Sau khi sinh nở, nỗi lo thiếu sữa hoặc tắc tia sữa luôn là áp lực đè nặng lên tâm lý của nhiều sản phụ. Để tìm cách “gọi sữa về”, không ít gia đình đã tìm kiếm các bài thuốc truyền miệng, trong đó có lời đồn uống nước sắc từ lá trạng nguyên để kích thích tuyến sữa hoạt động mạnh mẽ.

Tuy nhiên, khẳng định dùng lá trạng nguyên để tăng tiết sữa là hoàn toàn sai lầm và tiềm ẩn mối nguy hiểm nghiêm trọng đối với sức khỏe của cả mẹ và bé. Cho đến nay, không có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh lá trạng nguyên có tác dụng lợi sữa, trong khi các bằng chứng độc chất học lại cảnh báo về mức độ độc tính đáng lo ngại từ nhựa mủ của loài cây này.

Nguồn gốc lời đồn dân gian và sự nhầm lẫn tai hại

Trong dân gian, quan niệm dùng cây trạng nguyên làm thuốc lợi sữa bắt nguồn từ tư duy cảm tính dựa trên hình thái bên ngoài của thực vật. Khi bẻ cành hoặc ngắt lá trạng nguyên, một dòng nhựa mủ trắng đục như sữa sẽ chảy ra ngoài. Nhiều người lầm tưởng rằng những loại cây có nhựa mủ trắng sẽ giúp cơ thể phụ nữ sinh ra nhiều sữa mẹ hơn.

Đây là một lối suy luận ngụy khoa học mang tính suy diễn cảm quan, hoàn toàn không dựa trên cơ sở sinh lý học hay dược lý học. Việc tự ý hái lá cây đun nước uống không những không giúp tăng tiết sữa mà còn đưa một lượng lớn hợp chất chưa rõ kiểm chứng vào cơ thể mẹ đang trong giai đoạn nhạy cảm.

Chi Đại kích (Euphorbia) mà cây trạng nguyên trực thuộc bao gồm khoảng 2.000 loài thực vật phân bố rộng khắp thế giới [1]. Đặc điểm nhận diện nổi bật nhất của các loài thuộc chi thực vật này chính là cụm hoa đặc biệt và dòng nhựa mủ đặc trưng bao phủ khắp các mô [1]. Nhựa mủ này không phải là dưỡng chất mà là cơ chế phòng vệ tự nhiên của cây trước các tác nhân gây hại từ môi trường.

Thành phần hóa học của cây trạng nguyên dưới góc nhìn khoa học

Cây trạng nguyên có tên khoa học là Euphorbia pulcherrima, thuộc họ Đại kích (Euphorbiaceae) [2]. Trong y học cổ truyền ở một số khu vực trên thế giới, loài cây này từng được ghi nhận trong các bài thuốc dân gian nhằm hạ sốt, giảm đau hoặc hỗ trợ điều trị các bệnh lý ngoài da [2].

Các phân tích thực vật học chi tiết bằng kính hiển vi điện tử quét công bố năm 2020 cho thấy lá trạng nguyên sở hữu loại khí khổng dị bào cùng hệ thống lông che chở có chiều dài khoảng 408 ± 0,55 micromet [3]. Ở cấp độ hóa thực vật, các nhà nghiên cứu đã phân lập được nhiều nhóm chất tự nhiên từ các loài thực vật thuộc chi này [1].

Cụ thể, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2022 đã tiến hành chiết tách hai hợp chất flavonoid là spinacetin và patuletin từ phân đoạn chloroform của cây trạng nguyên (Euphorbia pulcherrima) [2]. Nghiên cứu này đánh giá các hoạt tính sinh học trên mô hình động vật gặm nhấm thực nghiệm chứ không thực hiện trên phụ nữ cho con bú [2].

Kết quả thử nghiệm trên động vật cho thấy hai hoạt chất spinacetin và patuletin có tác dụng giảm đau rõ rệt theo liều lượng khi thử nghiệm kích thích nhiệt trên tấm nóng với giá trị p < 0,05 [2]. Cả hai hợp chất này còn thể hiện khả năng làm giãn cơ theo thời gian thông qua thử nghiệm lực kéo và mặt phẳng nghiêng [2].

Bên cạnh đó, thử nghiệm trên mô hình trường mở ghi nhận hai hoạt chất trên có tiềm năng an thần tốt ở mức liều 20 mg/kg thể trọng với p < 0,05 [2]. Về khả năng chống viêm, hai hợp chất này thể hiện tác động ức chế mạnh hiện tượng phù chân chuột do histamine và carrageenan gây ra ở liều 20 mg/kg [2]. Phân tích mô phỏng gắn kết phân tử cũng chỉ ra các hợp chất này có khả năng ức chế thụ thể mu-opioid và enzyme COX-2 [2].

Dù các hoạt chất chiết xuất cho thấy tiềm năng dược lý trên chuột, nghiên cứu này hoàn toàn không đề cập hay chứng minh bất kỳ cơ chế nào liên quan đến sự kích thích hormone prolactin hay oxytocin để tăng tiết sữa mẹ [2].

Độc tính của mủ trạng nguyên: Mối đe dọa không thể xem thường

Nếu các hoạt chất flavonoid tinh khiết tách từ lá trạng nguyên thể hiện một số hoạt tính dược lý trong phòng thí nghiệm, thì bản thân toàn cây và đặc biệt là nhựa mủ lại mang độc tính cần hết sức cảnh giác [2], [4].

Một báo cáo tổng quan toàn diện công bố năm 2025 về các loài Euphorbia đã đưa ra cảnh báo dứt khoát rằng chất nhựa mủ màu trắng dính có trong các loài thuộc chi này sở hữu độc tính rất cao [4]. Mặc dù cây chứa nhiều hợp chất thứ cấp như euphol, cycloartenol, tirucallol và triterpenoid, tính an toàn của chúng khi tiêu thụ qua đường tiêu hóa vẫn là một khoảng trống nghiên cứu lớn [4].

Nhiều hợp chất diterpenoid hiện diện trong chi Euphorbia có đặc tính gây độc tế bào và kích ứng mô nghiêm trọng [5]. Khi nhựa mủ trạng nguyên tiếp xúc với niêm mạc miệng, thực quản hoặc dạ dày, nó có thể gây bỏng rát, sưng nề khoang miệng và tổn thương niêm mạc đường tiêu hóa.

Độc tính đường tiêu hóa của chi thực vật này cũng được chứng minh qua nghiên cứu năm 2018 trên loài Euphorbia lathyris [6]. Nghiên cứu này chỉ ra rằng dịch chiết hạt chưa qua chế biến gây phản ứng viêm ruột dữ dội, kích hoạt các con đường truyền tín hiệu Interleukin, Ang/Tie 2 và JAK2/STAT dẫn đến tiêu chảy cấp và tổn thương tế bào ruột [6]. Việc loại bỏ độc tính đòi hỏi các quy trình bào chế phức tạp chứ không thể triệt tiêu bằng cách đun nấu thông thường [6].

Dù một số tài liệu tổng quan ghi nhận chi Euphorbia được dùng theo kinh nghiệm tại nhiều nơi để chữa bệnh đường hô hấp, bệnh tiêu hóa hay vết cắn côn trùng, độc tính của chúng vẫn luôn đi kèm và là rào cản lớn [5]. Hiện nay, dữ liệu dược động học và dược lực học của các hợp chất này vẫn còn thiếu sót nghiêm trọng, chưa đủ cơ sở để ứng dụng an toàn cho người [4].

Nguy cơ khôn lường đối với sản phụ và trẻ sơ sinh

Giai đoạn hậu sản là thời điểm cơ thể người mẹ rất nhạy cảm do vừa trải qua quá trình sinh nở mất sức, hệ miễn dịch và chức năng gan thận đang trong quá trình hồi phục. Trẻ sơ sinh bú mẹ lại càng mỏng manh hơn khi hệ tiêu hóa và hàng rào lọc máu của gan chưa hoàn thiện.

Nếu sản phụ uống nước sắc lá trạng nguyên, các chất kích ứng và độc chất từ nhựa mủ có thể gây nôn ói dữ dội, đau bụng quặn thắt và tiêu chảy mất nước. Tình trạng mất nước và rối loạn điện giải ở người mẹ không những không giúp sữa về mà còn trực tiếp làm giảm lượng sữa nhanh chóng.

Nghiêm trọng hơn, nhiều chất chuyển hóa thứ cấp phức tạp tan trong chất béo có thể đi qua hàng rào tuần hoàn và bài tiết trực tiếp vào sữa mẹ. Trẻ sơ sinh bú phải sữa nhiễm độc chất có nguy cơ bị kích ứng đường tiêu hóa non nớt, bỏ bú, co thắt dạ dày hoặc gặp phải các tác động thần kinh không lường trước.

Cần nhấn mạnh rằng cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá độ an toàn của cây trạng nguyên trên phụ nữ có thai hoặc phụ nữ đang cho con bú. Do đó, việc sử dụng loài cây này để kích sữa là một hành động mạo hiểm sức khỏe, đánh đổi bằng an toàn tính mạng của mẹ và con.

Những ai cần tuyệt đối tránh xa cây trạng nguyên?

Trước những rủi ro độc chất học đã được ghi nhận, cây trạng nguyên cần được nhìn nhận đúng đắn là một loài cây cảnh thay vì thảo mộc trị bệnh tại nhà [4]. Những đối tượng sau đây cần tuyệt đối không tự ý tiếp xúc hay sử dụng lá trạng nguyên qua đường uống:

  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Nhựa cây có độc tính cao và có thể gây co thắt hoặc ảnh hưởng xấu đến thai nhi và trẻ sơ sinh [4].
  • Trẻ nhỏ: Trẻ em rất dễ bị kích ứng da và mắt khi chạm vào nhựa cây hoặc bị ngộ độc tiêu hóa nếu vô tình nhai phải lá cây rụng.
  • Người có tiền sử viêm loét dạ dày, viêm đại tràng hoặc bệnh đường ruột: Độc tính kích ứng niêm mạc của chi thực vật này có thể làm bùng phát các ổ viêm loét tiêu hóa nghiêm trọng [6].
  • Người có cơ địa dị ứng: Nhựa mủ của họ Đại kích chứa các protein như lectin có thể gây phản ứng dị ứng da tiếp xúc hoặc kích ứng niêm mạc nghiêm trọng [4].

Hiểu đúng cơ chế tiết sữa và cách kích sữa an toàn

Để có nguồn sữa dồi dào, sản phụ không cần tìm đến các loại thảo dược lạ tiềm ẩn độc chất. Cơ chế tiết sữa mẹ hoạt động hoàn toàn dựa trên sự điều hòa của hai hormone nội sinh là prolactin (kích thích tế bào nang sữa sản xuất sữa) và oxytocin (kích thích cơ biểu mô quanh nang sữa co bóp để đẩy sữa ra ngoài).

Để hai hormone này hoạt động hiệu quả, biện pháp cốt lõi và khoa học nhất là kích thích cơ học thông qua việc cho con bú trực tiếp thường xuyên hoặc hút sữa đều đặn. Khi trẻ mút vú mẹ, các xung động thần kinh sẽ truyền tín hiệu lên tuyến yên để bài tiết hormone tạo sữa. Càng có nhiều lần làm trống bầu ngực, cơ thể mẹ càng nhận được tín hiệu cần sản xuất thêm sữa.

Bên cạnh việc kích thích đều đặn, chế độ dinh dưỡng và lối sống của người mẹ đóng vai trò quyết định. Sản phụ cần duy trì uống đủ nước mỗi ngày, ăn uống cân bằng đa dạng các nhóm chất như chất đạm, tinh bột, chất béo lành mạnh, vitamin và khoáng chất. Nghỉ ngơi hợp lý và giữ tinh thần thoải mái, tránh căng thẳng cũng là yếu tố quan trọng giúp phản xạ tiết sữa diễn ra thuận lợi.

Cây trạng nguyên là loài cây cảnh đẹp mắt nhưng chứa nhựa mủ mang độc tính cao và không hề có tác dụng kích thích tạo sữa mẹ [4]. Việc tin theo những lời mách bảo dân gian vô căn cứ có thể dẫn đến hậu quả ngộ độc nguy hiểm cho cả mẹ và bé sơ sinh. Khi gặp khó khăn về nguồn sữa hoặc tắc tia sữa, sản phụ nên tìm đến sự tư vấn của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được hướng dẫn phương pháp xử trí khoa học và an toàn.