết luận rau ngót liên quan trực tiếp đến tổn thương phổi nặng nề này; dù papaverin đã được xác định có trong rau ngót trước đó nhưng riêng chất này khó có thể chịu trách nhiệm cho toàn bộ độc tính xuất hiện ^[3].

Những ghi nhận này cũng tương đồng với các tổng quan y văn sau này. Một bài tổng quan công bố năm 2015 nhắc lại rằng rau ngót từng được dùng như một liệu pháp hỗ trợ giảm cân tại Nam Á, Đông Nam Á và Trung Quốc cho đến khi xảy ra hai đợt bùng phát rối loạn chức năng phổi ở Đài Loan (1995) và Nhật Bản (2005) ^[1]. Việc tiêu thụ quá mức rau ngót có thể gây ra buồn ngủ, táo bón, viêm tiểu phế quản tắc nghẽn và có thể dẫn đến suy hô hấp ^[1].

Một nghiên cứu hồi cứu khác năm 1998 theo dõi 7 bệnh nhân nữ không hút thuốc bị bệnh phổi tắc nghẽn sau khi ăn rau ngót để giảm cân ^[4]. Các bệnh nhân được điều trị bằng prednisolone liều cao (> 0,5 mg/kg/ngày trong hơn 30 ngày) ^[4]. Kết quả cho thấy thể tích thở ra gắng sức trong giây đầu tiên (FEV1) suy giảm rất mạnh ở cả thời điểm trước và sau điều trị ^[4]. Các thông số đo chức năng phổi như FEV1, FVC, FEV1/FVC và DLco đều không có cải thiện đáng kể sau liệu trình, chứng minh corticoid liều cao không thể đảo ngược tình trạng tắc nghẽn đường thở do rau ngót gây ra ^[4].

Bên cạnh các độc tính khi dùng quá mức, dịch chiết rau ngót cũng được ghi nhận có các hoạt tính sinh học trong điều kiện thí nghiệm. Nghiên cứu năm 2022 cho biết dịch chiết cây có hoạt tính ức chế Plasmodium falciparum trên dòng tế bào gan Huh7 ^[5]. Trên mô hình chuột cống chịu kích thích đau bằng bàn nóng, dịch chiết lá rau ngót thể hiện tác dụng giảm đau phụ thuộc liều ^[5]. Chiết xuất cồn của rau ngót cũng thể hiện đặc tính chống loét dạ dày trên chuột cống bị loét do aspirin ở liều 48,6 mg/200 g trọng lượng cơ thể ^[5]. Dù vậy, các hoạt tính này chỉ mới dừng lại ở phạm vi nghiên cứu tiền lâm sàng.

Lợi ích dinh dưỡng song hành cùng giới hạn bằng chứng

Không thể phủ nhận rau ngót là nguồn rau xanh rất giàu dinh dưỡng [1, 3]. Nhờ lượng protein thực vật dồi dào cùng các vi chất, loại rau này vẫn là nguồn thực phẩm quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày tại nhiều quốc gia Đông Nam Á ^[1].

Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học hiện tại cũng chỉ ra ranh giới rõ rệt giữa lợi ích dinh dưỡng và nguy cơ ngộ độc. Các triệu chứng mất ngủ, chán ăn, buồn ngủ, táo bón hay tổn thương phổi nặng nề đều xuất hiện trong bối cảnh người dùng ăn một lượng quá mức, kéo dài liên tục từ 4 tuần trở lên, phần lớn nhằm mục đích giảm béo [1, 2, 3]. Hiện tại, các nhà nghiên cứu vẫn nhấn mạnh cần có thêm các công trình đánh giá chi tiết để thiết lập ngưỡng tiêu thụ an toàn tuyệt đối trước khi khuyến nghị dùng thường xuyên hoặc đại trà ở quy mô lớn ^[2].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng rau ngót

Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng rau ngót là thảo mộc tự nhiên nên uống nước ép tươi càng nhiều, càng đặc thì cơ thể càng nhanh giảm cân và thanh nhiệt. Thực tế cho thấy, việc ép nước rau tươi uống liên tục trong nhiều tuần đã khiến hàng chục người ở Đài Loan phải nhập viện vì mất ngủ, bỏ ăn và suy hô hấp ^[3].

Một hiểu lầm khác là cho rằng các triệu chứng mệt mỏi, khó ngủ chỉ là phản ứng đào thải độc tố tạm thời khi bắt đầu ăn kiêng. Nhiều người bỏ qua dấu hiệu mất ngủ và giảm cảm giác thèm ăn ở giai đoạn đầu, tiếp tục uống rau ngót tươi cho đến khi xuất hiện tình trạng khó thở nặng nề và tổn thương đường thở không thể phục hồi [2, 6].

Những ai cần thận trọng với rau ngót?

Những người đang gặp các rối loạn giấc ngủ, người có tiền sử chán ăn hoặc suy nhược cơ thể không nên sử dụng rau ngót với lượng lớn hoặc uống nước ép tươi thường xuyên [2, 3]. Hoạt chất papaverin và các yếu tố đi kèm có thể khiến triệu chứng mất ngủ và kém ăn trở nên trầm trọng hơn [2, 3].

Những người mắc các bệnh lý đường hô hấp hoặc có chức năng phổi suy giảm cần hết sức cẩn trọng, tránh việc tiêu thụ nước ép rau ngót tươi dài ngày [1, 2]. Ngoài ra, dù trong y học dân gian rau ngót từng được dùng để hỗ trợ tiết sữa cho phụ nữ sau sinh ^[1], những người đang mắc bệnh lý nền hoặc đang trong quá trình điều trị y khoa luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi đưa loại rau này vào thực đơn dài ngày với lượng lớn.

Áp dụng thực tế an toàn trong bữa ăn

Để khai thác giá trị dinh dưỡng của rau ngót mà không lo ngại tác dụng phụ gây mất ngủ hay chán ăn, người nội trợ cần nắm rõ các nguyên tắc chế biến và liều lượng:

• Ăn lượng vừa phải, giãn cách: Chỉ nên dùng rau ngót như một món rau thông thường trong bữa ăn gia đình, xen kẽ với các loại rau củ khác trong tuần, không ăn liên tục mỗi ngày trong nhiều tuần [2, 3].
• Ưu tiên nấu chín hoàn toàn: Nên chế biến rau ngót qua nhiệt độ như nấu canh thịt nạc, nấu canh tôm hoặc xào chín ^[1]. Tránh thói quen xay ép lá rau ngót sống lấy nước uống tươi với lượng đậm đặc ^[3].
• Lắng nghe cơ thể: Nếu phát hiện các dấu hiệu bất thường như mất ngủ đột ngột, ăn không ngon miệng, đầy bụng, táo bón hoặc khó thở sau khi sử dụng rau ngót, cần lập tức ngừng tiêu thụ và đến cơ sở y tế để được kiểm tra kịp thời [1, 2, 3].

Rau ngót vẫn là thực phẩm bổ dưỡng cho mâm cơm nếu được nấu chín và thưởng thức ở mức độ chừng mực [1, 3]. Lạm dụng quá mức bất kỳ loại thảo mộc nào, kể cả rau ăn lá quen thuộc, đều tiềm ẩn nguy cơ tác dụng phụ không mong muốn [1, 2].