Nhiều nam giới trung niên và cao tuổi thường lo lắng khi gặp các triệu chứng rối loạn tiểu tiện do tuyến tiền liệt phì đại. Trước thông tin quảng cáo lan truyền, không ít người tìm đến chiết xuất vỏ cây anh đào châu Phi với hy vọng vừa giảm khó chịu vừa ngăn chặn ung thư tuyến tiền liệt.
Tuy nhiên, tuyên bố cho rằng thảo dược này giúp phòng ngừa ung thư tuyến tiền liệt ở người là chưa chính xác về mặt khoa học. Mặc dù loài cây này được nghiên cứu rộng rãi và ứng dụng cho chứng phì đại lành tính, dữ liệu phòng ngừa ung thư ác tính hiện mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm tế bào và động vật [1, 3].
Tuyến tiền liệt phì đại và ung thư: Hai bệnh cảnh khác biệt
Tuyến tiền liệt là tuyến nhỏ nằm dưới bàng quang của nam giới, bao quanh niệu đạo. Khi có tuổi, tuyến này có xu hướng phát triển to ra gây chèn ép dòng tiểu.
Phì đại tuyến tiền liệt lành tính là tình trạng tăng sinh không phải tế bào ung thư, không lây lan sang mô khác. Ngược lại, ung thư tuyến tiền liệt xảy ra do quá trình phân chia tế bào bất thường, mất kiểm soát và có thể di căn khắp cơ thể [1, 2]. Thống kê cho thấy khoảng 9% đến 11% nam giới trên toàn cầu có nguy cơ đối mặt với ung thư tuyến tiền liệt trong suốt cuộc đời [1, 2]. Việc nhầm lẫn giữa một thảo dược hỗ trợ đường tiểu lành tính với khả năng ngăn ngừa tế bào ác tính là sai lầm nguy hiểm.
Cơ chế tác động được ghi nhận trong phòng thí nghiệm
Vỏ thân cây anh đào châu Phi chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học tự nhiên như phytosterol, tanin, saponin, flavonoid, terpenoid và các axit béo [1]. Các thành phần này đã được chứng minh có tác dụng chống viêm, chống oxy hóa, kháng khuẩn và kháng nội tiết tố nam androgen [1].
Ở mức độ phân tử, chiết xuất thực vật này chứa các chất như axit atraric, axit ferulic và N-butylbenzene-sulfonamide, cho thấy khả năng ức chế sự sinh sôi của các dòng tế bào ung thư tuyến tiền liệt [2]. Các hợp chất tự nhiên phối hợp tương tác tạo ra hoạt tính kháng androgen, ngăn chặn sự hình thành mạch máu mới nuôi khối u và kích hoạt chu trình chết tự nhiên của tế bào ác tính [3]. Tuy nhiên, các phản ứng này diễn ra trong ống nghiệm và cơ thể động vật, chưa thể khẳng định tác dụng tương đương trên cơ thể người [3].
Nghiên cứu tiền lâm sàng: Tế bào và động vật nói gì?
Khoa học ghi nhận nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng đánh giá tiềm năng chống ung thư của loài thực vật này. Trong một nghiên cứu công bố năm 2007, các nhà khoa học đã thử nghiệm chiết xuất cồn 30% từ vỏ cây trên hai dòng tế bào ung thư tuyến tiền liệt PC-3 và LNCaP [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất ức chế sự phát triển tế bào, kích thích quá trình chết theo chu trình, làm giảm mức biểu hiện protein ER-alpha và PKC-alpha [4].
Cũng trong nghiên cứu năm 2007, thử nghiệm in vivo trên mô hình chuột biến đổi gen TRAMP (chuột có nguy cơ cao phát triển ung thư tuyến tiền liệt) cho kết quả đáng chú ý [4]. Nhóm chuột được cho ăn chiết xuất vỏ anh đào châu Phi có tỷ lệ mắc ung thư tuyến tiền liệt là 35%, thấp hơn đáng kể so với tỷ lệ 62,5% ở nhóm chuột đối chứng dùng casein [4]. Dù vậy, mô hình động vật có chuyển hóa và cơ chế bệnh sinh không hoàn toàn đồng nhất với người.
Đến năm 2022, một nghiên cứu nuôi cấy mô kiểm tra dịch chiết rễ ethanol 70% từ cây anh đào châu Phi 6 tháng tuổi nhân giống vi mô nhằm tìm nguồn nguyên liệu thay thế cho vỏ thân hoang dã [5]. Thử nghiệm đo lường trên dòng tế bào PC-3 cho thấy nồng độ ức chế 50% sự sống của tế bào (IC50) đối với dịch chiết vỏ thân tự nhiên là 52,30 microgam/mL và dịch chiết rễ là 82,40 microgam/mL [5]. Dịch chiết vỏ thân làm tăng đáng kể mức enzyme caspase-3 bị phân cắt, kích hoạt quá trình tự hủy của tế bào ung thư [5].
Một nghiên cứu khác vào năm 2016 phân lập các hợp chất từ cây gồm beta-sitosterol, beta-amyrin và beta-sitosterol-3-O-glucoside [6]. Đánh giá độc tính tế bào cho thấy các chất này gây độc chọn lọc trên dòng ung thư biểu mô đại trực tràng Caco-2 với giá trị IC50 lần lượt là 81 microgam/mL và 54 microgam/mL, nhưng độc tính yếu hơn trên dòng ung thư gan HepG2 với IC50 lần lượt là 206 microgam/mL và 251 microgam/mL [6].
Lợi ích thực tế đối với phì đại lành tính
Ứng dụng phổ biến và lâu đời nhất của thảo dược này tại châu Âu và Mỹ là hỗ trợ điều trị phì đại tuyến tiền liệt lành tính [3, 7]. Loài cây này từ lâu đã được y học cổ truyền châu Phi sử dụng rộng rãi cho nhiều bệnh lý tiết niệu [1, 6].
Trong một báo cáo lâm sàng từ năm 1980, sự kết hợp giữa chiết xuất vỏ cây và benzidamine đã được dùng thử nghiệm trên 37 bệnh nhân mắc các bệnh lý tuyến tiền liệt, chủ yếu là viêm tuyến tiền liệt và u tuyến giai đoạn đầu [7]. Kết quả ghi nhận hiệu quả tốt ở 90% trường hợp và độ dung nạp thuốc hoàn hảo đạt 85% mà không gây nguy cơ độc tính hay rối loạn nội tiết [7].
Năm 2016, nghiên cứu so sánh tác dụng bảo vệ tuyến tiền liệt trên chuột cống trắng Wistar bị gây phì đại bằng testosterone (2 mg/kg/ngày tiêm dưới da trong 21 ngày) giữa vỏ anh đào châu Phi và các loài Prunus khác cho thấy sự cải thiện đáng kể các chỉ số mô bệnh học và hóa sinh [8]. Thảo dược giúp giảm sưng viêm, cải thiện các chỉ số nước tiểu nhưng không được thiết kế để đo lường khả năng ngăn ngừa khối u ác tính [8].
Bằng chứng hiện tại còn thiếu những gì?
Mặc dù các dữ liệu dược lý ống nghiệm và mô hình chuột rất hứa hẹn, các chuyên gia y tế nhấn mạnh rằng chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người chứng minh chiết xuất này ngăn ngừa ung thư tuyến tiền liệt [3]. Các đánh giá tổng quan công bố năm 2017 và năm 2024 đều khẳng định cần thêm các nghiên cứu tiền lâm sàng sâu hơn và thử nghiệm lâm sàng trên người trước khi đưa ra kết luận phòng ngừa ung thư [1, 6].
Rất nhiều thảo dược thể hiện khả năng tiêu diệt tế bào ung thư trong đĩa thí nghiệm với nồng độ đậm đặc. Tuy nhiên, khi uống qua đường tiêu hóa, các hoạt chất bị chuyển hóa, khả năng hấp thu vào máu và phân bố đến mô tuyến tiền liệt ở người có thể không đạt mức nồng độ có hoạt tính sinh học như trong ống nghiệm.
Hơn nữa, việc khai thác bừa bãi vỏ cây ngoài tự nhiên đã khiến loài cây này bị đưa vào Phụ lục II của Công ước CITES nhằm bảo tồn loài thực vật quý hiếm đang bị đe dọa này [1, 7].
Hiểu lầm tai hại: Uống thảo dược để phòng ung thư
Hiểu lầm phổ biến hiện nay là xem nhẹ ranh giới giữa bệnh lành tính và bệnh ác tính. Khi thấy chiết xuất thảo dược giúp cải thiện tình trạng tiểu đêm, tiểu rắt do phì đại tuyến tiền liệt, nhiều người lầm tưởng rằng thuốc đang làm khối u biến mất hoặc bảo vệ họ khỏi ung thư [3, 8].
Sự ngộ nhận này khiến một số bệnh nhân chậm trễ đi khám tầm soát định kỳ. Ung thư tuyến tiền liệt giai đoạn sớm thường phát triển âm thầm và hầu như không gây ra triệu chứng rõ rệt [4]. Chờ đợi cho đến khi có rối loạn tiểu tiện nặng thì bệnh có thể đã tiến triển. Việc tự ý mua chế phẩm bổ sung để phòng ngừa ung thư không thể thay thế cho các biện pháp sàng lọc y khoa như xét nghiệm máu định kỳ và siêu âm chuyên khoa.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Người có triệu chứng rối loạn bài tiết nước tiểu như tiểu khó, dòng tiểu yếu, tiểu ra máu hoặc đau tức vùng chậu cần đến cơ sở y tế để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân, loại trừ khối u ác tính trước khi tự ý dùng thực phẩm bảo vệ sức khỏe.
Bệnh nhân đang điều trị ung thư tuyến tiền liệt hoặc đang dùng các thuốc ức chế nội tiết tố tuyệt đối không tự bổ sung chiết xuất thảo dược nếu chưa có ý kiến của bác sĩ chuyên khoa ung bướu, vì các hoạt chất kháng androgen tự nhiên có thể tương tác với phác đồ điều trị [1, 6]. Người có tiền sử bệnh gan, thận mạn tính cũng cần tham khảo chuyên môn y tế trước khi dùng bất kỳ sản phẩm thảo dược nào dài ngày.
Ứng dụng đúng cách trong chăm sóc sức khỏe
Nếu được bác sĩ chỉ định sử dụng chiết xuất để hỗ trợ triệu chứng phì đại tuyến tiền liệt lành tính, người bệnh nên chọn các sản phẩm thương mại đã được kiểm định chất lượng, có nguồn gốc rõ ràng và tuân thủ đúng liều lượng ghi trên nhãn. Không tự ý mua vỏ cây thô không rõ nguồn gốc để sắc uống do nguy cơ nhiễm nấm mốc hoặc kim loại nặng.
Song song với việc điều trị y tế, nam giới cần duy trì lối sống lành mạnh bằng cách uống đủ nước, hạn chế uống nhiều chất lỏng sát giờ ngủ, giảm tiêu thụ rượu bia, cà phê và thức ăn cay nóng gây kích thích bàng quang. Tăng cường vận động thể lực, ăn nhiều rau xanh, trái cây tươi và kiểm soát cân nặng là những biện pháp nền tảng bảo vệ sức khỏe tiết niệu.
Chiết xuất vỏ anh đào châu Phi là dược liệu giá trị trong việc hỗ trợ kiểm soát các triệu chứng phì đại tuyến tiền liệt lành tính [3, 8]. Tuy nhiên, việc khẳng định thảo dược này giúp ngăn ngừa ung thư tuyến tiền liệt là hoàn toàn thiếu căn cứ lâm sàng trên người [3]. Chủ động tầm soát y tế và tham vấn bác sĩ chuyên khoa luôn là giải pháp an toàn nhất để bảo vệ sức khỏe nam giới.
