Nhiều người có thói quen tìm đến các món thạch mát lạnh giải nhiệt khi thời tiết oi bức hoặc thấy da nổi mụn nhọt. Thạch sương sâm từ lâu trở thành lựa chọn quen thuộc nhờ cảm giác thanh mát và giải khát tức thì.

Tuy nhiên, quan niệm ăn sương sâm giúp thanh nhiệt trị dứt mụn nhọt là hoàn toàn sai lầm. Cảm giác hạ nhiệt khi ăn thạch không thể can thiệp vào các cơ chế bệnh sinh phức tạp dưới nang lông.

Cảm giác làm mát khác xa cơ chế sinh mụn

Thạch sương sâm chứa hàm lượng nước và chất xơ hòa tan cao, thường ăn kèm đá lạnh. Món ăn này kích thích thụ thể nhiệt ở khoang miệng và thực quản, tạo cảm giác dịu mát tức thì cho toàn bộ cơ thể.

Cảm giác dễ chịu này chỉ là phản xạ thần kinh cảm giác tạm thời bên ngoài. Trạng thái mát mẻ ở đường tiêu hóa không đồng nghĩa với việc các ổ viêm sâu dưới bề mặt da được xử lý hay tiêu trừ.

Mụn trứng cá hình thành do bốn yếu tố chính: tăng tiết bã nhờn, sừng hóa cổ nang lông gây bít tắc, sự phát triển của vi khuẩn và phản ứng viêm tại chỗ. Các quá trình sinh hóa này chịu sự kiểm soát của nội tiết tố, hàng rào bảo vệ da và hệ miễn dịch cục bộ.

Một món ăn mát lành đưa vào dạ dày không thể làm sạch bã nhờn đang ứ đọng hay tiêu diệt vi khuẩn trong lỗ chân lông. Sự nhầm lẫn giữa hạ nhiệt cảm giác và triệt tiêu ổ viêm khiến nhiều người kỳ vọng sai về sương sâm.

Khoa học thực sự tìm thấy gì ở sương sâm?

Cây sương sâm có tên khoa học là Cyclea barbata, thuộc họ Tiết dê. Đây là loài dây leo phân bố phổ biến tại các vùng nhiệt đới châu Á [1]. Trong y học dân gian, cây từng được dùng hỗ trợ các chứng như đau đầu, dị ứng, hen suyễn, u mỡ, uốn ván hay viêm họng [1].

Một nghiên cứu công bố năm 2021 tiến hành thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) và mô hình tính toán (in silico) nhằm tìm kiếm hoạt chất chống bệnh Alzheimer [1]. Nhóm tác giả dùng chiết xuất axeton - nước (tỷ lệ 70:30) từ Cyclea barbata [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất này ức chế enzyme acetylcholinesterase (AChE) với giá trị IC50 là 176 +- 14 microg/mL và ức chế butyrylcholinesterase (BChE) với IC50 là 124 +- 2 microg/mL [1]. Tác dụng này được cho là nhờ hàm lượng alkaloid dồi dào trong cây [1].

Trước đó, một nghiên cứu năm 1993 thực hiện phân lập các thành phần hóa học từ rễ cây Cyclea barbata [2]. Nghiên cứu phát hiện chiết xuất alkaloid từ rễ có hoạt tính gây độc tế bào và chống sốt rét [2]. Nhóm tác giả phân lập thành công 5 alkaloid nhóm bisbenzylisoquinoline gồm (+)-tetrandrine, (-)-limacine, (+)-thalrugosine, (+)-homoaromoline và (-)-cycleapeltine bằng các kỹ thuật cộng hưởng từ hạt nhân 1D và 2D [2].

Đến năm 1999, một nghiên cứu tiếp tục đánh giá độc tính tế bào và hoạt tính chống sốt rét của 53 alkaloid bisbenzylisoquinoline tự nhiên trên các dòng ký sinh trùng Plasmodium falciparum nhạy và kháng chloroquine [3]. Các mẫu phân lập từ Cyclea barbata và nhiều cây khác thể hiện hoạt tính sinh học đa dạng, hầu hết đều có độc tính nhất định đối với tế bào KB ở người [3]. Tuy nhiên, hơn một nửa số hợp chất thể hiện tính chọn lọc cao đối với ký sinh trùng sốt rét so với tế bào động vật có vú [3].

Năm 2019, một nghiên cứu khác công bố việc phân lập hai hợp chất alkaloid azafluoranthene mới cùng một phytoecdysone mới từ phần thân cây Cyclea barbata bên cạnh sáu hợp chất đã biết [4]. Thử nghiệm in vitro trên dòng tế bào HepG2 cho thấy bốn hợp chất thể hiện tác dụng bảo vệ gan ở mức độ vừa phải trước độc tính do thuốc giảm đau paracetamol (APAP) gây ra [4].

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại

Tất cả dữ liệu nghiên cứu về Cyclea barbata đều tập trung vào hoạt tính ức chế enzyme thần kinh, chống ký sinh trùng sốt rét, độc tế bào hoặc hỗ trợ bảo vệ tế bào gan [1, 2, 6, 8]. Các thử nghiệm này dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm in vitro, trên mô hình tế bào hoặc chiết xuất thô [1, 2, 6, 8].

Hoàn toàn không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh cây sương sâm có khả năng điều trị mụn trứng cá hay triệt tiêu mụn nhọt trên người. Dược tính quan sát được trong phòng thí nghiệm thường dùng dung môi chuyên dụng như cồn, axeton với nồng độ cao, khác xa việc vò lá tươi lấy thạch [1, 8].

Việc suy diễn tác dụng bảo vệ gan hay ức chế enzyme thành khả năng thanh nhiệt trị mụn nhọt là thiếu căn cứ y học xác thực. Người tiêu dùng cần phân biệt rõ giữa dược lý thực nghiệm và hiệu quả điều trị thực tế trên da.

Hiểu lầm phổ biến khi ăn sương sâm trị mụn

Quan niệm dân gian thường gom chung các triệu chứng mụn nhọt, lở miệng vào khái niệm "nóng trong người" và cho rằng cứ ăn đồ mát sẽ khỏi. Thực tế, mụn nhọt là bệnh lý viêm nhiễm khu trú do bít tắc cổ nang lông và vi khuẩn kỵ khí phát triển.

Nhiều người lầm tưởng ăn thạch sương sâm hàng ngày có thể thay thế thuốc bôi, thuốc uống hoặc các bước chăm sóc da chuẩn y khoa. Sự ngộ nhận này khiến tình trạng viêm nhiễm kéo dài, dễ để lại thâm mụn và sẹo lõm vĩnh viễn.

Thói quen ăn sương sâm chung với nhiều đường cát, nước cốt dừa béo hoặc sữa đặc còn phản tác dụng nghiêm trọng. Thực phẩm có chỉ số đường huyết cao kích thích cơ thể tiết nhiều insulin, thúc đẩy tuyến bã nhờn hoạt động mạnh hơn và khiến mụn bùng phát dữ dội.

Những ai cần thận trọng khi dùng sương sâm?

Thạch sương sâm có tính mát tự nhiên và chứa nhiều chất xơ. Người có cơ địa tỳ vị hư hàn, thường xuyên lạnh bụng, dễ tiêu chảy hoặc đầy bụng khó tiêu không nên ăn quá nhiều món này.

Bệnh nhân mắc bệnh đái tháo đường hoặc người đang trong chế độ ăn kiểm soát đường huyết cần tránh ăn thạch kèm siro đường ngọt đậm. Lượng đường đơn hấp thu nhanh sẽ gây tăng đường huyết đột ngột.

Người đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính hoặc có vấn đề sức khỏe đặc biệt cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng thường xuyên các chế phẩm thảo mộc đậm đặc để tránh tương tác thuốc không mong muốn.

Hướng dẫn sử dụng sương sâm đúng cách trong đời sống

Sương sâm nên được thưởng thức như một món tráng miệng giải khát, cấp nước lành mạnh vào những ngày nắng nóng. Món thạch này giúp bổ sung nước và chất xơ cho hệ tiêu hóa nếu chế biến hợp vệ sinh.

Mỗi người chỉ nên dùng khoảng 100-200g thạch sương sâm mỗi lần, tần suất 2-3 lần một tuần. Khi chế biến, nên ưu tiên dùng lá tươi rửa sạch bằng nước đun sôi để nguội nhằm đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm.

Nên ăn thạch nguyên bản hoặc kết hợp cùng hạt chia, một lượng rất nhỏ đường ăn kiêng hoặc đường phèn nhạt. Tránh lạm dụng nước đường đặc, sữa đặc hay nước cốt dừa nhiều béo để bảo vệ làn da khỏi nguy cơ tăng tiết nhờn.

Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe làn da

Thạch sương sâm là món ăn vặt giải nhiệt tốt cho cơ thể nhưng không phải là thần dược chữa mụn nhọt. Việc giải khát tạm thời không thể giải quyết được căn nguyên bít tắc nang lông và vi khuẩn gây viêm dưới da.

Để kiểm soát mụn nhọt hiệu quả, cần duy trì chế độ sinh hoạt điều độ, vệ sinh da sạch sẽ và ăn uống giảm đường béo. Khi gặp tình trạng mụn viêm kéo dài, người bệnh nên đến gặp bác sĩ chuyên khoa da liễu để được thăm khám và điều trị bằng phác đồ y khoa phù hợp.