Nhiều người dân vùng nông thôn vẫn giữ thói quen cạo lớp nhọ bám dưới đáy nồi củi hoặc rơm rạ để làm bách thảo sương chữa tiêu chảy, cầm máu. Dân gian truyền tụng bách thảo sương từ rơm rạ tốt hơn, mịn hơn và tinh khiết hơn nhọ cạo từ đáy nồi đun bằng củi gỗ. Liệu quan niệm này có cơ sở khoa học chính xác hay chỉ là thói quen kinh nghiệm truyền miệng chưa kiểm chứng?

Nhìn nhận dưới góc độ hóa lý, quan niệm rơm rạ tốt hơn gỗ củi chứa đựng cả điểm đúng lẫn điểm sai. Rơm rạ hay củi gỗ khi cháy đều tạo muội than (soot) và tro khoáng chất, nhưng thành phần tạp chất, hàm lượng silica vô cơ và kim loại nặng biến động lớn tùy nguồn nhiên liệu đốt [1, 4]. Để hiểu rõ mức độ an toàn dược liệu, cần mổ xẻ chi tiết bản chất của bách thảo sương thu thập từ các loại thảo mộc khác nhau.

Bách thảo sương là gì và hình thành như thế nào?

Bách thảo sương trong y học cổ truyền là lớp muội đen mịn bám tụ ở đáy nồi chảo hoặc ống khói sau khi đốt cháy các loại thảo mộc khô. Bản chất hóa học chính của lớp muội này là carbon vô định hình, kết hợp với các hạt tro mịn phát sinh trong quá trình đốt [1, 4]. Khi nấu nướng bằng củi hay rơm rạ, ngọn lửa tạo ra các dòng khí đẩy bồ hóng bám dính vào bề mặt kim loại nguội hơn của đáy nồi.

Cơ chế tạo thành bồ hóng liên quan mật thiết đến sự phát triển của ngọn lửa và hợp chất hydrocarbon thơm đa vòng (PAH) trong pha cháy bốc ngọn [1]. Các chất hữu cơ cháy tạo ra hạt muội carbon thay vì ngưng tụ đơn thuần [1]. Đồng thời, các nguyên tố khoáng chất bay hơi do nhiệt độ cao ngưng tụ lại thành hạt giàu kali (K), clo (Cl) và lưu huỳnh (S) bám lẫn vào muội than [1]. Vì vậy, lớp nhọ nhồi không phải carbon nguyên chất 100% mà luôn lẫn tạp chất khoáng vô cơ [1, 4].

Khác biệt thành phần giữa rơm rạ và củi gỗ

Về hàm lượng silica (oxit silic), cỏ rác và rơm rạ chứa nhiều hơn hẳn củi gỗ thân cây. Nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra rơm rạ và các loài thực vật họ hòa thảo hấp thụ silic hòa tan từ đất qua dòng thoát hơi nước, tích tụ thành dạng silica ngậm nước vô định hình nhằm chống lại động vật ăn cỏ [1]. Khi đốt rơm rạ, khí thải và hạt muội chứa hàm lượng silic (Si) rất cao vì đây là thành phần phổ biến nhất trong tro sinh khối thảo mộc [1].

Ngược lại, tro và muội từ gỗ rừng như thông, bạch đàn hay keo lại chứa nhiều oxit canxi (CaO), kế đến mới là SiO2, MgO và K2O [2]. Như vậy, muội than từ rơm rạ thực chất lẫn nhiều vi hạt silica hơn, trong khi đáy nồi củi chứa nhiều muối khoáng canxi và kiềm hơn [1, 4]. Tỷ lệ nguyên tố carbon hữu cơ và vô cơ dao động cực kỳ rộng tùy điều kiện cháy, trong đó carbon nguyên tố chiếm từ 0,58% đến 44%, còn vật chất hữu cơ chiếm 0,79% đến 78% tổng khối lượng hạt lơ lửng [2].

Độ mịn và tạp chất khoáng: Nguồn nào sạch hơn?

Độ mịn của muội bám đáy nồi rơm rạ thường cho cảm giác mềm, tơi xốp hơn đáy nồi củi. Tuy nhiên, rơm rạ có tỷ lệ O/C (oxy/carbon) trong các hạt vật chất hữu cơ sơ cấp thấp hơn nhiều so với các hạt trong không khí đô thị, chứng tỏ quá trình cháy tạo ra lượng lớn muội hạt mịn giàu K và Cl [1]. Các hạt khoáng chất này ngưng tụ nhanh ở nhiệt độ cao và bám lẫn vào carbon [1].

Củi gỗ cháy tạo ra lượng tro đáy và tro bay giàu kiềm gây ăn mòn vật liệu chịu lửa [3]. Thành phần vô cơ trong bụi khói đốt sinh khối có thể chiếm tới 40% khối lượng [2]. Củi đun gia đình thường chứa hàm lượng kẽm (Zn) và các kim loại khác cao hơn tro công nghiệp [4]. Đặc biệt, nếu đun nấu bằng củi tạp hoặc lẫn rác thải nhựa (polyethylene), trong tro và muội sẽ xuất hiện antimon (Sb), một chất độc hại [4]. Do đó, đáy nồi củi gia đình tiềm ẩn nguy cơ nhiễm kim loại cao hơn nếu nguồn gỗ không tinh sạch [4].

Những nghiên cứu khoa học thực nghiệm nói gì?

Để đánh giá chính xác bản chất tro muội từ quá trình đốt thực vật, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu phân tích hóa nghiệm:

Nghiên cứu công bố năm 2017 về hình thái và thành phần hạt sơ cấp từ nguồn đốt sinh khối đã kiểm tra khí thải từ tàn dư cây trồng, gỗ bách, thông và cỏ [1]. Kết quả ghi nhận trong pha ngọn lửa cháy bốc, thực vật họ cỏ và rơm rạ thải ra lượng hạt chứa Si vượt trội so với gỗ [1]. Hầu hết SiO2 có nhiệt độ nóng chảy cao nên không bay hơi hết mà lẫn dạng vi thể đồng nhất trong các hạt vật chất hữu cơ [1]. Điểm hạn chế là nghiên cứu đo đạc hạt khí dung chứ không cạo trực tiếp lớp bám đáy nồi nấu sinh hoạt [1].

Một nghiên cứu khác năm 2017 thử nghiệm đốt ba loại sinh khối rừng gồm bạch đàn, thông và keo trong lò tầng sôi bọt (BFBR) [2]. Kết quả cho thấy thành phần vô cơ chiếm tới 40% tổng hạt lơ lửng (TSP), tro bay của gỗ bạch đàn đặc biệt giàu CaO, tro đáy nhiều Si do lớp cát đệm [2]. Sự biến thiên của carbon nguyên tố (0,58–44%) chứng minh độ tinh khiết của muội phụ thuộc gắt gao vào thông khí và nhiệt độ lò [2]. Thử nghiệm dùng lò quy chuẩn kỹ thuật nên kết quả có thể sạch hơn bếp củi đun nấu gia đình [2].

Nghiên cứu năm 2021 phân tích chất thải cháy từ bếp lò gia đình và nhà máy nhiệt điện phát hiện tro bếp gia đình tích tụ nồng độ kim loại cao như Zn [4]. Khi thử nghiệm rửa trôi bằng nước hoặc phân bón, các kim loại độc như chì (Pb), đồng (Cu), kẽm (Zn) bị giải phóng đáng kể [4]. Nghiên cứu này khẳng định tro muội từ bếp gia đình chứa rủi ro kim loại di động cao, không an toàn để dùng trực tiếp [4].

Năm 2024, một phân tích sinh thái về tro đáy sinh khối ghi nhận dù chứa nhiều dinh dưỡng thực vật (K, Ca, Mg, P), một số mẫu vẫn chứa cadmium (Cd) ở mức rủi ro sinh thái đáng chú ý, dù tỷ lệ rửa trôi nhìn chung thấp do kim loại nằm trong mạng tinh thể khoáng [5]. Năm 2020, nghiên cứu tại vùng Thượng Rhine cũng chỉ ra nồng độ cadmium (Cd) tăng cao trong một số mẫu tro sinh khối, dù crom hóa trị sáu Cr(VI) nằm dưới ngưỡng phát hiện [6].

Bằng chứng khoa học: Lợi ích và giới hạn

Lợi ích của bách thảo sương theo y lý cổ truyền dựa trên đặc tính xốp, hấp phụ độc tố tương tự than hoạt tính nhờ thành phần carbon [4, 8]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện đại cho thấy muội than sinh khối không bao giờ đơn thuần là carbon y tế [1, 4, 8].

Giới hạn lớn nhất là tro bám luôn mang theo các muối khoáng kiềm, lưu huỳnh, clo và các oxit vô cơ [1, 2, 3]. Tro đáy sinh khối biến động hóa học rất thất thường tùy loại cây dùng để đốt, thậm chí lẫn các oxit kẽm, lưu huỳnh, clo gây cản trở kết dính nếu dùng làm vật liệu [7]. Trong bách thảo sương dân gian, thành phần carbon dao động không kiểm soát, trong khi tạp chất oxit kim loại và silica vô định hình chiếm tỷ lệ khó lường [1, 4].

Hiểu lầm thường gặp của người dân

Sai lầm phổ biến nhất là tin rằng bách thảo sương rơm rạ "hoàn toàn lành tính" vì rơm rạ là cây lương thực. Thực tế, rơm rạ tích lũy silica vô cơ rất cao trong thân [1]. Việc nuốt phải lượng lớn bụi than lẫn silica hạt thô chưa tinh chế có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày ruột.

Sai lầm thứ hai là đánh đồng bách thảo sương với than hoạt tính y tế. Than hoạt tính dùng trong cấp cứu ngộ độc được hoạt hóa ở nhiệt độ cao có kiểm soát để tạo diện tích bề mặt xốp khổng lồ và khử sạch hoàn toàn kim loại nặng, hydrocacbon thơm. Muội đáy nồi củi hay rơm rạ sinh hoạt chứa nhiều hạt muội ngậm kim loại, muối kiềm và hydrocacbon thơm hình thành từ pha ngọn lửa cháy [1, 6, 8].

Sai lầm thứ ba là cho rằng đáy nồi củi nào cũng như nhau. Bếp gia đình thường tận dụng que củi mục, gỗ sơn phết hoặc vô tình đốt lẫn túi ni-lông khiến muội than nhiễm antimon và chì cực độc [4].

Những ai tuyệt đối nên thận trọng?

Bệnh nhân viêm loét dạ dày, tá tràng hoặc xuất huyết tiêu hóa nặng không nên tự ý uống bột nhọ nồi củi hay rơm rạ. Tạp chất oxit khoáng và hạt silica thô có thể cọ xát cơ học gây tổn thương niêm mạc [1, 4].

Trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai cần tránh xa các bài thuốc truyền miệng uống muội than đáy nồi. Trẻ em có hệ thải độc gan thận non nớt, rất nhạy cảm với dư lượng kim loại nặng như Cd, Zn, Pb tiềm ẩn trong tro bếp gia đình [5, 6, 7].

Người có vết thương hở sâu, vết rách da không được rắc nhọ nồi để cầm máu. Bụi muội đáy nồi chứa nhiều hạt vi khuẩn, bào tử nấm sống sót trong bếp cùng muối tan dễ gây nhiễm trùng mô mềm, uốn ván hoặc xăm da dị vật vĩnh viễn.

Cách tiếp cận thực tế và an toàn sức khỏe

Trong đời sống hiện đại, người dân không nên tự cạo đáy nồi để làm thuốc uống hay đắp vết thương. Khi gặp tình trạng tiêu chảy nhẹ, rối loạn tiêu hóa hay ngộ độc thức ăn nhẹ, lựa chọn chuẩn xác là sử dụng than hoạt tính y dụng (activated charcoal) được sản xuất tiêu chuẩn tại các nhà thuốc.

Nếu ở tình thế khẩn cấp truyền thống bắt buộc phải thu hoạch bách thảo sương, cần tuân thủ nghiêm ngặt:

  • Nguồn đốt: Chỉ dùng rơm rạ lúa nước sạch hoặc cành cây khô tự nhiên, tuyệt đối không dùng củi vụn cốp pha xây dựng, củi dính sơn, gỗ tẩm hóa chất hay nhóm lửa bằng rác nhựa [4].
  • Vị trí cạo: Chỉ gạt nhẹ lấy lớp muội đen nhánh, mịn màng bám ở tầng ngoài cùng của đáy nồi. Không cạo sát lớp kim loại đáy nồi để tránh tróc vảy sắt, nhôm.
  • Tinh chế dân gian: Bột cạo xong phải rây qua vải lụa dày nhiều lần để loại bỏ sạn tro thô, mảnh than chưa cháy hết và các vi hạt silica kích thước lớn [1].

Bách thảo sương từ rơm rạ hay củi gỗ đều có những nhược điểm riêng về thành phần khoáng tạp chất và silic vô cơ. Không có nguồn nào an toàn vượt trội tuyệt đối để tự do sử dụng bừa bãi. Khi gặp vấn đề tiêu hóa hoặc chấn thương chảy máu, thăm khám bác sĩ và dùng thuốc chuẩn hóa y tế luôn là giải pháp an toàn hàng đầu.